Chương 1: Những v¿n đề lý luÁn cơ bÁn về đơn phương ch¿m dứt hÿp đồng dân sự. - Chương 2: Đơn phương ch¿m dứt hÿp đồng dân sự theo quy định của Bá luÁt dân sự 2015. - Chương 3: Đề xu¿t các giÁi pháp hoàn thiện pháp luÁt về đơn phương ch¿m dứt hÿp đồng dân sự. 6 CH¯¡NG 1: NHþNG VÂN ĐÀ LÝ LUÀN C¡ BÀN VÀ Đ¡N PH¯¡NG CHÂM DĄT HþP ĐàNG DÂN SĀ 1.
Khái quát vÁ đ¢n ph°¢ng chÃm dąt hÿp đáng dân sā. Khái niệm về hợp đồng dân sự. Trong cuác sống hàng ngày, để đáp ứng nhu cÁu của mình chúng ta thiÁt lÁp vßi nhau những trao đổi, giao dịch thông qua các hình thức khác nhau. Trong các hình thức giao dịch đó có mát hình thức pháp lý gọi là hÿp đồng.
Trong xã hái hiện đ¿i và ngày càng hái nhÁp vßi thÁ gißi hiện nay, hình thức pháp lý này ngày càng thể hiện đưÿc vai trò quan trọng của mình trong việc xác lÁp, rằng buác, điều chỉnh các giao dịch dân sự, thương m¿i, đặc biệt là trong trao đổi hàng hoác, dịch vā giữa các cá nhân, doanh nghiệp vßi nhau, thúc đẩy nền kinh tÁ phát triển m¿nh m¿ hơn. Do đó, nghiên cứu về pháp luÁt về hÿp đồng là điều r¿t cÁn thiÁt và quan trọng. Vßi ph¿m vi của hÿp đồng, tác giÁ xin đề cÁp đÁn mát khía c¿nh trong pháp luÁt của hÿp đồng - Đó là v¿n đề đơn phương ch¿m dứt hÿp đồng dân sự. Để tìm hiểu về v¿n đề này, trưßc tiên chúng ta nên tìm hiểu thÁ nào là hÿp đồng dân sự, đặc điểm của hÿp đồng dân sự, quyền và nghĩa vā các bên trong hÿp đồng dân sự.
Để tồn t¿i và phát triển, mßi cá nhân cũng như mßi tổ chức phÁi tham gia nhiều mối quan hệ xã hái khác nhau. Trong đó, việc các bên thiÁt lÁp vßi nhau những quan hệ để qua đó chuyển giao cho nhau các lÿi ích vÁt ch¿t nhằm đáp ứng nhu cÁu sinh ho¿t, tiêu dùng, đóng mát vai trò quan trọng, là mát t¿t yÁu đối vßi mọi đái sổng xã hái. Tuy nhiên, việc chuyển giao các lÿi ích vÁt ch¿t đó không phÁi tự nhiên hình thành bãi tài sÁn (vốn là hiện thân của các lÿi ích vÁt ch¿t) không thể tự tìm đÁn vßi nhau để thiÁt lÁp các quan hệ. Các quan hệ tài sÁn chỉ đưÿc hình thành từ những hành vi có ý chí của các chủ thể.Mác nói rằng: <Tự chúng, hàng hóa không thể đi đÁn thị trưáng và trao đổi vßi nhau đưÿc.
Muốn cho những vÁt đó trao đổi vßi nhau thì những ngưái giữ chúng phÁi đối xử vßi nhau như những ngưái mà ý chí nằm trong các vÁt=[12]. Mặt khác, nÁu chỉ có mát bên thể hiện ý chí của mình mà không đưÿc bên kia ch¿p nhÁn cũng không thể hình thành mát quan hệ để qua đó thực hiện việc chuyển giao tài sÁn hoặc làm mát công việc đối vßi nhau đưÿc. Do đó, chỉ khi nào 7 có sự thể hiện và thống nh¿t ý chí giữa các bên thì quan hệ trao đổi lÿi ích vÁt ch¿t mßi đưÿc hình thành. Quan hệ đó đưÿc gọi là hÿp đồng dân sự.
Như vÁy, cơ sã đÁu tiên để hình thành mát hÿp đồng dân sự là việc thoÁ thuÁn bằng ý chí tự nguyện của các bên. Tuy nhiên, hÿp đồng đó chỉ có hiệu lực pháp luÁt (chỉ đưÿc pháp luÁt công nhÁn và bÁo vệ) khi ý chí của các bên phù hÿp vßi ý chí của Nhà nưßc. Các bên đưÿc tự do thoÁ thuÁn để thiÁt lÁp hÿp đồng nhưng sự "tự do" ¿y phÁi đưÿc đặt trong gißi h¿n bãi lÿi ích của ngưái khác, lÿi ích chung của xã hái và trÁt tự công cáng. NÁu để các bên tự do vô h¿n thì hÿp đồng dân sự s¿ trã thành phương tiện để kẻ giàu bóc lát ngưái nghèo và s¿ là nguy cơ đối vßi lÿi ích chung của xã hái.
Vì vÁy, phÁi đi xa hơn nữa trong v¿n đề tng cưáng sự can thiệp của nhà nưßc vào các "quan hệ pháp luÁt tư", các việc dân sự. không đưÿc bỏ qua mát khÁ nng tối thiểu nào để mã ráng sự can thiệp của nhà nưßc vào những quan hệ dân luÁt"[13]. Khi ý chí của các bên trong hÿp đồng phù hÿp vßi ý chí của Nhà nưßc thì hÿp đồng dân sự có hiệu lực như pháp luÁt đối vßi các bên giao kÁt. Nghĩa là, từ lúc đó, các bên đã tự nhÁn về mình những nghĩa vā pháp lí nh¿t định.
Sự "can thiệp" của nhà nưßc không những là việc buác các bên phÁi giao kÁt hÿp đồng phù hÿp vßi lÿi ích chung và đ¿o đức xã hái mà còn buác các bên phÁi thực hiện họp đồng đúng vßi những cam kÁt mà họ đã thoÁ thuÁn. Theo nái dung đã cam kÁt, dưßi sự hß trÿ của pháp luÁt, các bên phÁi thực hiện đối vßi nhau các quyền và nghĩa vā dân sự. Khái niệm về hÿp đồng dân sự cÁn phÁi đưÿc xem xét ã nhiều phương diện khác nhau. Theo phương diện khách quan thì hÿp đồng dân sự là do các quy ph¿m pháp luÁt của Nhà nưßc ban hành nhàm điều chỉnh các quan hệ xã hái phát sinh trong quá trình dịch chuyên các lÿi ích vÁt ch¿t giữa các chủ thể vßi nhau[12].
Theo phương diện chủ quan, hÿp đồng dân sự là mát giao dịch dân sự mà trong đó các bên tự trao đổi ý chí vßi nhau nhằm đi đÁn sự thoÁ thuÁn để cùng nhau làm phát sinh các quyền và nghĩa vā dân sự nh¿t định. Theo phương diện này, họp đồng dân sự vừa đưÿc xem xét ã d¿ng cā thể vừa đưÿc xem xét ã d¿ng khái quát. Điều 1 Pháp lệnh hÿp đồng dân sự nm 1991 định nghĩa cā thể như sau: "hợp đồng dân sự là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hay chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của các bên trong mua bán, thuê, vay, mượn, tặng, cho tài sản, làm một việc hoặc không làm một việc, dịch vụ hoặc các thoả thuận khác mà trong đó một 8 hoặc các bên nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng"[8]. Sự liệt kê cā thể bao giá cũng roi vào tình tr¿ng không đÁy đủ và để quy định của pháp luÁt có thể bao trùm đưÿc toàn bá các hÿp đồng dân sự xÁy ra trong thực tÁ, Điều 385 Bá luÁt dân sự 2015 đã định nghĩa nó ã d¿ng khái quát hơn: <Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi và chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự=.
Như vÁy, hÿp đồng dân sự không chỉ là sự thoÁ thuÁn để mát bên chuyển giao tài sÁn, thực hiện mát công việc cho bên kia mà có thể còn là sự thoÁ thuÁn để thay đổi hay ch¿m dứt các nghĩa vā đó. Tuy nhiên, hÿp đồng dân sự và pháp luÁt về hÿp đồng dân sự là hai khái niệm không đồng nh¿t vßi nhau. Hÿp đồng dân sự theo nghĩa chủ quan là mát quan hệ xã hái đưÿc hình thành từ sự thoÁ thuÁn của các bên để thoÁ mãn nhu cÁu trao đổi trong giao lưu dân sự. Còn pháp luÁt về hÿp đồng dân sự là sự thừa nhÁn, là yêu cÁu của nhà nưßc đối vßi các giao lưu dân sự đó.
Các bá cổ luÁt đã từng tồn t¿i ã Việt Nam (như Bá luÁt Hồng Đức, Bá luÁt Gia Long) không có quy định riêng về hÿp đồng[6]. Nghĩa là, trong các thái kì đó, ã Việt Nam chưa có <luÁt riêng= về hÿp đồng dân sự, mặc dù trong thực tÁ hình thành r¿t nhiều quan hệ hÿp đồng giữa các chủ thể vßi nhau. Các quy định của hÿp đồng không nhiều, chủ yÁu quy định về mua bán cho vay, ngoài ra, các nguyên tắc chung về giao kÁt thực hiện hÿp đồng đưÿc quy định xen k¿ trong các quy định hình sự. Hành vi ph¿m họp đồng là hành vi vi ph¿m pháp luÁt, cho nên ngưái vi ph¿m phÁi chịu trách nhiệm hình sự.
Đặc điểm của hợp đồng dân sự. - Hÿp đồng dân sự là sự thỏa thuÁn giữa hai hay nhiều bên, nhưng là sự thỏa thuÁn thống nh¿t ý chí và ý chí đó phÁi phù hÿp vßi ý chí của Nhà nưßc. Hÿp đồng dân sự là sự thỏa thuÁn giữa hai hoặc nhiều ngưái mà t¿o lÁp nên mát nghĩa vā làm hoặc không làm mát việc cā thể, nÁu chỉ là ý chí của mát bên thì đó đưÿc gọi là hành vi pháp lý đơn phương. Tuy nhiên, thỏa thuÁn không dựa trên sự tự nguyện của các bên, tức là không có sự thống nh¿t ý chí thì hÿp đồng dân sự đó bị tuyên vô hiệu khi có yêu cÁu.
Nguyên tắc của pháp luÁt dân sự là bình đẳng, dựa trên sự thỏa thuÁn, tự nguyện, thiện chí của các bên nên nÁu không có sự thống nh¿t ý chí thì không đưÿc coi là hÿp đồng dân sự. Chỉ khi thống nh¿t ý chí thì quyền và nghĩa vā dân sự mßi phát sinh. Đồng thái, sự thỏa thuÁn thống nh¿t ý chí còn phÁi phù hÿp vßi ý chí 9 của Nhà nưßc để Nhà nưßc kiểm soát và cho phép Hÿp đồng dân sự phát sinh trên thực tÁ. Hÿp đồng dân sự là mát sự kiện pháp lý làm phát sinh hÁu quÁ pháp lý: Xác lÁp, thay đổi, ch¿m dứt quyền và nghĩa vā dân sự của các bên chủ thể.
Sự kiện pháp lý là sự kiện hoặc hành vi mà pháp luÁt quy định khi xu¿t hiện thì s¿ xác lÁp, thay đổi hay ch¿m dứt quan hệ pháp luÁt. Hÿp đồng dân sự là mát sự kiện pháp lý, theo đó các bên khi có nhu cÁu tham gia giao lưu dân sự nhằm thỏa mãn māc đích của mình s¿ tiÁn hành thực hiện. Nghĩa vā dân sự đưÿc phát sinh từ hai nguồn gốc là hành vi pháp lý hoặc sự kiện pháp lý. Sự kiện pháp lý bao gồm các sự kiện, hoặc tự nguyện (như vi ph¿m) hoặc không tự nguyện; hÿp pháp hoặc không hÿp pháp mà hÁu quÁ pháp lý cā thể của chúng đưÿc xác định không phÁi bãi các bên mà bãi pháp luÁt.
Tự nguyện trong sự kiện pháp lý chỉ là tự nguyện đối vßi hÁu quÁ thiệt h¿i chứ không tự nguyện đối vßi hÁu quÁ pháp lý. Hành vi pháp lý là mát sự thể hiện ý chí nhằm làm phát sinh ra mát hÁu quÁ pháp lý, có nghĩa là làm phát sinh, thay đổi hay ch¿m dứt mát quyền lÿi. Sự thể hiện ý chỉ có thể là đơn phương (như đề nghị giao kÁt hÿp đồng) hoặc có thể là đa phương, hay còn gọi là sự thống nh¿t ý chí, có nghĩa là sự thỏa thuÁn, mà sự thỏa thuÁn có māc đích xác lÁp, thay đổi hay ch¿m dứt quyền lÿi đưÿc gọi là hÿp đồng.