Đời Sống Tinh Thần Của Người Kơho Ở Lâm Đồng Trong Quá Trình Đô Thị Hóa

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đời sống tinh thần của người kơho ở lâm đồng trong quá trình đô thị hóa nghiên cứu trường hợp xã tà, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thị Như Thúy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Thu Hà
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Đời Sống Tinh Thần Của Người Kơho Ở Lâm Đồng Trong Quá Trình Đô Thị Hóa
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Kết cấu luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu về đời sống văn hóa, tinh thần của người dân Tây Nguyên
• 1.2. Những nghiên cứu về đô thị hóa và đời sống văn hóa, tinh thần trong quá trình đô thị hóa
• 1.3. Những nghiên cứu về người dân tộc thiểu số (dân tộc ít người)
• 1.4. Vai trò của truyền thông đại chúng trong đời sống tinh thần
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Những khái niệm cơ bản trong luận án
• 2.1.1. Đời sống tinh thần
• 2.1.2. Quá trình đô thị hóa
• 2.1.3. Dân tộc Kơho
• 2.2. Các lý thuyết sử dụng trong nghiên cứu
• 2.2.1. Lý thuyết lựa chọn hợp lý
• 2.2.2. Lý thuyết về biến đổi xã hội
• 2.3. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về phát triển đời sống tinh thần của người dân tộc thiểu số
• 2.4. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI KƠHO QUA HOẠT ĐỘNG SINH HOẠT VĂN HÓA THƯỜNG NGÀY
• 3.1. Những biểu hiện trong đời sống tinh thần qua hoạt động sinh hoạt thường ngày
• 3.1.1. Giao tiếp thường ngày
• 3.1.2. Một số hoạt động giải trí trong thời gian rỗi
• 3.1.2.1. Xem truyền hình
• 3.1.2.2. Nghe truyền thanh
• 3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống tinh thần qua những sinh hoạt văn hóa thường ngày
• 3.2.1. Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội ảnh hưởng đến đời sống tinh thần qua những sinh hoạt văn hóa thường ngày
• 3.2.2. Các đặc trưng nhân khẩu ảnh hưởng đến đời sống tinh thần qua những sinh hoạt văn hóa thường ngày
• 3.2.2.1. Trình độ học vấn
• 3.2.2.2. Đặc điểm giới tính
• 3.2.3. Quá trình đô thị hóa và các phương tiện truyền thông đại chúng ảnh hưởng đến đời sống tinh thần qua những sinh hoạt văn hóa thường ngày
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI KƠHO QUA CÁC HOẠT ĐỘNG VĂN HÓA THEO KỲ DỊP
• 4.1. Đời sống tinh thần qua các hoạt động theo kỳ dịp của người Kơho ở Lâm Đồng
• 4.1.1. Lễ hội mừng lúa mới, năm mới và lễ hội đâm trâu
• 4.1.2. Lễ Tết, Giáng sinh
• 4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng qua các hoạt động theo kỳ dịp
• 4.2.1. Yếu tố tôn giáo ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng qua các hoạt động theo kỳ dịp
• 4.2.2. Điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng qua các hoạt động theo kỳ dịp
• 4.2.3. Đô thị hóa và phương tiện truyền thông đại chúng ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng qua các hoạt động theo kỳ dịp
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỜI SỐNG TINH THẦN CỦA NGƯỜI KƠHO QUA NGHI LỄ CƯỚI XIN, MA CHAY
• 5.1. Nghi lễ cưới xin
• 5.1.1. Những biểu hiện trong đời sống tinh thần của người Kơho qua nghi lễ cưới xin
• 5.1.1.1. Vật thách cưới
• 5.1.1.2. Tổ chức lễ cưới
• 5.1.2. Những yếu tố ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho qua nghi lễ cưới xin
• 5.1.2.1. Điều kiện kinh tế, xã hội và đô thị hóa ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho qua nghi lễ cưới xin
• 5.1.2.2. Đặc trưng nhân khẩu xã hội ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Kơho qua nghi lễ cưới xin
• 5.2. Nghi lễ ma chay
• 5.2.1. Quan niệm về “cái chết” và báo tin tang ma và những yếu tố tác động đến quan niệm về “cái chết” và báo tin tang ma
• 5.2.2. Quá trình thực hiện nghi thức ma chay và những yếu tố tác động đến nghi thức ma chay
• 5.2.2.1. Lễ nhập quan và lễ vật cúng cho người chết
• 5.2.2.2. Thời gian cử hành tang lễ và hạ huyệt
• 5.2.2.3. Kinh phí tổ chức ma chay
• KẾT LUẬN, KHUYẾN NGHỊ VÀ NHỮNG HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN
• Những hạn chế của luận án trong nghiên cứu về đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng và những đề xuất mang tính định hướng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC A: BẢNG HỎI VÀ TIÊU CHÍ PVS
• PHỤ LỤC B: KẾT QUẢ DỮ LIỆU SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đời Sống Tinh Thần Người Kơho ở Lâm Đồng

Đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng là một kho tàng văn hóa phong phú, đa dạng, được hình thành và phát triển qua nhiều thế hệ. Nó bao gồm tín ngưỡng Kơho, lễ hội Kơho, nghệ thuật Kơho, âm nhạc Kơho, và các truyền thống Kơho độc đáo. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa Lâm Đồng đang diễn ra mạnh mẽ, tác động không nhỏ đến đời sống tinh thần của cộng đồng này. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Kơho trong bối cảnh hội nhập và phát triển kinh tế là một thách thức lớn. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu những biến đổi trong đời sống tinh thần của người Kơho dưới tác động của đô thị hóa, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Cần nhìn nhận đô thị hóa là một quá trình khách quan, mang lại nhiều cơ hội phát triển kinh tế - xã hội, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ đối với việc duy trì và phát huy bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số.

1.1. Khái quát về văn hóa Kơho Lâm Đồng

Văn hóa Kơho Lâm Đồng là sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố tự nhiên, lịch sử và xã hội. Từ ngàn đời nay, người Kơho đã xây dựng nên một hệ thống giá trị văn hóa độc đáo, thể hiện qua ngôn ngữ, trang phục, kiến trúc, âm nhạc, và các phong tục tập quán. Nhà dài Kơho là biểu tượng của sự gắn kết cộng đồng. Cồng chiêng là linh hồn của các lễ hội. Trang phục truyền thống là niềm tự hào của mỗi người Kơho. Ngôn ngữ Kơho là phương tiện giao tiếp và lưu giữ tri thức. Tất cả những yếu tố này tạo nên một bản sắc văn hóa Kơho riêng biệt, cần được trân trọng và gìn giữ.

1.2. Tác động của đô thị hóa đến đời sống người Kơho

Đô thị hóa Lâm Đồng đang làm thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội của tỉnh, mang lại nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống vật chất cho người dân. Tuy nhiên, quá trình này cũng kéo theo những hệ lụy không nhỏ, đặc biệt là sự xói mòn các giá trị văn hóa truyền thống. Giới trẻ Kơho ngày càng ít quan tâm đến ngôn ngữ Kơho, nghệ thuật Kơho, và các phong tục tập quán của dân tộc mình. Các lễ hội Kơho truyền thống dần bị mai một hoặc biến tướng. Sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai đang đe dọa bản sắc văn hóa Kơho.

II. Thách Thức Bảo Tồn Tín Ngưỡng Kơho Trong Đô Thị Hóa

Quá trình đô thị hóa mang đến những thay đổi lớn trong kinh tế Kơho, xã hội Kơho, và cả gia đình Kơho. Sự chuyển dịch cơ cấu lao động, sự gia tăng dân số đô thị, và sự phát triển của các phương tiện truyền thông đại chúng đang tác động mạnh mẽ đến tín ngưỡng Kơho. Các nghi lễ truyền thống dần bị giản lược hoặc bỏ qua. Vai trò của già làng và những người có uy tín trong cộng đồng bị suy giảm. Sự du nhập của các tôn giáo khác cũng tạo ra những cạnh tranh và xung đột về mặt tín ngưỡng Kơho. Việc bảo tồn tín ngưỡng Kơho trong bối cảnh này đòi hỏi sự nỗ lực của cả cộng đồng và chính quyền địa phương.

2.1. Biến đổi trong thực hành tín ngưỡng Kơho

Trước đây, tín ngưỡng Kơho gắn liền với các hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng. Các nghi lễ cúng thần lúa, cúng thần rừng, cúng tổ tiên được tổ chức thường xuyên để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, và cuộc sống bình an. Ngày nay, nhiều người Kơho đã chuyển sang làm các công việc khác ngoài nông nghiệp. Thời gian và không gian dành cho các hoạt động tín ngưỡng bị thu hẹp. Một số nghi lễ bị giản lược hoặc bỏ qua do tốn kém và mất thời gian. Sự du nhập của các tôn giáo khác cũng khiến một số người Kơho từ bỏ tín ngưỡng Kơho truyền thống.

2.2. Vai trò của già làng trong bối cảnh đô thị hóa

Trong xã hội Kơho truyền thống, già làng là người có uy tín cao nhất trong cộng đồng. Họ là người nắm giữ và truyền dạy các tri thức văn hóa, phong tục tập quán, và tín ngưỡng Kơho. Họ cũng là người giải quyết các tranh chấp và duy trì trật tự xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh đô thị hóa, vai trò của già làng dần bị suy giảm. Giới trẻ Kơho ít quan tâm đến những lời khuyên của già làng. Các cơ quan chính quyền và các tổ chức xã hội khác dần thay thế già làng trong việc quản lý và điều hành cộng đồng.

2.3. Cạnh tranh tín ngưỡng và xung đột văn hóa

Đô thị hóa Lâm Đồng tạo điều kiện cho sự du nhập của các tôn giáo khác như Công giáo, Phật giáo, và các đạo Tin Lành. Sự xuất hiện của các tôn giáo này tạo ra những cạnh tranh và xung đột về mặt tín ngưỡng Kơho. Một số người Kơho đã từ bỏ tín ngưỡng Kơho truyền thống để theo các tôn giáo mới. Điều này gây ra những chia rẽ trong cộng đồng và làm suy yếu bản sắc văn hóa Kơho.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Lễ Hội Kơho Trong Quá Trình Đô Thị Hóa

Việc bảo tồn lễ hội Kơho trong quá trình đô thị hóa đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Cần phải có những giải pháp sáng tạo để làm cho các lễ hội Kơho trở nên hấp dẫn hơn đối với giới trẻ và phù hợp hơn với cuộc sống hiện đại. Đồng thời, cũng cần phải tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của lễ hội Kơho và khuyến khích sự tham gia của người dân vào các hoạt động văn hóa truyền thống. Phát triển du lịch văn hóa Lâm Đồng có thể là một giải pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy lễ hội Kơho.

3.1. Cách tân nội dung và hình thức lễ hội Kơho

Để làm cho lễ hội Kơho trở nên hấp dẫn hơn đối với giới trẻ, cần phải có những cách tân về nội dung và hình thức. Có thể bổ sung thêm các hoạt động vui chơi giải trí hiện đại, kết hợp lễ hội Kơho với các sự kiện văn hóa, thể thao khác. Đồng thời, cũng cần phải chú trọng đến việc bảo tồn các yếu tố truyền thống cốt lõi của lễ hội Kơho, như các nghi lễ cúng tế, các trò chơi dân gian, và các điệu múa cồng chiêng. Cần đảm bảo rằng lễ hội Kơho vẫn giữ được bản sắc văn hóa Kơho riêng biệt.

3.2. Tăng cường tuyên truyền và giáo dục về văn hóa Kơho

Công tác tuyên truyền và giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của văn hóa Kơho và khuyến khích sự tham gia của người dân vào các hoạt động văn hóa truyền thống. Cần phải có những chương trình giáo dục về ngôn ngữ Kơho, lịch sử Kơho, nghệ thuật Kơho, và các phong tục tập quán của dân tộc mình trong các trường học và cộng đồng. Đồng thời, cũng cần phải sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng để quảng bá văn hóa Kơho đến với công chúng trong và ngoài nước.

3.3. Phát triển du lịch văn hóa gắn liền với bản sắc Kơho

Du lịch văn hóa Lâm Đồng có thể là một giải pháp hiệu quả để bảo tồn và phát huy lễ hội Kơho. Việc thu hút du khách đến tham quan và trải nghiệm lễ hội Kơho không chỉ giúp tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn văn hóa của cộng đồng. Cần phải có những chính sách hỗ trợ phát triển du lịch văn hóa Lâm Đồng một cách bền vững, đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến bản sắc văn hóa Kơho.

IV. Ứng Dụng Nghệ Thuật Truyền Thống Kơho Trong Cuộc Sống Hiện Đại

Nghệ thuật Kơho, bao gồm âm nhạc, điêu khắc, dệt thổ cẩm, và các loại hình nghệ thuật khác, là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Kơho. Việc ứng dụng nghệ thuật Kơho vào cuộc sống hiện đại không chỉ giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống mà còn tạo ra những sản phẩm độc đáo, có giá trị kinh tế cao. Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ Kơho có thể được sử dụng để trang trí nhà cửa, làm quà tặng, hoặc xuất khẩu ra nước ngoài. Âm nhạc Kơho có thể được sử dụng trong các sự kiện văn hóa, du lịch, hoặc các chương trình giải trí khác.

4.1. Khuyến khích sáng tạo các sản phẩm thủ công mỹ nghệ Kơho

Để khuyến khích sự sáng tạo trong nghệ thuật Kơho, cần phải tạo điều kiện cho các nghệ nhân Kơho được tiếp cận với các kiến thức và kỹ thuật mới, đồng thời bảo tồn và phát huy các kỹ thuật truyền thống. Có thể tổ chức các lớp đào tạo, các cuộc thi sáng tạo, và các triển lãm giới thiệu các sản phẩm thủ công mỹ nghệ Kơho. Cần đảm bảo rằng các sản phẩm này đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, thẩm mỹ, và phù hợp với thị hiếu của thị trường.

4.2. Sử dụng âm nhạc Kơho trong các sự kiện văn hóa và du lịch

Âm nhạc Kơho là một di sản văn hóa quý giá, cần được bảo tồn và phát huy. Có thể sử dụng âm nhạc Kơho trong các sự kiện văn hóa, du lịch, hoặc các chương trình giải trí khác để giới thiệu văn hóa Kơho đến với công chúng. Cần phải có những biện pháp bảo vệ quyền tác giả của các nghệ sĩ Kơho và đảm bảo rằng họ nhận được những khoản thù lao xứng đáng cho những đóng góp của mình.

4.3. Bảo tồn và phát huy nghề dệt thổ cẩm truyền thống Kơho

Nghề dệt thổ cẩm là một nghề thủ công truyền thống của người Kơho, tạo ra những sản phẩm độc đáo và có giá trị kinh tế cao. Để bảo tồn và phát huy nghề này, cần phải có những chính sách hỗ trợ các làng nghề truyền thống, khuyến khích các nghệ nhân trẻ tham gia học nghề, và tạo điều kiện cho các sản phẩm thổ cẩm Kơho được tiếp cận với thị trường trong và ngoài nước.

V. Giải Pháp Nâng Cao Giáo Dục và Y Tế Cho Người Kơho

Nâng cao trình độ giáo dục Kơho và chất lượng y tế Kơho là yếu tố then chốt để cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của người Kơho. Cần phải tăng cường đầu tư vào giáo dục và y tế ở vùng sâu vùng xa, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và y bác sĩ, và tạo điều kiện cho người Kơho được tiếp cận với các dịch vụ giáo dục và y tế chất lượng cao. Đồng thời, cũng cần phải chú trọng đến việc bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Kơho trong giáo dục và y tế.

5.1. Đầu tư vào giáo dục vùng sâu vùng xa Kơho

Cần phải tăng cường đầu tư vào cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, và đội ngũ giáo viên ở vùng sâu vùng xa, nơi có đông đồng bào Kơho sinh sống. Cần phải có những chính sách ưu đãi đặc biệt cho giáo viên công tác tại các vùng này. Đồng thời, cũng cần phải tăng cường công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên về ngôn ngữ Kơho và văn hóa Kơho để họ có thể dạy học hiệu quả hơn cho học sinh Kơho.

5.2. Nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cho người Kơho

Cần phải nâng cao chất lượng đội ngũ y bác sĩ, trang thiết bị y tế, và các dịch vụ y tế ở vùng sâu vùng xa, nơi có đông đồng bào Kơho sinh sống. Cần phải có những chính sách ưu đãi đặc biệt cho y bác sĩ công tác tại các vùng này. Đồng thời, cũng cần phải tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về sức khỏe cho người Kơho và khuyến khích họ sử dụng các dịch vụ y tế.

5.3. Bảo tồn và phát huy ngôn ngữ Kơho trong giáo dục và y tế

Ngôn ngữ Kơho là một di sản văn hóa quý giá, cần được bảo tồn và phát huy. Cần phải đưa ngôn ngữ Kơho vào chương trình giáo dục ở các trường học có đông học sinh Kơho. Đồng thời, cũng cần phải sử dụng ngôn ngữ Kơho trong các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về sức khỏe và các dịch vụ y tế để người Kơho dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ thông tin.

VI. Kết Luận Hướng Đến Phát Triển Bền Vững Văn Hóa Kơho

Đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng đang trải qua những biến đổi sâu sắc dưới tác động của đô thị hóa. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Kơho trong bối cảnh này đòi hỏi sự nỗ lực của cả cộng đồng, chính quyền địa phương, và các tổ chức xã hội. Cần phải có những giải pháp sáng tạo, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, để làm cho văn hóa Kơho trở nên hấp dẫn hơn đối với giới trẻ và phù hợp hơn với cuộc sống hiện đại. Hướng đến phát triển bền vững đời sống văn hóa tinh thần cho người Kơho.

6.1. Tóm tắt các giải pháp bảo tồn văn hóa Kơho

Các giải pháp bao gồm: bảo tồn tín ngưỡng, bảo tồn lễ hội, ứng dụng nghệ thuật truyền thống, nâng cao giáo dục và y tế, bảo tồn ngôn ngữ. Cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các giải pháp để đạt được hiệu quả cao nhất.

6.2. Hướng phát triển bền vững cho đời sống văn hóa Kơho

Phát triển bền vững đời sống văn hóa Kơho đòi hỏi sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại. Cần phải đảm bảo rằng các hoạt động kinh tế - xã hội không gây ảnh hưởng tiêu cực đến bản sắc văn hóa Kơho. Đồng thời, cũng cần phải tạo điều kiện cho người Kơho được hưởng thụ những thành quả của sự phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Xã hội học (mã số 62310301) với đề tài "Đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng trong quá trình Đô thị hóa (Nghiên cứu trường hợp xã Tà Nung và thị trấn Lạc Dương, Đà Lạt, Lâm Đồng)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Như Thúy thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS Trịnh Duy Luân và PGS. Nguyễn Thị Thu Hà, bảo vệ năm 2019.

Về tính cấp thiết, Tây Nguyên là địa bàn chiến lược gồm 5 tỉnh (Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng), diện tích 54.641 km², dân số khoảng 5,5 triệu người với hơn năm mươi dân tộc cùng sinh sống. Trong khu vực Tây Nguyên, Lâm Đồng là địa phương có tỷ lệ đô thị hóa cao nhất (37,77%, so với Kon Tum 33,51%, Gia Lai 28,56%, Đắk Lắk 23,98% và Đắk Nông 14,74%). Theo Quyết định số 704/QĐ-TTg ngày 12 tháng 5 năm 2014 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung thành phố Đà Lạt và vùng phụ cận đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, khu vực này được định hướng trở thành vùng đô thị hiện đại. Tộc người Kơho là cư dân bản địa chiếm số lượng đông nhất tại Lâm Đồng (khoảng 112.926 người theo số liệu tổng điều tra năm 1999). Quá trình đô thị hóa mang lại sự chuyển dịch về kinh tế, hạ tầng, thông tin truyền thông nhưng đồng thời đặt ra thách thức đối với việc bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống của các buôn làng (bon).

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ rõ các công trình nghiên cứu trước đây về người Kơho chủ yếu tiếp cận dưới góc độ dân tộc học, nhân học, khảo cứu lịch sử, kiến trúc buôn làng hoặc đánh giá chung về chính sách kinh tế - xã hội. Lĩnh vực đời sống tinh thần của tộc người này dưới nhãn quan xã hội học, đặc biệt là sự biến đổi của các thực hành văn hóa trong bối cảnh đô thị hóa đối chiếu giữa hai địa bàn có tốc độ phát triển khác nhau, vẫn chưa được khảo sát một cách có hệ thống thông qua dữ liệu thực nghiệm định lượng kết hợp định tính.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là tìm hiểu thực trạng đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng trong quá trình đô thị hóa theo trục thời gian và không gian cụ thể; phân tích các nhân tố ảnh hưởng (nhân khẩu xã hội, kinh tế, đô thị hóa, truyền thông đại chúng, tôn giáo, chính sách); từ đó đề xuất các khuyến nghị nhằm phát triển đời sống tinh thần, giữ gìn bản sắc truyền thống và tiếp thu các giá trị mới.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể gồm bốn điểm:

1. Khái quát và phân tích những khái niệm, lý thuyết vận dụng trong nghiên cứu đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng; thực hiện thao tác hóa khái niệm phù hợp với nội dung nghiên cứu.
2. Khái quát và đánh giá các công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước, chỉ ra nội dung, phương pháp, kết quả đạt được để xác định định hướng kế thừa và điểm mới.
3. Khảo sát và phân tích thực trạng đời sống tinh thần của người Kơho trong quá trình đô thị hóa thông qua mô tả nguyên nhân và các yếu tố ảnh hưởng trên ba phương diện: hoạt động sinh hoạt thường ngày, nghi lễ vòng đời (cưới xin, ma chay) và hoạt động văn hóa kỳ dịp (lễ hội đâm trâu, mừng lúa mới, năm mới, Giáng sinh, lễ Tết, văn hóa cồng chiêng).
4. Đề xuất các khuyến nghị phát triển đời sống tinh thần của người Kơho tại địa phương trong thời gian tới và bổ sung nguồn tư liệu cho phân ngành xã hội học văn hóa.

Về câu hỏi nghiên cứu, luận án đặt ra ba câu hỏi chính:

1. Thực trạng đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng hiện nay như thế nào?
2. Quá trình đô thị hóa có ảnh hưởng như thế nào đến đời sống tinh thần của người Kơho ở xã Tà Nung và thị trấn Lạc Dương? Có hay không sự tồn tại những khác biệt đáng kể trong đời sống tinh thần của người Kơho trên hai địa bàn xã Tà Nung và thị trấn Lạc Dương, Đà Lạt, Lâm Đồng?
3. Ngoài yếu tố đô thị hóa thì các chính sách của Đảng và Nhà nước, các phương tiện truyền thông cũng như những yếu tố nhân khẩu (độ tuổi, dân tộc, tôn giáo, trình độ học vấn) có ảnh hưởng như thế nào đến đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng?

Về giả thuyết nghiên cứu, tác giả đưa ra ba giả thuyết:

• Giả thuyết 1: Đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng hiện nay biểu hiện đa dạng, phong phú trong hình thức, cách thức và nội dung của các hoạt động giải trí, nghi lễ cưới xin, ma chay, lễ hội truyền thống và văn hóa cồng chiêng. Xu hướng biến đổi các hoạt động sinh hoạt tinh thần mang tính thích ứng, phù hợp với nhu cầu phát triển và hội nhập xã hội.
• Giả thuyết 2: Đô thị hóa với các biểu hiện về dân cư, kinh tế - xã hội, hạ tầng và truyền thông góp phần làm biến đổi đời sống tinh thần của người Kơho. Tồn tại sự khác biệt giữa hai địa bàn: người Kơho ở thị trấn Lạc Dương tham gia các hoạt động sinh hoạt tinh thần mới chiếm tỷ lệ cao hơn, lưu giữ giá trị văn hóa cồng chiêng tốt hơn so với xã Tà Nung; ngược lại, các giá trị văn hóa trong lễ hội truyền thống có xu hướng phai nhạt hơn so với xã Tà Nung.
• Giả thuyết 3: Các yếu tố nhân khẩu (độ tuổi, dân tộc, tôn giáo, trình độ học vấn), truyền thông đại chúng và chính sách của Đảng, Nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống tinh thần của người Kơho trên địa bàn khảo sát.

Về đối tượng và khách thể nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đời sống tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng trong quá trình đô thị hóa.
• Khách thể nghiên cứu: Cư dân người Kơho từ 18 đến 80 tuổi tại xã Tà Nung và thị trấn Lạc Dương; cán bộ chính quyền, cán bộ văn hóa và người Kinh sinh sống tại địa bàn có tác động đến đời sống tinh thần của người Kơho.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi không gian: Thực hiện tại xã Tà Nung (thành phố Đà Lạt) và thị trấn Lạc Dương (huyện Lạc Dương), tỉnh Lâm Đồng – hai địa bàn có tốc độ đô thị hóa khác nhau.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp sử dụng các công trình từ năm 2007 đến 2016. Dữ liệu thực nghiệm (khảo sát bảng hỏi, phỏng vấn sâu cá nhân) được thu thập từ tháng 12 năm 2016 đến tháng 2 năm 2017.
• Phạm vi nội dung: Giới hạn nghiên cứu đời sống tinh thần trên 3 khía cạnh: (1) Sinh hoạt văn hóa thường ngày (tiếp cận truyền hình, phát thanh, báo in, giao tiếp, giải trí thời gian rỗi); (2) Sinh hoạt văn hóa theo kỳ dịp (lễ hội mừng lúa mới, năm mới, đâm trâu, Tết, Giáng sinh, văn hóa cồng chiêng); (3) Nghi lễ theo vòng đời (cưới xin, ma chay).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa tài liệu nghiên cứu theo bốn hướng chủ đề chính:

1. Các nghiên cứu về đời sống văn hóa, tinh thần của người dân Tây Nguyên: Tác giả điểm lại công trình của Trần Đại Quang (2016) về giá trị văn hóa truyền thống Tây Nguyên với phát triển bền vững; Kỷ yếu hội thảo khoa học của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn về "Đô thị hóa và quản lý quá trình đô thị hóa trong phát triển bền vững vùng Tây Nguyên"; luận án của Nguyễn Hồng Hà (2007) về kiến trúc đô thị và buôn làng truyền thống; Đỗ Tiến Dũng (1996) về dân số và môi trường Tây Nguyên; Lê Văn Thanh (2007) về phát triển nguồn nhân lực; Nguyễn Minh Tuấn (2012) về biến đổi văn hóa - xã hội vùng Tây Nguyên sau Nghị quyết 22 của Bộ Chính trị; báo cáo của Nguyễn Văn Tiêm và cộng sự (1998); các công trình nhân học của Võ Tấn Tú (2016) về Tây Nguyên và hôn nhân người Chu Ru. Đáng chú ý, tác giả kế thừa chuỗi nghiên cứu trước đó của chính mình về người Kơho tại Lâm Đồng từ năm 2007 đến năm 2014 liên quan đến tiếp cận truyền thông đại chúng và biến đổi văn hóa tinh thần.

2. Các nghiên cứu về đô thị hóa và đời sống văn hóa tinh thần: Luận án phân tích đường lối của Đảng và Nhà nước qua Nghị quyết số 22-NQ/TW (1988) của Bộ Chính trị khóa VI, Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998), Quyết định số 71/2001/QĐ-TTg, Quyết định số 168/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa Tây Nguyên. Về mặt học thuật, tác giả dẫn luận điểm của Phan Thị Hồng Xuân (2012), Đinh Xuân Lý và Đoàn Minh Huấn (2008), Phạm Ngọc Thanh (2013), Nguyễn Duy Bắc (2008), Tôn Nữ Quỳnh Trân và Nguyễn Văn Tiệp (2014) về đô thị hóa Nam Bộ; nghiên cứu của Nguyễn Xuân Quang và cộng sự về đời sống văn hóa cư dân đô thị Hải Phòng; nghiên cứu của Nguyễn Hữu Minh (2002, 2003) về đặc trưng đô thị hóa nông thôn; Nguyễn Duy Thắng (2004) về nghèo khổ và phân tầng xã hội vùng ven Hà Nội; John Macionis (1988) về sự lan truyền lối sống đô thị; Hoàng Bá Thịnh và Trần Thị Hiền về biến đổi sinh kế và lối sống của người Lạch tại Măng Line; Mai Văn Hai và Mai Kiệm (2005) về nguy cơ đồng nhất hóa văn hóa trong toàn cầu hóa.

3. Các nghiên cứu về người dân tộc thiểu số và phong tục tập quán: Bao gồm công trình của Khổng Diễn và Trần Bình (2007) về dân tộc Lô Lô; Vũ Thị Hồng về nhân chủng học người Kơho, Mạ, M’Nông; Nguyễn Văn Quyết (2013) về biến đổi văn hóa nông thôn quanh khu công nghiệp; Võ Tấn Tú (2010) về hôn nhân gia đình người Chu Ru; Mai Văn Hai và Ngô Ngọc Thắng (2003) về phong tục hôn nhân đồng bằng sông Hồng; Nguyễn Hữu Minh (2001, 2007) về tiếp cận xã hội học trong nghiên cứu hôn nhân và tuổi kết hôn; Lê Ngọc Văn (2007); Vũ Tuyết Lan về người Dao Quần Chẹt; Nguyễn Thị Thạch Ngọc về hôn nhân người Ê Đê; Bùi Ngọc Quang về dân tộc Brâu; Khoàng Thị Quyên về người Thái trắng; Đặng Văn Lung, Nguyễn Sông Thao, Hoàng Văn Trụ (1999); Bùi Quang Thanh (2009) về luật tục Quảng Nam; Trương Bi (2010) về lễ hội Ê Đê.

4. Các nghiên cứu về vai trò của truyền thông đại chúng: Luận án tiếp thu các luận điểm của Trần Hữu Quang (1997, 2000, 2006) về xã hội học truyền thông và công chúng tại Thành phố Hồ Chí Minh; mô hình ba giai đoạn thích ứng truyền thông của Francis Balle; nghiên cứu của Belson về ảnh hưởng của truyền hình tới ngân sách thời gian; nghiên cứu kinh điển "People’s Choice" (1940) của Lazarsfeld, Berelson và Gaudet; Funkhauser về sự định hình dư luận; Trịnh Duy Luân (2002) về hưởng thụ văn hóa trong thời gian rỗi; Trần Thị Vân Anh và Nguyễn Hữu Minh (2008) về khía cạnh giới trong tiếp cận truyền thông và thời gian rỗi.

Khoảng trống luận án giải quyết: Phần lớn các nghiên cứu trước đây tiếp cận văn hóa Tây Nguyên dưới góc nhìn mô tả dân tộc học tĩnh tại hoặc đánh giá thuần túy về phát triển hạ tầng kinh tế đô thị. Luận án định vị nghiên cứu của mình vào việc phân tích biến đổi đời sống tinh thần của tộc người Kơho bằng phương pháp xã hội học thực nghiệm, đặt trong cấu trúc so sánh đối chiếu giữa hai không gian có mức độ đô thị hóa khác nhau (đô thị hóa cao tại thị trấn Lạc Dương và đô thị hóa thấp/nông thôn tại xã Tà Nung), làm rõ cơ chế thích ứng của người dân thông qua số liệu định lượng cụ thể.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử (Phạm Tất Dung, Lê Ngọc Hùng, 2008), xem xét các hiện tượng ý thức xã hội và văn hóa tinh thần bắt nguồn từ điều kiện tồn tại xã hội, trong mối quan hệ biện chứng với hạ tầng kinh tế và phương thức sinh kế.

Bên cạnh đó, tác giả phối hợp bốn lý thuyết xã hội học chuyên ngành:

• Lý thuyết lựa chọn hợp lý: Giải thích hành vi của cá nhân người Kơho trong việc cân nhắc chi phí, lợi ích, nhu cầu thực tế để giữ lại, giản lược hoặc tiếp nhận các thực hành văn hóa mới (chẳng hạn như thay đổi vật thách cưới, cách thức tổ chức ma chay, lựa chọn phương tiện nghe nhìn).
• Lý thuyết biến đổi xã hội: Làm rõ sự chuyển dịch cấu trúc xã hội truyền thống của người Kơho từ tổ chức bon làng khép kín, tự cấp tự túc sang cộng đồng mở chịu tác động của kinh tế thị trường, giao lưu văn hóa và phân hóa xã hội.
• Lý thuyết tiếp biến văn hóa: Phân tích quá trình tương tác, thâm nhập và thích nghi văn hóa giữa người Kơho với người Kinh di cư và các giá trị lối sống thị dân.
• Lý thuyết đô thị hóa: Vận dụng các định nghĩa của G. Trommsdorff (mở rộng lối sống thành thị), Đình Quang (chuyển dịch từ lối sống nông thôn sang đô thị, từ văn hóa làng xã sang văn hóa đô thị), John Macionis (lan tỏa khuôn mẫu hành vi đô thị) để phân tích sự chuyển dịch từ văn hóa làng xã sang lối sống đô thị tại địa bàn khảo sát.

Khung phân tích của luận án xác lập mối quan hệ tác động từ: (1) Điều kiện chính trị - văn hóa - xã hội; (2) Quá trình đô thị hóa (dân cư, kinh tế xã hội, cơ sở hạ tầng, truyền thông); (3) Đặc trưng nhân khẩu (học vấn, độ tuổi, thu nhập, tôn giáo) tới ba thành tố của Đời sống tinh thần người Kơho: sinh hoạt văn hóa thường ngày, sinh hoạt văn hóa theo kỳ dịp và nghi lễ theo vòng đời.

Phương pháp thu thập thông tin:

1. Phân tích tài liệu thứ cấp: Các văn bản chính sách, niên giám thống kê, báo cáo kinh tế - xã hội của tỉnh Lâm Đồng và các công trình nghiên cứu đi trước.
2. Điều tra bằng bảng hỏi: Chọn mẫu ngẫu nhiên 477 đại diện hộ gia đình người Kơho từ 18 tuổi trở lên tại hai địa bàn. Bảng hỏi gồm các câu hỏi đóng, mở và bán đóng.

Bảng cơ cấu mẫu khảo sát của luận án (N = 477):

Đặc trưng nhân khẩu - xã hội	Phân nhóm chỉ báo	Thị trấn Lạc Dương (n=253)	%	Xã Tà Nung (n=224)	%	Toàn mẫu (N=477)	%
Giới tính	Nam	123	48,6	82	36,6	205	43,0
	Nữ	130	51,4	142	63,4	272	57,0
Nhóm địa phương	Lạch	157	62,1	26	11,6	183	38,4
	Sêrê	1	0,4	22	9,8	23	4,8
	Chil	95	37,5	176	78,6	271	56,8
Tôn giáo	Thiên Chúa giáo	128	50,6	69	30,8	197	41,3
	Tin Lành	125	49,4	155	69,2	280	58,7
Nghề nghiệp	Nông nghiệp	224	88,5	197	87,9	421	88,3
	Khác (giáo viên, bác sĩ, CNTT, y tế, công an xã)	29	11,5	27	12,1	56	11,7
Trình độ học vấn	Mù chữ / chưa từng đi học	17	6,7	25	11,2	42	8,8
	Tiểu học	70	27,7	72	32,1	142	29,8
	Trung học cơ sở (THCS)	70	27,7	75	33,5	145	30,4
	Trung học phổ thông (THPT)	80	31,6	39	17,4	119	24,9
	Trung cấp, CĐ, ĐH	16	6,3	13	5,8	29	6,1
Tình trạng hôn nhân	Độc thân	44	17,4	30	13,4	74	15,5
	Có vợ / chồng	198	78,3	181	80,8	379	79,5
	Khác (ly hôn, ly thân, góa)	11	4,3	13	5,8	24	5,0
Độ tuổi	Từ 18 đến 35 tuổi	134	53,0	116	51,8	250	52,4
	Từ 36 đến 45 tuổi	34	13,4	40	17,9	74	15,5
	Từ 46 đến 60 tuổi	58	22,9	52	23,2	110	23,1
	Từ 61 tuổi trở lên	27	10,7	16	7,1	43	9,0

3. Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện 26 cuộc phỏng vấn sâu cá nhân bán cấu trúc, gồm: 04 cuộc với cán bộ lãnh đạo chính quyền địa phương (2 cuộc tại xã Tà Nung, 2 cuộc tại thị trấn Lạc Dương); 02 cuộc với cán bộ phụ trách văn hóa thông tin (1 cuộc tại mỗi địa bàn); 20 cuộc với người dân từ 18 tuổi trở lên (già làng, trưởng bản, người Kơho và người Kinh) để khai thác các câu chuyện điển hình.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tổng thuật 4 nhóm tài liệu: nghiên cứu văn hóa tinh thần Tây Nguyên; nghiên cứu đô thị hóa và biến đổi lối sống; nghiên cứu nhân học, dân tộc học về phong tục hôn nhân các dân tộc bản địa; nghiên cứu xã hội học truyền thông đại chúng. Tác giả chỉ ra các khoảng trống và định vị nghiên cứu của luận án vào việc phân tích thực nghiệm đời sống tinh thần tộc người Kơho dưới góc độ biến đổi xã hội và tiếp biến văn hóa.

Chương 2: Cơ sở lý luận, thực tiễn và địa bàn nghiên cứu

Chương 2 làm rõ các khái niệm công cụ: đời sống tinh thần (dựa trên quan điểm tiếp cận của Đặng Cảnh Khanh, Pierre Bourdieu, Cheboksarov, Radughin, L. Ionin và phân loại di sản của UNESCO); quá trình đô thị hóa (tiếp cận từ góc độ lan tỏa lối sống và biến đổi cấu trúc dân cư theo G. Trommsdorff, Đình Quang, Đặng Quang Thành); đặc điểm tộc người Kơho (tổ chức xã hội bon làng truyền thống, chế độ mẫu hệ, cơ cấu các nhánh địa phương Lạch, Chil, Sêrê). Chương này trình bày chi tiết các lý thuyết chỉ đạo (chủ nghĩa duy vật lịch sử, lựa chọn hợp lý, biến đổi xã hội, tiếp biến văn hóa, đô thị hóa), quan điểm đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước và đặc điểm kinh tế - xã hội của hai địa bàn khảo sát Tà Nung và Lạc Dương.

Chương 3: Đời sống tinh thần của người Kơho qua hoạt động sinh hoạt văn hóa thường ngày

Chương 3 tập trung phân tích các biểu hiện sinh hoạt hàng ngày thông qua 11 bảng thống kê (Bảng 3.1 đến 3.11) và 14 hình (Hình 3.1 đến 3.14).

• Các hoạt động giao tiếp truyền thống như thăm hỏi láng giềng, sinh hoạt tôn giáo tại Chùa, Nhà thờ, Đền Miếu và việc thăm hỏi hiếu hỉ, phúng điếu vẫn được duy trì ở mức độ cao, phản ánh tính gắn kết cộng đồng bon làng.
• Về hoạt động giải trí trong thời gian rỗi, phương tiện truyền thông đại chúng đã thâm nhập sâu vào đời sống: người dân theo dõi truyền hình với tỷ lệ cao, thời lượng xem và mục đích xem tập trung vào tin tức và giải trí; hình thức xem truyền hình và sử dụng dịch vụ truyền hình có sự khác biệt giữa hai địa bàn (thị trấn Lạc Dương có mức độ trang bị tiện nghi sinh hoạt và dịch vụ truyền hình cáp/vệ tinh cao hơn xã Tà Nung). Tần suất nghe phát thanh, radio và đọc báo in duy trì ở mức thấp hơn do hạn chế về nguồn cung cấp và sự cạnh tranh từ truyền hình.
• Phân tích tương quan chỉ ra các yếu tố tác động: điều kiện kinh tế hộ gia đình (thu nhập, mức chi tiêu trung bình tháng và năm có sự cải thiện so với 10 năm trước nhưng vẫn còn phân hóa); trình độ học vấn và đặc điểm giới tính tạo ra sự khác biệt trong lựa chọn kênh tiếp nhận thông tin; mức độ đô thị hóa tại Lạc Dương thúc đẩy nhu cầu tiếp cận các tiện nghi văn hóa hiện đại nhanh hơn so với Tà Nung.

Chương 4: Đời sống tinh thần của người Kơho qua các hoạt động văn hóa theo kỳ dịp

Chương 4 khảo sát các sinh hoạt lễ hội định kỳ dựa trên hệ thống dữ liệu từ Bảng 4.1 đến 4.9 và Hình 4.1 đến 4.3.

• Về lễ hội truyền thống nông nghiệp: Lễ hội mừng lúa mới (Nhô Lir Bông hay Nhô Lirvong) và lễ hội đâm trâu (nho sa rơ pu) có xu hướng suy giảm về quy mô và tần suất tổ chức. Thay vào đó, các ngày lễ tôn giáo hiện đại như Lễ Tết Nguyên đán và Lễ Giáng sinh trở thành sinh hoạt thường niên thu hút sự tham gia của đại đa số cư dân thuộc hai tôn giáo Thiên Chúa và Tin Lành.
• Không gian văn hóa cồng chiêng: Ý nghĩa văn hóa cồng chiêng trong đời sống tâm linh có sự chuyển dịch. Tại thị trấn Lạc Dương, cồng chiêng được bảo lưu và phục dựng mạnh mẽ hơn nhờ gắn kết với hoạt động du lịch văn hóa dưới chân núi Langbiang; trong khi tại xã Tà Nung, cồng chiêng chủ yếu gắn với các dịp lễ hội truyền thống nhưng có phần trầm lắng hơn.
• Phân tích nguyên nhân biến đổi cho thấy yếu tố tôn giáo đóng vai trò then chốt: các giáo lý tôn giáo mới du nhập đã dẫn đến việc loại bỏ dần các nghi thức hiến tế động vật (đâm trâu) hoặc các yếu tố tín ngưỡng vạn vật hữu linh cũ. Sự phát triển kinh tế, đô thị hóa và giao lưu văn hóa qua phương tiện truyền thông đại chúng là những nhân tố thúc đẩy người dân lựa chọn các hình thức sinh hoạt văn hóa phù hợp với nhịp sống mới.

Chương 5: Đời sống tinh thần của người Kơho qua các nghi lễ theo vòng đời

Chương 5 phân tích hai nghi lễ chuyển đoạn căn bản của vòng đời người Kơho: cưới xin và ma chay (Bảng 5.1 đến 5.6 và Hình 5.1 đến 5.3).

• Về nghi lễ cưới xin: Luận án làm rõ sự biến đổi của tục "bắt chồng" truyền thống theo chế độ mẫu hệ. Dù phụ nữ vẫn đóng vai trò chủ động và con cái sinh ra mang họ mẹ, song sự chủ động này ngày nay mang tính hình thức hóa và có sự bàn bạc bình đẳng giữa hai bên gia đình. Vật thách cưới truyền thống (trâu, chiêng, chóe) đã dần chuyển dịch sang tiền mặt hoặc hiện vật có giá trị kinh tế hiện đại (vàng, trang sức). Về trang phục cưới, cô dâu chú rể có xu hướng kết hợp hoặc thay thế trang phục dệt thổ cẩm truyền thống bằng trang phục cưới kiểu phương Tây (áo cưới soirée, veston). Tuổi kết hôn có xu hướng nâng cao hơn so với giai đoạn trước.
• Về nghi lễ ma chay: Quan niệm về cái chết và cách thức báo tin tang ma đã có sự thay đổi. Các nghi thức phức tạp như lễ nhập quan, chia của cải, cúng tế cho người chết, thời gian quàn thi hài và tục hạ huyệt được rút ngắn thời gian cử hành (từ nhiều ngày trước đây xuống còn 2-3 ngày) nhằm bảo đảm vệ sinh môi trường và tiết kiệm chi phí tổ chức. Quá trình này chịu sự tác động kép từ quy ước của chính quyền cơ sở và các quy định của tổ chức tôn giáo (giáo xứ Thiên Chúa giáo hoặc chi hội Tin Lành).

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận:

• Luận án vận dụng kết hợp khung lý thuyết xã hội học (Biến đổi xã hội, Lựa chọn hợp lý, Đô thị hóa, Tiếp biến văn hóa) để kiến giải sự biến đổi văn hóa tinh thần của một tộc người thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên trong bối cảnh phát triển đô thị.
• Làm rõ cơ chế chọn lọc hợp lý của cư dân Kơho: người dân không tiếp nhận lối sống đô thị một cách thụ động mà chủ động điều chỉnh, chọn lọc các yếu tố phù hợp (hiện đại hóa trang phục, tiện nghi sinh hoạt, tiết giảm chi phí nghi lễ vòng đời) trong khi vẫn nỗ lực giữ gìn các cốt lõi bản sắc tộc người (chế độ gia đình mẫu hệ, văn hóa cồng chiêng, tinh thần cộng đồng làng bon).

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm gồm 477 phiếu hỏi và 26 phỏng vấn sâu tại hai địa bàn thực địa Tà Nung và Lạc Dương, phản ánh thực trạng đời sống tinh thần của người Kơho năm 2017.
• Xác định và chứng minh sự khác biệt mang tính quy luật giữa hai vùng đô thị hóa: người Kơho ở thị trấn Lạc Dương tiếp cận phương tiện truyền thông mới, tiện nghi sinh hoạt và bảo lưu văn hóa cồng chiêng gắn với du lịch tốt hơn; trong khi người Kơho ở xã Tà Nung duy trì các thực hành gắn với canh tác nông nghiệp truyền thống rõ nét hơn.
• Luận chứng tác động của tôn giáo (Thiên Chúa giáo và Tin Lành) như một biến số quan trọng tái định hình các nghi lễ kỳ dịp và nghi lễ vòng đời, thay thế dần các hủ tục tốn kém bằng nếp sống văn minh hơn.

Về khuyến nghị và giải pháp:

• Đối với công tác bảo tồn di sản: Cần có chính sách hỗ trợ kinh phí, không gian sinh hoạt văn hóa cồng chiêng gắn với mô hình sinh kế du lịch cộng đồng bền vững, tránh tình trạng thương mại hóa làm biến dạng giá trị truyền thống.
• Đối với truyền thông cơ sở: Tăng cường thời lượng, chất lượng các chương trình phát thanh, truyền hình bằng tiếng Kơho; xây dựng các thiết chế văn hóa (nhà văn hóa thôn buôn, câu lạc bộ) phù hợp với nhu cầu sinh hoạt thực tế của người dân.
• Đối với công tác quản lý xã hội: Kết hợp linh hoạt giữa quy ước, hương ước cộng đồng với giáo lý tôn giáo tiến bộ và luật pháp nhà nước nhằm vận động nhân dân xóa bỏ các hủ tục, thực hành tiết kiệm trong việc cưới, việc tang.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế:

• Phạm vi nghiên cứu thực địa mới dừng lại ở hai địa bàn thuộc vùng phụ cận Đà Lạt (xã Tà Nung) và huyện Lạc Dương (thị trấn Lạc Dương). Do tính đa dạng của các phân nhóm địa phương người Kơho (như Kơho Srê, Kơho Nộp, Kơho Pru...), kết quả nghiên cứu chưa thể đại diện hoàn toàn cho toàn bộ cộng đồng người Kơho trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng và khu vực Tây Nguyên.
• Một số đánh giá về sự biến đổi trong 10 năm qua phải dựa vào phương pháp hồi cố qua trí nhớ của đối tượng khảo sát, do đó có thể chịu ảnh hưởng bởi yếu tố chủ quan của người trả lời.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các địa bàn cư trú khác của người Kơho như Di Linh, Bảo Lộc, Lâm Hà để so sánh sự khác biệt văn hóa giữa các phân nhóm địa phương.
• Đi sâu nghiên cứu tác động của mạng xã hội, điện thoại thông minh và cuộc cách mạng công nghệ số đối với sự biến đổi tâm lý, lối sống của thế hệ trẻ người dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên.

Giá trị tham khảo

• Đối với học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên: Công trình là tài liệu tham khảo trong các chuyên đề Xã hội học văn hóa, Xã hội học đô thị, Xã hội học nông thôn và Dân tộc học. Luận án cung cấp mô hình thao tác hóa khái niệm đời sống tinh thần thành các biến số đo lường thực nghiệm cụ thể và cách kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng với định tính.
• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Dữ liệu thực chứng của luận án cung cấp căn cứ khoa học cho Ban Dân tộc tỉnh Lâm Đồng, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch, cũng như chính quyền thành phố Đà Lạt và huyện Lạc Dương trong việc triển khai quy hoạch đô thị gắn với bảo tồn văn hóa buôn làng truyền thống theo định hướng Quyết định 704/QĐ-TTg.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu mẫu khảo sát của luận án được phân bổ như thế nào giữa hai địa bàn nghiên cứu? Tổng mẫu khảo sát là 477 đại diện hộ gia đình người Kơho từ 18 tuổi trở lên, gồm 253 đơn vị tại thị trấn Lạc Dương (chiếm 53,0%) và 224 đơn vị tại xã Tà Nung (chiếm 47,0%). Về giới tính, nam chiếm 43,0% (205 người) và nữ chiếm 57,0% (272 người). Về nhóm địa phương, người Chil chiếm tỷ lệ cao nhất với 56,8% (271 người), người Lạch chiếm 38,4% (183 người) và người Sêrê chiếm 4,8% (23 người).

2. Đô thị hóa tạo ra sự khác biệt cụ thể nào trong đời sống tinh thần giữa người

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những đóng góp mới của luận án. Chương 2: Cơ sở lý luận, thực tiễn và địa bàn nghiên cứu Chương 3: Đời sống tinh thần của người Kơho qua hoạt động sinh hoạt văn hóa thường ngày. Chương 4: Đời sống tinh thần của người Kơho qua các hoạt động văn hóa theo kỳ dịp. Chương 5: Đời sống tinh thần của người Kơho qua các nghi lễ theo vòng đời.dong) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, với sự tồn tại và sinh sống 54 dân tộc anh em.

Trong khối đại đoàn kết, các dân tộc anh em ở Việt Nam đã có những bước khởi sắc trong việc phát triển kinh tế, ổn định chính trị, đảm bảo an ninh quốc phòng, giữ vững những bản sắc văn hóa của từng nhóm cộng đồng dân tộc khác nhau. Cũng chính vì lẽ đó mà đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học. Trong nghiên cứu này của chúng tôi, các công trình nghiên cứu khoa học đi trước có liên quan đến luận án được chúng tôi lược thuật theo các chủ điểm nghiên cứu, cụ thể như sau: 1. Những nghiên cứu về đời sống văn hóa, tinh thần của người dân Tây Nguyên Những nghiên cứu về Tây Nguyên nói chung và trong lĩnh vực văn hóa tinh thần nói riêng cũng được đề cập đến ở nhiều chiều cạnh khác nhau.

Tây Nguyên là vùng đất có truyền thống văn hóa từ lâu đời với những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của nước ta. Chiếm giữ vị trí chiến lược quan trọng trên mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng; Tây Nguyên trở thành tâm điểm của mọi sự chú ý, đầu tư cũng như nghiên cứu của các nhà quản lý, hoạch định chính sách, nghiên cứu khoa học. Trong lời mở đầu của cuốn sách “Giá trị văn hóa truyền thống Tây Nguyên với phát triển bền vững”, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia sự thật có đoạn viết “Tây Nguyên là nơi còn lưu được nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, vừa có giá trị lịch sử, vừa có giá trị thẩm mỹ độc đáo như: nhà rông, nhà dài, đàn đá, tượng nhà mồ, các lễ hội…. Một trong những di sản nổi tiếng là không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”.

Vì vậy Trần Đại Quang cho rằng “Tập trung xây dựng đời sống văn hóa mới và bảo đảm nhu cầu sinh hoạt văn hóa của đồng bào các dân tộc trên cơ sở bảo tồn những tin hoa văn hóa truyền thống, gìn giữ, kế thừa có chọn lọc, phát huy những giá trị tiêu biểu, loại bỏ dần hủ tục, từng bước xây dựng giá trị mới về văn hóa, nghệ thuật, hình thành nếp sống văn minh.dong) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Tiếp tục đầu tư nghiên cứu, sưu tầm, phục hồi các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, khôi phục các lễ hội và sinh hoạt văn hóa truyền thống theo nhu cầu, nguyện vọng của quần chúng” (Viện nghiên cứu phát triển Phương Đông, 2016:19). Những nghiên cứu cụ thể về đô thị hóa trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng được Đại học Quốc gia Hà Nội, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn giới thiệu trong cuốn Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Đô thị hóa và quản lý quá trình đô thị hóa trong phát triển bền vững vùng Tây Nguyên. Kết quả và bài học kinh nghiệm”. Thông qua hội thảo, nhiều cách tiếp cận và góc độ nghiên cứu khác nhau về đô thị hóa và phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng, từ đó phác họa lên được một bức tranh toàn cảnh về đô thị hóa và quản lý đô thị hóa trong phát triển bền vững ở Tây Nguyên.

Cũng trên tinh thần nghiên cứu thực tiễn, trong luận án tiến sĩ của Nguyễn Hồng Hà (2007) đã làm rõ về kiến trúc đô thị và phát triển tiềm năng các buôn làng truyền thống ở các đô thị nông thôn, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp và chính sách để phát huy và duy trì các buôn làng truyền thống. Luận án tiến sĩ của Đỗ Tiến Dũng (1996) cho thấy thực trạng phát triển dân số và bảo vệ môi trường ở Tây Nguyên, trong đó, ổn định dân số là giải pháp hữu ích cho vấn đề phát triển bền vững ở Tây Nguyên. Luận án tiến sĩ của Lê Văn Thanh (2007) đã đánh giá thực trạng về nguồn nhân lực trong thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở Tây Nguyên, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm phát triển nguồn nhân lực phục vụ quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở tây Nguyên. Mặc dù được phản ánh trên các khía cạnh khác nhau, không trực tiếp đến đời sống tinh thần của các nhóm dân cư trên địa bàn, nhưng các nghiên cứu này đã tập trung làm rõ mối quan hệ giữa phát triển đô thị hóa với phát triển toàn diện đời sống của cư dân vùng Tây Nguyên, đặc biệt là việc gìn giữ những nét văn hóa mang tính truyền thống, đậm tính dân tộc đặc trưng của vùng đất Tây Nguyên.

Những nghiên cứu về chính sách dân tộc ở Tây Nguyên trong thời kỳ đổi mới cũng là chủ đề chính trong các nghiên cứu. Trong luận án tiến sĩ xã hội học của Nguyễn Minh Tuấn (2012) cho thấy các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa được nghiên cứu trong sự lòng ghép, đan xen nhau trước những chuyển biến ở Tây Nguyên sau một 22 (LUAN.dong) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) quá trình thực hiện Nghị quyết số 22 của Bộ Chính trị, đặc biệt khi có Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Nguyên (1998), cụ thể là các nghiên cứu của Ủy Ban Khoa học xã hội Việt Nam “Một số vấn đề kinh tế xã hội Tây Nguyên”; của Nguyễn Văn Tiêm và các tác giả khác: Báo cáo kết quả thực hiện dự án “Điều tra đánh giá tác động của quá trình phát triển kinh tế - xã hội đến đời sống của các dân tộc bản địa Tây Nguyên trong những năm đổi mới” (1998); Võ Tấn Tú với hai công trình nghiên cứu “Tây Nguyên dưới góc nhìn Nhân học” (2016) và “Hôn nhân và gia đình của người Chu Ru” (2016) dưới góc nhìn của ngành dân tộc học và các nghiên cứu của chính tác giả về “Ảnh hưởng của truyền thông đại chúng đến đời sống văn hóa tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng”(2010); “Thực trạng tiếp cận các phương tiện truyền thông đại chúng của người Kơho”(2007); “Những chuyển đổi trong đời sống văn hóa tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng dưới tác động của quá trình Đô thị hóa” (2012); Các hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng (2014) và bài báo đăng trên Tạp chí khoa học giáo dục kỹ thuật, số 30/2014 có thể coi là các công trình nghiên cứu xã hội học đầu tiên về đời sống văn hóa, tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng. Kết quả nghiên cứu của các công trình khác nhau đã phản ánh cụ thể hơn về tình hình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng, cũng như đi sâu phân tích và phản ánh về một số vấn đề trong hôn nhân, các hình thức sinh hoạt tinh thần của người Kơho ở Lâm Đồng. Nghiên cứu về đời sống tinh thần trong quá trình đô thị hóa ở Tây Nguyên đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm nghiên cứu, bởi thực tế các hình thức sinh hoạt tinh thần của các cộng đồng dân tộc ở Tây Nguyên không còn bó buộc vào những hủ tục, những hình thức giản đơn truyền thống như thăm hỏi, các lễ hội truyền thống mà nó còn lồng ghép bởi những hình thức sinh hoạt tinh thần mới, sự cách tân văn hóa, các giá trị, cách thức sinh hoạt tinh thần mới trong các lễ hội, phong tục truyền thống như cách ăn mặc, hình thức tổ chức hôn nhân, các hoạt động thể dục thể thao, du lịch, nghi lễ, tôn giáo, văn hóa cồng chiêng, giáo dục,… có những thay đổi về hình thức, nội dung và cách thức thể hiện.

Mặc dù vậy, các nghiên cứu hiện nay phần lớn tập trung vào sự biến đổi về cấu trúc đô thị, kinh tế, sự tăng lên về dân số, đổi mới trong giáo dục,. còn sự du nhập văn hóa, lối sống và cách thức sinh hoạt 23 (LUAN.dong) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) tinh thần của các nhóm cộng đồng dân tộc khác nhau trên địa bàn Tây Nguyên vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu cụ thể, chuyên sâu để hiểu rõ hơn từng hoạt động sinh hoạt tinh thần của người dân; đặc biệt là sự cách tân và đổi mới trong lễ hội văn hóa cồng chiêng; hoặc cũng có thể là một sự thương mại hóa các trong các sản phẩm văn hóa có xu hướng tăng dần. Những nghiên cứu về đô thị hóa và đời sống văn, hóa tinh thần trong quá trình đô thị hóa Xu thế toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng tất yếu dẫn đến sự tăng cường hội nhập, giao lưu, đã và đang tác động mạnh mẽ, toàn diện và sâu sắc vào đời sống văn hóa, xã hội của các dân tộc, các quốc gia, như lời mở đầu của Phan Thị Hồng Xuân (2012) đã nhận định “Văn hóa được ví như sợi chỉ đỏ xuyên suốt từ quá khứ tới hiện tại, vươn đến tương lai tạo nên bản sắc của thời đại, của dân tộc mình”; trong bối cảnh hội nhập khu vực và thế giới, nhân tố văn hóa càng đóng vai trò hết sức quan trọng. Do vậy, một mặt chúng ta phải học hỏi, tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hóa từ bên ngoài, mặt khác phải phát huy nội lực, sức mạnh của truyền thống để tạo nên một nền văn hóa vừa mang bản sắc dân tộc, vừa mang tính hiện đại.

Ngay từ đầu, Đảng, Chính phủ đã xác định tầm quan trọng của đời sống văn hóa tinh thần và những giá trị của văn hóa trong vấn đề phát triển bền vững, phát triển toàn diện, phát triển mọi mặt của đời sống xã hội. Điều này được thể hiện rõ trong các nghị quyết, chủ trương của Đảng, Chính phủ thông qua các kỳ đại hội, hội nghị quốc gia và quốc tế. Cụ thể, Nghị quyết số 22NQ/TƯ ngày 27-11-1988 của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VI nêu rõ “Tôn trọng và phát huy những phong tục, tập quán và truyền thống văn hóa tốt đẹp của các tộc người.