Nghiên Cứu Giải Pháp Cải Thiện Sinh Kế Cho Các Hộ Nông Dân Tại Xã Thiện Kế

Nghiên cứu các giải pháp cải thiện sinh kế cho hộ nông dân tại xã Thiện Kế, vùng đệm vườn quốc gia Tam Đảo, mang lại hiệu quả bền vững.

• Tác giả: Hoàng Văn Định
• Người hướng dẫn: ThS. Đỗ Hoàng Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Các Giải Pháp Chủ Yếu Nhằm Cải Thiện Sinh Kế Cho Các Hộ Nông Dân Tại Xã Thiện Kế
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa về mặt thực tiễn
• 1.4. Những đóng góp mới của đề tài
• 1.5. Cấu trúc của khóa luận
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.1.1. Khái niệm vùng đệm
• 2.1.2. Vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG
• 2.2. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững
• 2.2.1. Sinh kế
• 2.2.2. Sinh kế bền vững
• 2.2.3. Tài sản sinh kế
• 2.3. Khái niệm hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm nghiên cứu và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Đánh giá thực trạng điều kiện kinh tế - xã hội tại xã nghiên cứu
• 3.3.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 3.3.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các tài sản sinh kế của hộ
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp chung
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.4.3. Hệ thống các chỉ tiêu chính sử dụng trong nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH
• 4.1. Đánh giá thực trạng điều kiện cơ bản địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Thực trạng về điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Thực trạng về điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Điều kiện về hạ tầng cơ sở
• 4.1.4. Những vấn đề tồn tại chính trong phát triển kinh tế - xã hội
• 4.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.1. Các thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu
• 4.2.2. Hiện trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.2.3. Thực trạng quản lý, sử dụng các yếu tố nguồn lực của hộ
• 4.2.4. Đánh giá thực trạng quản lý, sử dụng đất đai
• 4.2.5. Đánh giá thực trạng sử dụng lao động của các hộ
• 4.2.6. Đánh giá thực trạng vay và sử dụng vốn sản xuất
• 4.2.7. Đánh giá thực trạng kinh nghiệm sản xuất
• 4.2.8. Đánh giá khả năng tiếp cận thông tin phục vụ sản xuất
• 4.2.9. Đánh giá điều kiện thị trường
• 4.2.10. Đánh giá các điều kiện vốn xã hội
• 4.2.11. Những vấn đề tồn tại trong phát triển kinh tế hộ ở vùng đệm – Nguyên nhân của nó
• 5. PHẦN 5: CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM CẢI THIỆN SINH KẾ CHO CÁC HỘ NÔNG DÂN XÃ THIỆN KẾ THUỘC VÙNG ĐỆM VQG TAM ĐẢO
• 5.1. Xây dựng chiến lược cải thiện sinh kế cho các hộ dân vùng đệm
• 5.2. Các giải pháp chủ yếu cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân vùng đệm
• 5.3. Các giải pháp nhằm nâng cao đời sống của người dân vùng đệm
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Giải Pháp Cải Thiện Sinh Kế Nông Dân Thiện Kế

Vấn đề bảo tồn đa dạng sinh học và chất lượng hệ sinh thái tại các vườn quốc gia đang bị đe dọa bởi áp lực từ cộng đồng dân cư xung quanh. Việc xây dựng vùng đệm là một giải pháp quan trọng để giảm thiểu tác động tiêu cực này. Vùng đệm không chỉ bảo vệ vườn quốc gia mà còn cần đáp ứng nhu cầu của người dân địa phương, tạo công ăn việc làm và nâng cao nhận thức về bảo tồn. Người dân vùng đệm có thể tác động tiêu cực đến tài nguyên rừng, nhưng ngược lại, suy giảm tài nguyên rừng cũng ảnh hưởng đến sinh kế của họ. Do đó, việc tìm kiếm giải pháp cải thiện sinh kế bền vững là vô cùng quan trọng. Nghiên cứu này tập trung vào xã Thiện Kế, một xã thuộc vùng đệm của Vườn Quốc gia Tam Đảo, nhằm đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp phù hợp. Sinh kế bền vững cho nông dân là mục tiêu hàng đầu, đồng thời bảo tồn tài nguyên rừng.

1.1. Vùng đệm và vai trò bảo tồn tài nguyên rừng VQG

Vùng đệm là khu vực rừng hoặc đất liền kề với khu vực đặc dụng, có vai trò ngăn chặn hoặc giảm nhẹ tác động tiêu cực đến khu rừng đặc dụng. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải hỗ trợ công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ rừng. Vùng đệm có thể có dân sinh sống hoặc không. Ranh giới vùng đệm được xác định bởi ranh giới bên trong (giữa khu bảo tồn và vùng đất xung quanh) và ranh giới bên ngoài (giữa vùng đất xung quanh và vùng đất không trực tiếp bao quanh). Vai trò của vùng đệm là cung cấp các sản phẩm thiết yếu cho người dân địa phương và mở rộng môi trường sống của các loài hoang dã trong khu bảo tồn. Theo Võ Quý (1993, 1997), vùng đệm có chức năng xã hội và chức năng mở rộng, tạo sự trao đổi lợi ích giữa kinh tế dân sinh và bảo tồn.

1.2. Khái niệm sinh kế và sinh kế bền vững cho nông dân

Sinh kế bao gồm năng lực, tài sản và các hoạt động cần thiết để kiếm sống. Ủy ban Phát triển Quốc tế (Vương quốc Anh) định nghĩa sinh kế bao gồm nguồn lực, khả năng, chiến lược và kết quả. Kết quả sinh kế là những thay đổi có lợi cho cộng đồng, như thu nhập cao hơn, đời sống văn hóa tinh thần tốt hơn, cuộc sống ổn định hơn, giảm rủi ro, an toàn lương thực và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên. Sinh kế bền vững là hướng phát triển quan trọng cho người dân vùng đệm. Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng của các thế hệ tương lai. Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phát huy tiềm năng con người, duy trì phương tiện kiếm sống, đối phó với áp lực và không gây hại cho môi trường hoặc các sinh kế khác. Nâng cao thu nhập hộ nông dân là một phần quan trọng của sinh kế bền vững.

II. Thách Thức Sinh Kế Thực Trạng Nông Dân Xã Thiện Kế Hiện Nay

Xã Thiện Kế thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo có diện tích tự nhiên 3020.03 ha và dân số 5951 người, chủ yếu là dân tộc Sán Dìu, Kinh và Dao. Kinh tế xã chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với tỷ lệ hộ nghèo là 6,4%. Từ khi Vườn Quốc gia Tam Đảo được thành lập năm 1996, cuộc sống của người dân vùng đệm đã bị ảnh hưởng lớn, đặc biệt là về việc làm, thu nhập và văn hóa truyền thống. Người dân trước đây quen với khai thác rừng và canh tác nương rẫy, nhưng nay nguồn thu từ rừng không còn, đất canh tác cũng hạn chế. Do đó, đời sống của nhiều hộ nông dân còn gặp nhiều khó khăn. Việc tìm kiếm giải pháp cải thiện sinh kế là vô cùng cấp thiết để giảm áp lực lên công tác bảo tồn tài nguyên rừng. Thực trạng sinh kế nông dân xã Thiện Kế cần được đánh giá kỹ lưỡng để đưa ra giải pháp phù hợp.

2.1. Ảnh hưởng của Vườn Quốc Gia Tam Đảo đến sinh kế

Việc thành lập Vườn Quốc gia Tam Đảo đã gây ra những ảnh hưởng đáng kể đến sinh kế của người dân xã Thiện Kế. Trước đây, người dân chủ yếu dựa vào khai thác lâm sản và canh tác nương rẫy để kiếm sống. Tuy nhiên, sau khi Vườn Quốc gia được thành lập, các hoạt động này bị hạn chế, gây khó khăn cho người dân trong việc tìm kiếm nguồn thu nhập. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều hộ gia đình phải đối mặt với nghèo đói và thiếu việc làm. Cần có các giải pháp hỗ trợ để giúp người dân thích ứng với tình hình mới và tìm kiếm các nguồn sinh kế thay thế.

2.2. Khó khăn trong phát triển kinh tế nông nghiệp tại Thiện Kế

Kinh tế của xã Thiện Kế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp, nhưng gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn, kỹ thuật canh tác lạc hậu, và thị trường tiêu thụ không ổn định. Nhiều hộ nông dân vẫn còn sử dụng các phương pháp canh tác truyền thống, năng suất thấp và dễ bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh. Bên cạnh đó, việc tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi và các chương trình hỗ trợ của nhà nước còn hạn chế. Cần có các chính sách và giải pháp đồng bộ để tháo gỡ những khó khăn này và thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp tại xã Thiện Kế. Phát triển kinh tế nông thôn là chìa khóa để cải thiện sinh kế cho người dân.

III. Giải Pháp Nông Nghiệp Hiệu Quả Cải Thiện Sinh Kế Tại Thiện Kế

Để cải thiện sinh kế cho người dân xã Thiện Kế, cần tập trung vào các giải pháp nông nghiệp hiệu quả. Điều này bao gồm việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, sử dụng giống cây trồng và vật nuôi có năng suất cao, và phát triển các mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện địa phương. Bên cạnh đó, cần tăng cường liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ, giúp người dân tiếp cận thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Giải pháp nông nghiệp hiệu quả không chỉ giúp tăng năng suất mà còn tạo ra thu nhập ổn định cho người dân. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức để triển khai các giải pháp này một cách hiệu quả.

3.1. Ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp

Việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Cần khuyến khích người dân sử dụng các giống cây trồng và vật nuôi mới, áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến như tưới tiêu tiết kiệm, bón phân cân đối, và phòng trừ sâu bệnh hiệu quả. Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo và chuyển giao khoa học kỹ thuật cho người dân, giúp họ nắm vững các kiến thức và kỹ năng cần thiết để áp dụng vào thực tế sản xuất. Ứng dụng khoa học kỹ thuật vào nông nghiệp sẽ giúp người dân giảm chi phí sản xuất và tăng thu nhập.

3.2. Phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững

Phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững là một giải pháp quan trọng để bảo vệ môi trường và đảm bảo sinh kế lâu dài cho người dân. Cần khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp canh tác hữu cơ, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật sinh học, và bảo tồn đa dạng sinh học. Bên cạnh đó, cần phát triển các mô hình sản xuất kết hợp giữa trồng trọt và chăn nuôi, giúp người dân tận dụng tối đa các nguồn tài nguyên và giảm thiểu chất thải. Phát triển nông nghiệp hữu cơ là một hướng đi tiềm năng cho xã Thiện Kế.

3.3. Tiếp cận thị trường cho nông sản Thiện Kế

Việc tiếp cận thị trường là yếu tố then chốt để nâng cao giá trị sản phẩm nông nghiệp và tăng thu nhập cho người dân. Cần tăng cường liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ, giúp người dân tiếp cận các kênh phân phối hiện đại như siêu thị, cửa hàng tiện lợi, và chợ đầu mối. Bên cạnh đó, cần xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm nông sản đặc trưng của xã Thiện Kế, giúp người tiêu dùng nhận biết và tin tưởng vào chất lượng sản phẩm. Chuỗi giá trị nông sản cần được xây dựng một cách bài bản để đảm bảo quyền lợi cho người sản xuất.

IV. Đào Tạo Nghề và Hợp Tác Xã Giải Pháp Sinh Kế Bền Vững

Để đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân xã Thiện Kế, cần chú trọng đến đào tạo nghề và phát triển hợp tác xã. Đào tạo nghề giúp người dân có thêm kỹ năng và kiến thức để tìm kiếm việc làm hoặc tự tạo việc làm. Phát triển hợp tác xã giúp người dân liên kết sản xuất, nâng cao sức cạnh tranh và tiếp cận thị trường dễ dàng hơn. Đào tạo nghề cho nông dân và hợp tác xã nông nghiệp là hai yếu tố quan trọng để xây dựng một nền kinh tế nông thôn vững mạnh.

4.1. Nâng cao kỹ năng cho người lao động nông thôn

Việc nâng cao kỹ năng cho người lao động nông thôn là một trong những giải pháp quan trọng để cải thiện sinh kế. Cần tổ chức các khóa đào tạo nghề ngắn hạn, tập trung vào các ngành nghề có tiềm năng phát triển tại địa phương như trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản, và du lịch cộng đồng. Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện cho người lao động tiếp cận các nguồn thông tin và công nghệ mới, giúp họ nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường lao động. Đào tạo nghề cho nông dân cần gắn liền với nhu cầu thực tế của thị trường.

4.2. Phát triển hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới

Phát triển hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới là một giải pháp quan trọng để liên kết sản xuất và tiêu thụ, nâng cao sức cạnh tranh và cải thiện thu nhập cho người dân. Cần khuyến khích người dân tham gia vào các hợp tác xã, giúp họ tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi, các chương trình hỗ trợ của nhà nước, và các kênh phân phối hiện đại. Bên cạnh đó, cần tăng cường quản lý và giám sát hoạt động của các hợp tác xã, đảm bảo hoạt động minh bạch và hiệu quả. Hợp tác xã nông nghiệp cần hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, dân chủ, và cùng có lợi.

V. Chính Sách Hỗ Trợ và Tín Dụng Đòn Bẩy Cải Thiện Sinh Kế

Chính sách hỗ trợ và tín dụng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sinh kế cho người dân xã Thiện Kế. Các chính sách hỗ trợ giúp người dân tiếp cận các nguồn lực cần thiết như vốn, đất đai, và thông tin. Tín dụng giúp người dân có thêm nguồn vốn để đầu tư vào sản xuất và kinh doanh. Chính sách hỗ trợ nông dân và tín dụng cho nông dân cần được triển khai một cách hiệu quả và minh bạch để đảm bảo quyền lợi cho người dân.

5.1. Tiếp cận tín dụng ưu đãi cho hộ nông dân

Việc tiếp cận tín dụng ưu đãi là một trong những yếu tố quan trọng để giúp người dân có thêm nguồn vốn để đầu tư vào sản xuất và kinh doanh. Cần tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ các ngân hàng và tổ chức tín dụng, với lãi suất thấp và thủ tục đơn giản. Bên cạnh đó, cần tăng cường thông tin và tư vấn cho người dân về các chương trình tín dụng, giúp họ lựa chọn được các sản phẩm phù hợp với nhu cầu và khả năng của mình. Tín dụng cho nông dân cần được quản lý một cách chặt chẽ để tránh rủi ro nợ xấu.

5.2. Chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp

Các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích người dân đầu tư vào sản xuất và nâng cao năng suất. Cần có các chính sách hỗ trợ về giống cây trồng, vật nuôi, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, và kỹ thuật canh tác. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ về tiêu thụ sản phẩm, giúp người dân tiếp cận thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Chính sách hỗ trợ nông nghiệp cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của người dân và phù hợp với điều kiện địa phương.

VI. Phát Triển Du Lịch Nông Thôn Hướng Đi Mới Cho Sinh Kế Thiện Kế

Phát triển du lịch nông thôn là một hướng đi mới tiềm năng để cải thiện sinh kế cho người dân xã Thiện Kế. Với cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp và văn hóa truyền thống đặc sắc, Thiện Kế có nhiều tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái. Phát triển du lịch nông thôn không chỉ tạo ra thu nhập cho người dân mà còn giúp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

6.1. Khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng tại Thiện Kế

Việc khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng là một trong những giải pháp quan trọng để tạo ra thu nhập cho người dân và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Cần khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động du lịch như cung cấp dịch vụ lưu trú, ăn uống, và hướng dẫn du lịch. Bên cạnh đó, cần xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng, gắn liền với văn hóa và phong tục tập quán của địa phương. Du lịch cộng đồng cần được phát triển một cách bền vững, đảm bảo không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và văn hóa.

6.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với Vườn Quốc Gia

Phát triển du lịch sinh thái gắn với Vườn Quốc gia Tam Đảo là một giải pháp tiềm năng để thu hút du khách và tạo ra thu nhập cho người dân. Cần xây dựng các tour du lịch khám phá thiên nhiên, tìm hiểu về đa dạng sinh học, và tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Bên cạnh đó, cần tăng cường quảng bá và giới thiệu về Vườn Quốc gia Tam Đảo, giúp du khách hiểu rõ hơn về giá trị của khu bảo tồn và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Du lịch sinh thái cần được quản lý một cách chặt chẽ để đảm bảo không gây ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái của Vườn Quốc gia.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Công tác bảo tồn đa dạng sinh học và duy trì chất lượng hệ sinh thái tại các vườn quốc gia luôn chịu áp lực lớn từ cộng đồng dân cư sinh sống ở khu vực giáp ranh. Tại Việt Nam, các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia thường nằm xen kẽ với khu dân cư. Vườn Quốc gia Tam Đảo được thành lập năm 1996 đặt ra yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng tự nhiên theo nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng. Tuy nhiên, trước thời điểm thành lập khu bảo tồn, người dân địa phương đã có tập quán sinh kế truyền thống dựa vào tài nguyên rừng thông qua khai thác lâm sản và canh tác nương rẫy. Khi các quy chế bảo vệ rừng đặc dụng được áp dụng, nguồn thu nhập trực tiếp từ rừng bị chấm dứt và quỹ đất canh tác nương rẫy bị thu hẹp, khiến đời sống của đa số hộ dân vùng đệm gặp nhiều trở ngại. Sự suy thoái tài nguyên rừng và tình trạng thiếu hụt sinh kế thay thế dẫn đến nguy cơ gia tăng các hoạt động xâm hại rừng trái phép. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng sinh kế và tìm kiếm các giải pháp cải thiện điều kiện kinh tế cho hộ nông dân vùng đệm là yêu cầu thực tiễn cấp bách.

Đề tài khóa luận tốt nghiệp ngành Kinh tế nông nghiệp của tác giả Hoàng Văn Định tập trung giải quyết bài toán mâu thuẫn giữa bảo tồn và sinh kế tại xã Thiện Kế, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Phân tích các tiềm năng, những tồn tại và nguyên nhân của các vấn đề phát sinh trong hoạt động tạo sinh kế của hộ nông dân xã Thiện Kế thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá được những điều kiện của địa phương có ảnh hưởng đến hoạt động sinh kế của các hộ nông dân tại xã Thiện Kế thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo.
  2. Đánh giá được thực trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Thiện Kế.
  3. Đánh giá được những vấn đề tồn tại trong các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Thiện Kế, phân tích làm rõ nguyên nhân của các tồn tại đó.
  4. Phân tích cụ thể được các tiềm năng cho việc cải thiện các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nông dân tại xã Thiện Kế.
  5. Đề xuất được các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân tại xã Thiện Kế thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hộ nông dân vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo và các hoạt động tạo sinh kế của hộ; môi trường sinh kế cùng hệ thống nguồn lực sinh kế đi kèm.
• Phạm vi không gian: Xã Thiện Kế, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Khảo sát thực địa chi tiết tại 4 thôn: Ninh Tân, Cầu Xi, Kế Tân và Vạt Chanh.
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và thu thập số liệu sơ cấp được triển khai từ ngày 23/02/2015 đến ngày 25/05/2015. Số liệu thống kê thứ cấp phản ánh hiện trạng địa phương đến năm 2014.
• Giới hạn nội dung: Tập trung vào thực trạng sinh kế và nguồn lực sản xuất của nông hộ; các yếu tố văn hóa tập quán, hệ thống chính sách và dự án phát triển chỉ được tổng quan làm cơ sở bổ trợ, không đi sâu nghiên cứu độc lập.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên lý thuyết về vùng đệm khu bảo tồn và khung phân tích sinh kế bền vững:

• Khái niệm vùng đệm: Tiếp cận theo quy định quản lý rừng đặc dụng tại Việt Nam và phân loại vùng đệm thành hai nhóm: vùng đệm có dân sinh sống và vùng đệm không có dân sinh sống. Về mặt chức năng, tác giả kế thừa quan điểm của Võ Quý (1993, 1997) gồm chức năng vùng đệm xã hội (cung cấp sản phẩm thiết yếu cho cư dân bản địa mà không xâm hại mục tiêu bảo tồn) và chức năng vùng đệm mở rộng (nới rộng môi trường sống cho các loài hoang dã ra ngoài ranh giới khu bảo tồn).
• Khung phân tích sinh kế bền vững (DFID, 1999): Xem xét sinh kế là tập hợp gồm năng lực tiềm tàng, các nguồn vốn/tài sản sinh kế (vốn con người, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính, vốn xã hội), các hoạt động tạo thu nhập và khả năng chống chịu trước áp lực hoặc biến cố bất ngờ.
• Cơ sở pháp lý và chính sách phát triển vùng đệm: Phân tích các chủ trương tác động trực tiếp đến sinh kế người dân vùng đệm qua các thời kỳ, bao gồm Chương trình 327 (theo Quyết định số 556/TTg ngày 12/9/1995 của Thủ tướng Chính phủ), Chương trình trồng mới 5 triệu hecta rừng (theo Quyết định số 661/QĐ-TTg ngày 29/6/1998 và Thông tư liên bộ 28/1999-TT-LT), và Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg ngày 01/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ quy định chính sách đầu tư phát triển rừng đặc dụng giai đoạn 2011–2020 (khoản hỗ trợ 40 triệu đồng/thôn, bản/năm cho cộng đồng vùng đệm tham gia đồng quản lý bảo vệ rừng).

Phương pháp nghiên cứu thực tế được thực hiện thông qua sự kết hợp giữa các phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa các báo cáo kinh tế - xã hội, niên giám thống kê, hồ sơ địa chính của UBND xã Thiện Kế và Trạm kiểm lâm Vườn Quốc gia Tam Đảo.
  • Thu thập dữ liệu sơ cấp: Thực hiện phương pháp phỏng vấn có sự tham gia của người dân (PRA) với công cụ bảng hỏi bán cấu trúc. Tiến hành chọn mẫu ngẫu nhiên 60 hộ gia đình tại 4 thôn đại diện (Ninh Tân, Cầu Xi, Kế Tân, Vạt Chanh; mỗi thôn 15 hộ). Đồng thời phỏng vấn sâu 4 cán bộ xã và 4 trưởng thôn để thu thập thông tin về định hướng chính sách, nhận thức quản lý và các xung đột phát sinh.
• Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để tổng hợp số liệu. Áp dụng phương pháp thống kê mô tả (tính tần suất, tỷ lệ %, số bình quân), phương pháp so sánh lịch sử, phương pháp phân tích tương quan và ma trận SWOT nhằm nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong việc chuyển dịch sinh kế nông hộ.
• Hệ thống chỉ tiêu sử dụng: Các chỉ tiêu phản ánh kết quả sản xuất (Giá trị sản xuất - GO, Chi phí trung gian - IC, Giá trị gia tăng - VA, Lợi nhuận - Pr), các chỉ số hiệu quả kinh tế (GO/IC, VA/IC, Pr/IC, Pr/lao động, Pr/diện tích), cùng hệ thống chỉ tiêu cơ cấu lao động và hiệu quả sử dụng đất.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ xung đột giữa yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt của Vườn Quốc gia Tam Đảo và nhu cầu sinh kế của cộng đồng sống giáp ranh. Nêu rõ 5 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc cung cấp căn cứ cho chính quyền địa phương và Ban quản lý vườn quốc gia xây dựng mô hình đồng quản lý. Xác định cấu trúc tổng thể của khóa luận gồm 5 phần chính.

Phần 2: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về vùng đệm, kinh tế nông hộ và 5 nguồn lực sinh kế theo khung DFID. Tổng kết bài học kinh nghiệm quốc tế về giải quyết xung đột tài nguyên tại Khu dự trữ thiên nhiên Air - Tenere (Niger) và Khu bảo tồn Annapurna (Nepal) thông qua cơ chế chia sẻ lợi ích, hỗ trợ dịch vụ xã hội và trao quyền quản lý cho cộng đồng. Khái quát bức tranh chính sách tại Việt Nam từ Chương trình 327, Chương trình 661 đến Quyết định 24/2012/QĐ-TTg; đồng thời chỉ rõ những khoảng trống chính sách đối với vùng đệm khiến sinh kế người dân tại chỗ vẫn chậm phát triển và cơ sở hạ tầng nông thôn còn thiếu thốn.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác lập quy trình nghiên cứu thực địa tại xã Thiện Kế, quy định cỡ mẫu điều tra 60 hộ tại 4 thôn và phỏng vấn 8 cán bộ địa phương trong thời gian từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2015. Thiết lập hệ thống biểu mẫu câu hỏi đóng/mở và tiêu chí kinh tế lượng nông nghiệp (GO, IC, VA, Pr) phục vụ tính toán định lượng thu nhập và chi phí sinh kế hộ.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và phân tích

Tập trung đánh giá toàn diện điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Thiện Kế và phân tích chi tiết dữ liệu khảo sát từ 60 hộ gia đình.

Điều kiện tự nhiên và hiện trạng đất đai xã Thiện Kế

Xã Thiện Kế có tổng diện tích tự nhiên là 3.020,03 ha, địa hình đồi núi thấp xen kẽ thung lũng ven sông Phó Đáy. Đất đai chủ yếu là đất vàng nâu trên phiến sa thạch (thích hợp cho chè và cây lâm nghiệp), đất dốc tụ trồng lúa và đất feralit biến đổi do canh tác lúa nước.

STT	Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
I	Đất nông nghiệp	2.720,08	90,07
1	Đất sản xuất nông nghiệp	544,20	18,02
2	Đất cỏ dùng vào chăn nuôi	3,30	0,11
3	Đất trồng cây hàng năm khác	62,30	2,06
4	Đất lâm nghiệp (rừng đặc dụng)	1.834,50	60,74
5	Đất nuôi trồng thủy sản	4,15	0,14
II	Đất phi nông nghiệp	205,70	6,81
1	Đất phát triển hạ tầng	105,23	3,48
2	Đất tôn giáo, tín ngưỡng	0,70	0,02
3	Đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp	57,73	1,91
III	Đất chưa sử dụng	94,20	3,12
1	Đất bằng chưa sử dụng	3,82	0,13
2	Đất đồi núi chưa sử dụng	37,10	1,23
3	Núi đá không có rừng cây	53,28	1,76
	Tổng diện tích tự nhiên	3.020,03	100,00

Tình hình dân số, lao động và cơ sở hạ tầng

Năm 2014, xã Thiện Kế có 1.428 hộ với 5.951 nhân khẩu. Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là 1,2%. Lao động nông nghiệp chiếm tới 91,5%, trong khi lao động công nghiệp, xây dựng, dịch vụ và thương mại chỉ chiếm 8,5%.

Chỉ tiêu	Đơn vị tính	Số lượng	Cơ cấu (%)
I. Tổng số nhân khẩu	Khẩu	5.951	100,00
1. Khẩu nông nghiệp	Khẩu	4.300	72,25
2. Khẩu phi nông nghiệp	Khẩu	1.651	27,75
II. Tổng số hộ	Hộ	1.428	100,00
1. Hộ nông nghiệp	Hộ	1.205	84,38
2. Hộ phi nông nghiệp	Hộ	233	15,62
III. Một số chỉ tiêu bình quân
1. Nhân khẩu bình quân/hộ	Khẩu/hộ	4,17	-
2. Nhân khẩu/lao động	Khẩu/lao động	2,00	-

Hạ tầng giao thông của xã còn nhiều bất cập: đường thôn có 47 tuyến dài 26,19 km nhưng mới bê tông hóa được 6,07 km, rải cấp phối 3,41 km, còn lại 16,71 km là đường đất. Kênh mương thủy lợi kiên cố hóa đạt 39,69% (23,8 km/60,01 km). Về môi trường, 100% hộ có nước sinh hoạt hợp vệ sinh, nhưng chỉ 0,14% hộ có nhà tắm đạt chuẩn (2 hộ), 38,17% hộ có nhà tiêu hợp vệ sinh (545 hộ) và 27,73% hộ có chuồng trại hợp vệ sinh (396 hộ). Xã hoàn toàn chưa có dịch vụ thu gom rác thải tập trung.

Thực trạng tài sản sinh kế và kinh tế hộ điều tra

Khảo sát 60 hộ tại 4 thôn cho thấy mức phân hóa kinh tế rõ rệt:

Nhóm hộ	Thôn Ninh Tân (hộ)	Thôn Cầu Xi (hộ)	Thôn Kế Tân (hộ)	Thôn Vạt Chanh (hộ)	Tổng số hộ	Cơ cấu (%)
Khá giả	3	5	4	2	14	23,33
Trung bình	11	9	10	12	42	70,00
Nghèo	1	1	1	1	4	6,67
Tổng cộng	15	15	15	15	60	100,00

Hiện trạng nhà ở phản ánh điều kiện sống: nhà kiên cố chiếm 45% (27 hộ), nhà xây cấp 4 lợp ngói chiếm 28,3% (17 hộ), nhà gỗ một sàn chiếm 11,6% (7 hộ), nhà tranh tre chiếm 6,7% (4 hộ) và nhà sàn gỗ truyền thống chiếm 5% (3 hộ).

Về tài sản sản xuất và sinh hoạt: 60/60 hộ có tivi màu và điện thoại liên lạc; 56/60 hộ có xe máy; 45/60 hộ có máy bơm nước; 11/60 hộ sở hữu máy cày; 10/60 hộ có máy tuốt lúa; 5/60 hộ có ô tô vận tải. Chăn nuôi phân bổ ở mức: 45 hộ nuôi trâu, 32 hộ nuôi bò, 60 hộ nuôi lợn thịt và 60 hộ nuôi gà.

Về cơ cấu kinh tế và các hoạt động tạo sinh kế:

• Cây hàng năm: Cây trồng chính là lúa (diện tích toàn xã 272,3 ha, năng suất 58,1 tạ/ha), ngô (124,7 ha, năng suất 45 tạ/ha) và mía (21,5 ha).
• Cây lâu năm và lâm nghiệp: Cây trồng chủ yếu là keo. Toàn xã thực hiện trồng rừng 27 ha (25 ha rừng tập trung của hộ, 2 ha phân tán). Thu nhập từ rừng và hoạt động liên quan đến rừng của nhóm hộ khảo sát chủ yếu đến từ trồng rừng và tiền công bảo vệ rừng, khai thác lâm sản phụ bị kiểm soát chặt chẽ.
• Lao động và di cư: Tổng số nhân khẩu của 60 hộ là 242 người, trong đó có 169 lao động. Số lao động đi làm thuê dài hạn (>6 tháng/năm) là 7 người (2 người làm trong tỉnh, 5 người làm ngoài tỉnh); số lao động đi làm thuê ngắn hạn (<6 tháng/năm) là 2 người.
• Vay vốn sản xuất: Ngân hàng Nông nghiệp và PTNT cho 7 hộ vay (bình quân 150 triệu đồng/hộ); vay họ hàng có 8 hộ (bình quân 70 triệu đồng/hộ); vay Hội Nông dân 2 hộ (bình quân 45 triệu đồng/hộ); vay Hội Phụ nữ 3 hộ (bình quân 20 triệu đồng/hộ). Nguồn vốn tập trung chủ yếu vào đầu tư con giống (chăn nuôi lợn, gà) và vật tư phân bón.

Phần 5: Các giải pháp chủ yếu nhằm cải thiện sinh kế cho các hộ nông dân xã Thiện Kế thuộc vùng đệm VQG Tam Đảo

Đề xuất các định hướng chiến lược và giải pháp cụ thể:

• Phát triển kinh tế nông - lâm kết hợp, chuyển dịch cơ cấu cây trồng sang các giống có giá trị cao, tăng vụ thâm canh ngô đông.
• Cải tạo vườn tạp, phát triển đàn gia súc quy mô trang trại có kiểm soát dịch bệnh thay cho hình thức thả rông.
• Lồng ghép nguồn vốn hỗ trợ 40 triệu đồng/thôn/năm theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg để đầu tư hạ tầng thiết yếu và phát triển dịch vụ khuyến nông, khuyến lâm.
• Mở rộng đào tạo nghề cho lao động nông nhàn và kết nối thị trường tiêu thụ lâm sản gỗ keo, hạn chế tình trạng tư thương ép giá.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đưa ra các kết quả định lượng cụ thể về thực trạng nông hộ và các đóng góp chính sau:

• Hệ thống hóa hiện trạng kinh tế - kỹ thuật: Xác lập bộ dữ liệu chi tiết về cơ cấu kinh tế xã Thiện Kế với tỷ trọng đất lâm nghiệp chiếm 60,74% (1.834,5 ha) và nông nghiệp chiếm 90,07% tổng diện tích tự nhiên, cho thấy tiềm năng đất canh tác cây hàng năm bị giới hạn nghiêm ngặt bởi quy chế bảo tồn rừng. Tỷ lệ lao động nông nghiệp chiếm tới 91,5% lực lượng lao động toàn xã, phản ánh tình trạng dư thừa lao động nông nhàn lúc giáp vụ.
• Đánh giá mức sống và phân hóa thu nhập: Số liệu khảo sát 60 hộ chỉ ra tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn địa phương tại 4 thôn chiếm 6,67% (4 hộ), nhóm trung bình chiếm 70% (42 hộ) và khá giả chiếm 23,33% (14 hộ). Nguồn thu nhập chính của các hộ vẫn phụ thuộc vào trồng trọt cây hàng năm (lúa, ngô), chăn nuôi gia súc nhỏ lẻ và trồng rừng keo. Thu nhập từ các hoạt động phi nông nghiệp còn rất khiêm tốn do hạn chế về tay nghề và vốn đầu tư.
• Hệ thống giải pháp đề xuất:
  • Quy hoạch và tổ chức lại hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp: khuyến khích chuyển đổi diện tích đất đồi dốc sang trồng rừng kinh tế bằng cây keo kết hợp chăn nuôi dưới tán rừng; áp dụng biện pháp canh tác đất dốc theo đường đồng mức và bờ đá để giữ nước.
  • Tăng cường vốn tín dụng ưu đãi thông qua Ngân hàng Nông nghiệp & PTNT và Ngân hàng Chính sách Xã hội, khắc phục việc vay mượn qua tư thương hoặc phụ thuộc vốn nhỏ lẻ từ các hội đoàn thể.
  • Đẩy mạnh liên kết giữa Ban quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo và chính quyền xã trong việc chi trả dịch vụ môi trường rừng, triển khai hỗ trợ kinh phí 40 triệu đồng/thôn/năm theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg gắn với giao khoán bảo vệ rừng có sự tham gia của cộng đồng.
  • Định hướng phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp tận dụng tiềm năng du lịch sinh thái của Vườn Quốc gia Tam Đảo (dịch vụ ăn uống, đồ lưu niệm, dẫn đường).
• Đóng góp mới của đề tài:
  • Làm sáng tỏ những nét đặc thù về sinh kế của hộ nông dân vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo so với các vùng nông thôn miền núi thông thường, chỉ rõ sự ràng buộc khắt khe giữa bảo vệ rừng đặc dụng và quyền tiếp cận đất đai, lâm sản.
  • Phân tích rõ nét mâu thuẫn lợi ích giữa bảo tồn và sinh kế hộ dân tại xã Thiện Kế sau khi vườn quốc gia được thành lập.
  • Xác định các tiềm năng nội tại về đất đai, kinh nghiệm canh tác bản địa và nguồn lực lao động, làm căn cứ thực chứng cho việc hoạch định chính sách phát triển sinh kế bền vững tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn được xác định từ phạm vi nghiên cứu và thừa nhận của tác giả:

• Phạm vi không gian và quy mô mẫu: Nghiên cứu chỉ tiến hành khảo sát chọn mẫu 60 hộ tại 4 thôn (trên tổng số 15 thôn của xã Thiện Kế), quy mô mẫu khảo sát chưa bao quát toàn bộ các tiểu vùng địa hình và các dân tộc thiểu số khác nhau trong xã.
• Thời gian nghiên cứu ngắn: Quá trình điều tra thực địa diễn ra trong khoảng thời gian ngắn (từ 23/02/2015 đến 25/05/2015), do đó chưa theo dõi được biến động thu nhập và chi phí sinh kế qua trọn vẹn các mùa vụ trong năm (đặc biệt là vụ đông).
• Độ sâu về chính sách và văn hóa bản địa: Các nội dung liên quan đến phong tục tập quán truyền thống của đồng bào Sán Dìu, Dao, Tày, cũng như việc đánh giá tác động sâu của các dự án bảo tồn cụ thể mới chỉ dừng lại ở mức tổng quan, chưa được lượng hóa chi tiết trong mô hình phân tích.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn, Quản lý tài nguyên rừng: Cung cấp tài liệu tham khảo về khung phân tích sinh kế hộ gia đình vùng đệm, phương pháp thiết kế bảng hỏi bán cấu trúc và quy trình đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA).
• Chính quyền địa phương xã Thiện Kế và huyện Sơn Dương: Cung cấp bộ số liệu thực trạng chi tiết về đất đai, dân số, lao động, nhà ở và cơ cấu thu nhập năm 2014–2015 phục vụ công tác lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và chương trình xây dựng nông thôn mới.
• Ban quản lý Vườn Quốc gia Tam Đảo: Cung cấp cơ sở thực tiễn để thiết kế các chương trình đồng quản lý rừng, triển khai chính sách hỗ trợ phát triển cộng đồng theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg và giảm thiểu xung đột tài nguyên giữa khu bảo tồn với người dân bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Mức hỗ trợ tài chính cho thôn bản vùng đệm theo Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg được khóa luận trích dẫn là bao nhiêu?

Theo Điều 8 Quyết định số 24/2012/QĐ-TTg ngày 01/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ được nêu trong khóa luận, ngân sách nhà nước hỗ trợ đầu tư cho cộng đồng dân cư thôn bản vùng đệm để đồng quản lý rừng đặc dụng với mức 40 triệu đồng/thôn, bản/năm. Nguồn kinh phí này dùng để nâng cao năng lực sản xuất (khuyến nông, khuyến lâm, giống cây con) và hỗ trợ vật liệu xây dựng các công trình công cộng của thôn bản.

Khảo sát thực địa của đề tài được triển khai trên quy mô bao nhiêu hộ và tại các thôn nào?

Đề tài tiến hành điều tra chọn mẫu ngẫu nhiên trên 60 hộ gia đình thuộc 4 thôn tại xã Thiện Kế, gồm: thôn Ninh Tân (15 hộ), thôn Cầu Xi (15 hộ), thôn Kế Tân (15 hộ) và thôn Vạt Chanh (15 hộ). Tổng số nhân khẩu của 60 hộ điều tra là 242 người với 169 lao động.

Cơ cấu đất tự nhiên tại xã Thiện Kế năm 2014 có đặc điểm gì nổi bật?

Tổng diện tích tự nhiên của xã là 3.020,03 ha. Trong đó, nhóm đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 2.720,08 ha (90,07%). Đáng chú ý, trong nhóm đất nông nghiệp thì diện tích đất lâm nghiệp (rừng đặc dụng) chiếm tới 1.834,50 ha (chiếm 60,74% diện tích toàn xã), trong khi đất trực tiếp sản xuất nông nghiệp chỉ có 544,20 ha (18,02%).

Tỷ lệ lao động nông nghiệp và thực trạng việc làm tại xã Thiện Kế được thống kê như thế nào?

Theo số liệu thống kê của UBND xã Thiện Kế được tác giả trích dẫn, lao động nông nghiệp chiếm tới 91,5% cơ cấu lao động toàn xã; lao động công nghiệp, xây dựng, dịch vụ và thương mại chỉ chiếm 8,5%. Đa số là lao động phổ thông chưa qua đào tạo, tình trạng thiếu việc làm vào thời gian nông nhàn sau thu hoạch là vấn đề bức xúc tại địa phương.

Các nguồn vay vốn sản xuất chủ yếu của hộ nông dân được khảo sát gồm những nguồn nào?

Kết quả điều tra 60 hộ cho thấy các nguồn vốn vay bao gồm: Ngân hàng Nông nghiệp và PTNT (7 hộ vay, mức bình quân 150 triệu đồng/hộ); vay họ hàng (8 hộ vay, mức bình quân 70 triệu đồng/hộ); vay qua Hội Nông dân (2 hộ vay, mức bình quân 45 triệu đồng/hộ); và vay qua Hội Phụ nữ (3 hộ vay, mức bình quân 20 triệu đồng/hộ). Mục đích vay chủ yếu để đầu tư con giống chăn nuôi và vật tư sản xuất.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Văn Định đã phân tích có hệ thống thực trạng sinh kế và mức độ phụ thuộc vào tài nguyên của cộng đồng cư dân xã Thiện Kế thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo. Dựa trên dữ liệu khảo sát thực chứng từ 60 hộ gia đình và hồ sơ kinh tế - xã hội địa phương, công trình đã chỉ rõ những rào cản về cơ sở hạ tầng, sự thiếu hụt đất sản xuất nông nghiệp và tình trạng dư thừa lao động mùa vụ. Các giải pháp đề xuất tập trung vào phát triển mô hình nông - lâm kết hợp, mở rộng vốn tín dụng và lồng ghép chính sách đồng quản lý rừng đặc dụng theo Quyết định 24/2012/QĐ-TTg. Đây là công trình nghiên cứu ứng dụng có giá trị thực tiễn, đóng góp cơ sở dữ liệu hữu ích cho công tác quản lý bảo tồn thiên nhiên gắn liền với giảm nghèo bền vững tại vùng đệm Vườn Quốc gia Tam Đảo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Các giải pháp, kiến nghị 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Khái niệm vùng đệm và vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG 2. Khái niệm vùng đệm Vùng đệm là vùng rừng, vùng đất hoặc vùng đất có mặt nước nằm sát ranh giới với khu vực đặc dụng, có tác dụng ngăn chặn hoặc giảm nhẹ sự xâm hại khu rừng đặc dụng. Mọi hoạt động trong vùng đệm phải nhằm mục đích hỗ trợ cho công tác bảo tồn, quản lý và bảo vệ khu rừng đặc dụng; hạn chế di dân từ bên ngoài vào vùng đệm; cấm săn bắt, bẫy bắt các loài động vật và chặt phá các loài thực vật hoang dã là đối tượng bảo vệ [6].

 Chia vùng đệm thành 2 loại chính: + Vùng đệm có dân sinh sống. + Vùng đệm không có dân sinh sống. – Vị trí vùng đệm: nằm liền kề ngoài khu bảo tồn (KBT), bao quanh KBT và không thuộc KBT. – Xác định ranh giới vùng đệm: Gồm ranh giới phía bên trong và phía bên ngoài vùng đệm: + Ranh giới phía bên trong vùng đệm: Là ranh giới giữa KBT và vùng đất đai bao quanh KBT.

+ Ranh giới phía bên ngoài vùng đệm: Là ranh giới giữa vùng đất bao quanh KBT với vùng đất không trực tiếp bao quanh KBT; ranh giới đó thường được xác định bởi các mốc tự nhiên hoặc do con người tạo ra như: vách núi, đường mòn, đường ô tô, đường sông, đường sắt, các con suối, hồ chứa nước… 2. Vai trò của vùng đệm trong việc bảo tồn tài nguyên rừng tại các VQG. Trong thực tiễn, việc hoạch định vùng đệm cho các khu bảo tồn thiên nhiên VQG đã phổ biến ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, lần đầu tiên vùng đệm 6 được đưa vào quy hoạch cho VQG Cúc Phương và sau đó là các khu bảo tồn thiên nhiên và VQG khác.

Tuy nhiên, khó có một ranh giới rõ rệt được xác lập giữa vùng đệm và khu bảo tồn nội vi. Điều đó cho thấy sự tồn tại của vùng đệm có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của các khu bảo tồn thiên nhiên và VQG. Theo Võ Quý (1993, 1997) chức năng chính của vùng đệm gồm: Chức năng vùng đệm xã hội: Việc quản lý vùng đệm trước hết nhằm cung cấp các sản phẩm thiết yếu đối với cuộc sống của người dân địa phương. Việc sử dụng những sinh vật hoang dã của vùng đệm có tầm quan trọng thứ yếu.

Tuy nhiên, việc sử dụng đất đai của cư dân ở đây không được mâu thuẫn với mục tiêu chính của khu bảo tồn. Chức năng vùng đệm mở rộng: Việc quản lý vùng đệm nhằm mục đích mở rộng phạm vi của môi trường sống có trong khu bảo tồn sang vùng đệm, nhờ đó mà mở rộng môi trường sống của các loài hoang dã có trong khu bảo tồn. Từ đó có thể hiểu, vùng đệm chính là khu vực diễn ra sự trao đổi lợi ích giữa các hoạt động kinh tế dân sinh của cộng đồng dân cư địa phương và các hoạt động của các loại sinh vật hoang dã vốn có trong khu bảo tồn, trên cơ sở đôi bên cùng có lợi. Khái niệm sinh kế, tài sản sinh kế và sinh kế bền vững a.

Sinh kế Một sinh kế bao gồm năng lực tiềm tàng, tài sản (cửa hàng, nguồn tài nguyên, đất đai, đường xá) và các hoạt động cần có để kiếm sống [10].