Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm, thuật ngữ 1. Dân ca Trong kho tàng di sản âm nhạc của dân tộc ta, dân ca là một trong những di sản âm nhạc vô cùng quý báu. Dân ca Việt Nam rất đa dạng và phong phú, được hình thành từ thực tiễn lao động sản xuất, từ trong đời sống thường ngày, trong nghi thức cầu cúng tế lễ.
Dân ca mỗi một tộc người ở nước ta đều mang những giá trị riêng, biểu hiện bản sắc văn hóa riêng của từng tộc người. Dân ca là những bài hát của nhân dân, hoạt động ca hát nói chung và dân ca nói riêng gắn liền với mọi hoạt động của đời sống như lao động, tâm linh, giải trí… Có thể nói những giai điệu của các bài dân ca đã xuất phát từ những tình cảm tự nhiên, trải nghiệm cá nhân và sự đóng góp của tập thể, được sáng tác do khả năng tự nhiên. Từ trong lao động sản xuất, trong sinh hoạt đời sống xã hội họ đã hát cho nhau nghe rồi người này học của người kia để trở thành bài ca như riêng của mình. Trong dân gian, dân ca thường được truyền bá bằng cách truyền khẩu.
Sự hình thành một bài dân ca đầu tiên có thể do một người hát hoặc một nhóm người hát, sau đó lan truyền trong cộng đồng, người ta chỉnh sửa, bổ sung, thêm bớt âm điệu, lời ca… để hoàn chỉnh một bài dân ca. Cộng đồng nghe thấy hay, thấy hợp thì truyền nhau ca hát và bài dân ca được phổ biến rộng rãi. Phương thức lưu truyền chủ yếu của dân ca là truyền khẩu, là đặc điểm tiêu biểu của dân ca và các loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian. Khi đã được cả cộng đồng chỉnh sửa, bổ sung thì ban đầu có thể có tên tác giả, sau đó dân ca không có tác giả rõ ràng, người diễn xướng ứng tác tự do theo thẩm mỹ riêng tạo thành nhiều dị bản.
Dị bản là một đặc điểm của dân ca. Để xác định được dân ca của một địa phương, một vùng, 10 miền ở nước ta, người ta thường dựa vào một vài đặc điểm có trong các bài hát đó như phương ngữ, những hư từ, tiếng đệm lót, đệm nghĩa… và những địa danh của vùng, miền. Tác giả Phạm Phúc Minh viết trong cuốn Tìm hiểu dân ca Việt Nam: “Dân ca là những bài hát cổ truyền do nhân dân sáng tác, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và được nhân dân ca hát theo phong tục tập quán của từng địa phương, từng dân tộc” [19; tr. Theo tác giả Trần Quang Hải thì “Dân ca là những bài hát, khúc ca được sáng tác và lưu truyền trong dân gian mà không thuộc về riêng một tác giả nào” [49].
Như vậy có thể hiểu: Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác, phương thức lưu truyền của dân ca là truyền khẩu (truyền miệng). Dân ca có đặc điểm luôn được biến đổi, tạo nên các dị bản và thường không xác định được tên tác giả. Giáo dục và giáo dục âm nhạc 1. Giáo dục Trong quá trình tiến hóa, từ những âm thanh chưa có nghĩa, con người tạo ra tiếng nói và từ tiếng nói con người tạo ra những quy định, quy ước thành một hệ thống được gọi là ngôn ngữ.
Khi xuất hiện tiếng nói và ngôn ngữ, con người đã có hoạt động giáo dục. Giáo dục ban đầu chỉ giản đơn là tiếng nói mô tả lại cách săn bắt, đánh cá, cách chống lại thú dữ… sau đó người ta dạy cho nhau cách săn bắt, đánh cá, trồng cây… Đó là tiền đề của một ngành khoa học quan trọng nhất trong mọi ngành khoa học: Khoa học giáo dục. Sự truyền dạy các kinh nghiệm, kỹ năng sống bằng ngôn ngữ, bằng chữ viết, bằng các loại ký hiệu… đã giúp con người tiến hóa vượt bậc. Trong sách Lí luận giáo dục của tác giả Phạm Viết Vượng, Nxb Đại học Sư phạm in năm 2005, viết: “Với cách diễn đạt chung nhất: Giáo dục là 11 quá trình tác dộng có định hướng của nhà giáo dục đến các đối tượng giáo dục, nhằm giúp học hình thành những phẩm chất mới hay xóa bỏ những hành vi sai lệch nào đó cho phù hợp với chuẩn mực xã hội” [44; tr.
Cũng trong tài liệu này, trang 11, sau khi phân tích các vấn đề liên quan đến giáo dục, tác giả đi đến định nghĩa khái niệm giáo dục: Giáo dục là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống của nhà giáo dục đến các đối tượng giáo dục, thông qua việc tổ chức các hoạt động đa dạng, với những nội dung, những hình thức và các phương pháp giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm lí lứa tuổi, để hình thành cho họ những phẩm chất của người công dân theo yêu cầu của xã hội và thời đại [44; tr. Trong Từ điển tiếng Việt (1996, Nxb Đà Nẵng) của Viện Ngôn ngữ học Hoàng Phê chủ biên có viết rõ: Giáo dục là "Hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra" [30; tr. Chúng tôi đồng quan điểm với định nghĩa trên. Giáo dục âm nhạc Giáo dục âm nhạc nằm trong hệ thống giáo dục ở nước ta.
Giáo dục âm nhạc mang tính đặc thù, đó là sự tác động của người dạy đến người học. Dạy học trong giáo dục âm nhạc, yếu tố nghe là quan trọng nhất, sau đó là yếu tố nhìn (đọc, xem. Giáo dục âm nhạc có có khả năng phối hợp, liên kết, sử dụng cũng như hỗ trợ, xen lồng vào tất cả các hình thức nội dung giáo dục khác, góp phần làm cho các hình thức giáo dục khác hấp dẫn hơn, đạt hiệu quả cao hơn trong việc thực hiện những yêu cầu mục tiêu giáo dục. Từ những định nghĩa, khái niệm về giáo dục, chúng tôi có quan niệm về giáo dục âm nhạc: Giáo dục âm nhạc là hoạt động có hệ thống nhằm tác 12 động đến đối tượng được giáo dục âm nhạc, để có được những kiến thức, kỹ năng âm nhạc như yêu cầu đề ra.
Dạy học và dạy học Hát Then 1. Dạy học Trong quá trình lịch sử, nhân loại không ngừng nhận thức và cải tạo thế giới khách quan, không ngừng tích lũy, hệ thống hóa, khái quát hóa những tri thức và truyền lại cho các thế hệ kế tiếp sau trong suốt chiều dài lịch sử. Quá trình truyền thụ kiến thức, kỹ năng… từ người truyền thụ đến người lĩnh hội kiến thức, kỹ năng… là quá trình dạy học. Trong quá trình dạy học, hai chủ thể là người dạy và người học cùng thực hiện mục tiêu đào tạo và nhiệm vụ dạy học.
Người học chủ động tích cực tự điều khiển mọi hoạt động nhận thức dưới sự tổ chức và hướng dẫn của người dạy. Đây là những tác động qua lại trong hoạt động nhận thức của con người, là một quá trình hoạt động chung của thầy và trò. Quá trình này là một bộ phận hữu cơ của quá trình sư phạm tổng thể, trong đó vai trò của nhà sư phạm là định hướng tổ chức, thực hiện việc truyền thụ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo hình thành năng lực và thái độ đúng đắn, tạo ra động lực cho việc học với tư cách là chủ thể sáng tạo, hình thành nhân cách. Trong Từ điển tiếng Việt (Sđd) viết: “Dạy: Truyền lại tri thức hoặc kĩ năng một cách ít nhiều có hệ thống, có phương pháp.
Dạy học sinh, dạy toán, dạy nghề cho người học việc, dạy hát. Dạy học: Dạy để nâng cao trình độ văn hóa và phẩm chất đạo đức, theo chương trình nhất định” [30; tr. Dạy học là khái niệm chỉ hoạt động chung của người dạy và người học, hai hoạt động này song song tồn tại và phát triển trong cùng một quá trình thống nhất. Dạy học là dạy cho người khác học.
Mà học không phải là học thuộc, học thụ động, tiếp thu một chiều. Dạy học lấy việc học của người học làm tiền đề, làm cho người học thay đổi về trí tuệ, tình cảm, 13 nhân cách, kiến thức, kỹ năng. Dạy học là quá trình không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn truyền thụ kinh nghiệm của mọi vấn đề liên quan đến đời sống vật chất và tinh thần của con người từ người dạy đến người học. Là một thành tố của giáo dục, quá trình dạy học/giáo dục làm cho con người hoàn thiện dần về các mặt đức-trí-thể-mỹ.
Là một hiện tượng xã hội, dạy học có chức năng phát triển cá nhân và cộng đồng thông qua việc truyền thụ kinh nghiệm lịch sử - xã hội đến người học. “Bản chất của dạy học chính là gây ảnh hưởng có chủ định đến hành vi học tập và quá trình học tập của người khác, tạo ra môi trường và những điều kiện để người học duy trì việc học, cải thiện hiệu quả, chất lượng học tập, kiểm soát quá trình học tập của mình” [8; tr. Trên cơ sở của các khái niệm nêu trên, học viên quan niệm: Dạy học là quá trình truyền thụ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo của người dạy (thầy) cho người học (trò) để đạt được mục đích đề ra. Bản chất của quá trình dạy học là một quá trình nhận thức của người học dưới sự hướng dẫn của người dạy.
Dạy học Hát Then Dạy học dân ca nói chung, Hát Then nói riêng là một trong những phương tiện hiệu quả, phát triển khả năng lĩnh hội và cảm thụ cái đẹp, từ đó hình thành nhu cầu thẩm mỹ, nhu cầu thưởng thức Hát Then của học sinh. Hát Then giáo dục tình yêu quê hương đất nước, giúp học sinh cầu sống theo những giá trị tốt đẹp đó. Dạy học Hát Then là hoạt động truyền thụ và hướng dẫn người học cách học, cách tìm kiếm, tự bổ sung kiến thức và rèn luyện kỹ năng để hình thành phẩm chất và năng lực thực hành Hát Then. Điểm đặc biệt nhất của Hát Then là mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
Cùng với sự phát triển về mọi mặt đời sống xã hội, đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái đã sáng tạo ra Hát Then trở thành món ăn tinh thần vô cùng quý giá đối với đời sống tinh thần không chỉ của đồng bào mà của nhân dân cả nước. 14 Dạy học Hát Then gồm cả lý thuyết và thực hành. Từ khái niệm về dạy học, có thể nói: Dạy học Hát Then là hoạt động truyền đạt kiến thức, kỹ năng của giáo viên đến hoạt động chủ động nhận thức của học sinh để hiểu rõ về nguồn gốc lịch sử, những đặc trưng nghệ thuật và thực hành diễn xướng tốt những bài Hát Then.