Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu. Chƣơng 1 cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn làm căn cứ để phân tích đánh giá thực trạng. Ở đây, có ba cụm khái niệm đƣợc hệ thống hoá tuần tự, trƣớc hết là các khái niệm cơ bản về cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp và sự chuyển dịch loại cơ cấu này (trong Mục 1.
Theo phân loại thống kê chính thức cơ cấu kinh tế xvi nói chung gồm 3 nhóm ngành: Công nghiệp, xây dựng cơ bản (nhóm I); Dịch vụ (nhóm II) và Nông, lâm, ngƣ nghiệp (nhóm III). Đề tài xác định giới hạn ngành kinh tế nông nghiệp bao gồm trồng trọt và chăn nuôi (kể cả nuôi trồng thuỷ sản). Đây là những phân ngành kinh tế nông nghiệp chủ yếu trên địa bàn tỉnh Bạc Liêu và chúng chịu tác động lớn nhất từ biến đổi khí hậu, đặc biệt là yếu tố nƣớc và thời tiết, khí hậu. Ngoài ra, các phân ngành trên chiếm tỷ trọng lớn trong GDP của tỉnh Bạc Liêu nói chung và trong nhóm ngành III nói riêng.
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đƣợc hiểu là sự thay đổi theo thời gian của phân ngành đƣợc nêu ở trên. Lƣợng hoá sự thay đổi này thông qua các giá trị tuyệt đối bằng tiền đồng tính theo giá cố định và tỷ lệ phần trăm so với tổng của cả ngành. Sự thay đổi này diễn ra trong một thời gian đủ dài sẽ xác định đƣợc xu hƣớng. Trong luận văn xác định thời kỳ từ 2010 đến nay, nhấn mạnh rằng trong thời gian này sự biến đổi khí hậu diễn ra ngày càng nghiêm trọng đối với vùng Đồng bằng Sông Cửu Long nói chung và Bạc Liêu nói riêng.
Nhóm kiến thức thứ hai, đƣợc nêu trong Mục 1.2 của Luận văn, diễn giải cách hiểu thế nào là biến đổi khí hậu và thích nghi với biến đổi khí hậu là thế nào. Biến đổi khí hậu là hiện tƣợng mang tính toàn cầu, phản ánh qua sự thay đổi của nhiệt độ khí quyển, bất thƣờng, mất đi tính chu kỳ theo mùa về mƣa, nắng, gió bão, về nƣớc biển dâng, hiện tƣợng ngập mặn, lũ lụt, hạn hán… Đối với vùng Đồng bằng Sông Cửu Long, trong đó có tỉnh Bạc Liêu, hiện tƣợng biến đổi khí hậu còn chịu sự chi phối bởi sông Mê Kông, lƣợng nƣớc giảm đi, lƣợng phù sa cạn kiệt do các đập, trạm thuỷ điện đầu nguồn đƣợc xây dựng trên lãnh thổ các nƣớc láng giềng, đặc biệt Trung Quốc và Lào. Biến đổi khí hậu mang tính quốc tế. Thích ứng với biến đổi khí hậu đƣợc hiểu là con ngƣời không thể trực tiếp và ngay lập tức thay đổi hiện tƣợng này, mà cần phải biết cách chung sống với nó, bằng cách thích nghi với nó, không chỉ trong sinh hoạt mà còn, và bắt buộc trong sản xuất, đặc biệt đối với trồng trọt và chăn nuôi.
Cần thay đổi từ con giống, cây giống, thay đổi tập quán canh tác, chuyển đổi mùa vụ, quy hoạch lại đất đai, xây dựng cơ sở hạ tầng tƣơng ứng… Vì thế mà cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp phải thay đổi, một trong những hình thức thích ứng là con ngƣời có thể chủ động chuyển dịch. xvii Nhóm khái niệm tiếp theo (trong Mục 1.3 của Luận văn) trình bày sự tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp nhằm tạo cơ sở phân tích các yếu tố chủ yếu ảnh hƣởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp. Nhóm khái niệm trên trình bày các yếu tố chủ yếu ảnh hƣởng đến cơ cấu ngành kinh tế nông nghiệp. Đây là một nội dung phức tạp bởi sự tác động trực tiếp và gián tiếp của nhiều yếu tố, trong Mục 1.4 của luận văn trình bày các yếu tố chủ yếu nhƣ: Nguồn lực tự nhiên; Các chính sách của nhà nƣớc, nhất là về đất đai và đầu tƣ; Tiến bộ khoa học kỹ thuật và Thị trƣờng.
Qua việc các nội dung đƣợc trình bày trong hai Mục 1.4 chúng ta có thể thấy rõ hơn mối liên hệ giữa chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp và biến đổi khí hậu. Nghĩa là, khi đánh giá sự ảnh hƣởng của các yếu tố chủ yếu nêu trên cần tính đến sự thay đổi của khí hậu, tác động đến sản xuất nông nghiệp nói chung. Chỉ khi khí hậu biến đổi thì đất đai sẽ thay đổi nhƣ thế nào, theo đó chính sách đầu tƣ của nhà nƣớc cũng sẽ thay đổi. Tuy nhiên yếu tố thị trƣờng sẽ tác động khác… Ở đây, có lƣu ý rằng biến đổi khí hậu không mang tính chu kỳ nên việc xác định sự tác động của các yếu tố để thích ứng với biến đổi khí hậu là vấn đề phức tạp.
Tuy nhiên tác giả luận văn đã sử dụng các tài liệu và số liệu về sự tác động này đối với kinh tế nông nghiệp trong thời gian qua, chủ yếu ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, để mô tả bức tranh thực tế tác động của hiện tƣợng này đến sản xuất nông nghiệp nhƣ thế nào và nêu vấn đề con ngƣời cần thiết và có thể thích ứng với nó nhƣ thế nào. Đây đƣợc nhìn nhận nhƣ là cơ sở thực tiễn cho việc phân tích cụ thể thực trạng tại tỉnh Bạc Liêu. của luận văn cố gắng nêu một số nội dung chủ yếu của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp để thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây thực ra là những việc cần làm để con ngƣời có thể chủ động thay đổi trên cơ sở hiểu bản chất của vấn đề và mối liên hệ giữa hai nhóm khái niệm cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp và biến đổi khí hậu trong trạng thái động.
Mục này của luận văn nhấn mạnh bằng các hoạt động của mình, con ngƣời có thể chủ động phần nào hạn chế các tác động của biến đổi khí hậu, chủ động sản xviii xuất và sinh sống. Những hoạt động chủ động của con ngƣời trên một vùng lãnh thổ, một địa bàn, một địa phƣơng, một đơn vị hành chính không thể thiếu đƣợc vai trò của chính quyền các cấp. Vai trò này thể hiện qua việc phối hợp các hoạt động, tổ chức bộ máy, quy hoạch, huy động các nguồn lực, tổ chức thực thi… dƣới các hình thức chính sách công (nghị quyết, chỉ thị, quyết định, chiến lƣợc…) Các hoạt động chủ động của chính quyền chính về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, trên quan điểm chính sách công, chính là những bƣớc xây dựng nội dung chính sách. Ở đây, mục này chính là việc cụ thể hoá thêm nội hàm khái quát của chính sách công về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.
Những nội dung này bao gồm: 1.Xác định sự cần thiết và nhu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn tỉnh; 2.Xác định mục tiêu tổng thể, các mục tiêu cụ thể cần đạt đƣợc khi chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh; 3.Xác định phƣơng hƣớng và giải quyết vấn đề chuyển dịch; 4.Xác định đối tƣợng chịu tác động của các giải pháp đề xuất, cũng nhƣ nhóm đối tƣợng chịu trách nhiệm thực thi các biện pháp chuyển dịch, và 5. Đề xuất xây dựng các văn bản pháp luật tuỳ theo cấp quản lý về vấn đề nghiên cứu. Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp luôn là quan trọng với nƣớc ta, đặc biệt với „vựa lúa‟ Đồng bằng Sông Cửu Long. Trƣớc đây, vấn đề có thể các nỗ lực tập trung làm sao để tăng đƣợc năng suất và chất lƣợng hƣớng tới an ninh lƣơng thực và xuất khẩu.
Sự biến đổi khí hậu nghiêm trọng trong thời gian gần đây, vấn đề đang đƣợc đặt ra trƣớc thách thức mới cần đối phó. Trƣớc hết, cần thay đổi nhận thức vấn đề chuyển dịch cơ cấu trƣớc tác động biến đổi khí hậu, sau đó xác định những mục tiêu, cách thức và nội dung hành động nhằm thích ứng với hiện tƣợng này. Một cách nhìn mới, cách làm mới cần đƣợc phản ánh trong chính sách để chủ động ứng phó. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu thích ứng với biến đổi khí hậu.
Mục đích của chƣơng này là phân tích, đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp tỉnh Bạc Liêu thích ứng với biến đổi khí hậu. xix Để có thể có các nhận định khách quan, sát với tình hình thực tế để chủ động chuyển dịch, trƣớc hết trong mục 2. trình bày khái quát những đặc điểm chủ yếu có ảnh hƣởng tới quá trình chuyển dịch. Đó là các vị trí địa lý của tỉnh, các đặc điểm tự nhiên, các đặc điểm về kinh tế xã hội của tỉnh trong những năm gần đây.
Trong nội dung này của luận văn khái quát đặc trƣng nổi bật, so sánh với các tỉnh trong khu vực đồng bằng sông Cửu Long cũng có những đặc điểm tƣơng tự, tác giả luận văn cho rằng chọn tỉnh Bạc Liêu để phân tích vấn đề là mang tính điển hình.2 phân tích thực trạng biến đổi khí hậu nói chung tại Đồng bằng sông Cửu Long và của tỉnh nói riêng để tạo ra một bối cảnh để xác định xem việc chuyển dịch trong thời gian từ 2010 liệu có là khách quan, thực tế và mang tính xu hƣớng không. Nhận định ở đây là trong bối cảnh nhƣ trình bày ở mục này cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nông nghiệp là cấp thiết, đòi hỏi khách quan và chính quyền tỉnh Bạc Liêu cần đóng vai trò định hƣớng qua việc xây dựng các chính sách để phối hợp các hoạt động chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trƣớc thực trạng biến đổi khí hậu trên địa bàn.3 tập trung phân tích thực trạng các mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu trong thời gian gần đây. Cần nhấn mạnh rằng các mô hình này ra đời từ thực tế biến đổi khí hậu trƣớc khi có những chính sách chung của Nhà nƣớc, nhƣ Nghị quyết 120/CP nhƣ đã nêu ở trên. Đây đƣợc coi là sáng kiến của bà con nông dân từ các địa phƣơng trong tỉnh Bạc Liêu.
Sự phân tích cụ thể các mô hình này với hy vọng đƣợc nhân rộng để thúc đẩy xu hƣớng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất hàng hoá nông, thuỷ sản của tỉnh.