CHƯƠNG I LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẦU CỬ VÀ QUẢN LÝ BẦU CỬ 1. Khái niệm, bản chất, vai trò của bầu cử a.Khái niệm Bầu cử là một chế định trọng tâm của các nhà nước dân chủ kiểu đại diện. Có nhiều định nghĩa về bầu cử, tuy nhiên, từ góc độ khái quát, có thể hiểu bầu cử là một quy trình chính trị -pháp lý trong đó người dân tự do bỏ phiếu lựa chọn ra những người vào làm việc trong bộ máy nhà nước để thay mặt mình quản lý xã hội. Đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân là nhiệm vụ cơ bản của Hiến pháp.Hiện nay có hai hình thức cơ bản để nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thuộc về mình, đó là dân chủ trực tiếp và dân chủ gián tiếp.
Dân chủ trực tiếp là cách thức người dân tự thể hiện quan điểm, ý kiến của mình trong các cuộc trưng cầu dân ý. Dân chủ gián tiếp, hay còn được gọi là dân chủ đại diện, là việc người dân bầu ra những người đại diện cho mình, thay mặt mình giải quyết các công việc của đất nước. Hiện nay, hình thức dân chủ trực tiếp được áp dụng còn khá hạn chế.100] Bầu cử hiện là cách thức được hầu hết quốc gia trên thế giới sử dụng để thiết lập lên cơ quan lập pháp (quốc hội, nghị viện) và cơ quan đại diện của chính quyền địa phương (nghị viện/hội đồng địa phương). Ở một số nước, bầu cử còn được sử dụng để bầu thẩm phán của các tòa án hoặc các quan chức đứng đầu cơ quan hành pháp, ví dụ như bầu cử tổng thống ở Hoa Kỳ hoặc bầu thị trưởng ở một số quốc gia.
Chế độ bầu cử được xác định bởi tổng thể các mối quan hệ xã hội được hình thành trong quá trình tiến hành các cuộc bầu cử, từ lúc lập danh sách cử tri cho đến khi kết thúc việc xác định được danh sách những người trúng cử. Qua những mối quan hệ xã hội đó cho phép đánh giá chế độ bầu cử của một đất nước là dân chủ hay áp đặt, có đảm bảo cho nhân dân tự nguyện thể hiện ý chí của mình để tìm ra 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được những người xứng đáng làm đại diện cho nhân dân, thay mặt nhân dân quản lý và điều hành đất nước hay không.300] Trong chế độ đại nghị, nhân dân trực tiếp bầu ra hạ nghị viện, đảng đa số tại hạ nghị viện hay liên minh các đảng cầm quyền thành lập ra một Chính phủ do Thủ tướng đứng đầu. Thủ tướng phải chịu trách nhiệm trước lập pháp. Còn trong chế độ cộng hòa tổng thống, chính phủ và người đứng đầu chính phủ không phải chịu trách nhiệm trước lập pháp mà chịu trách nhiệm trước nhân dân.
Tổng thống do nhân dân trực tiếp bầu ra do đó Tổng thống chịu trách nhiệm trước nhân dân [3, tr. Bản chất của bầu cử John Stuart Mill, tác giả của tác phẩm kinh điển “Chính thể đại diện” đã viết “Chỉ có Chính phủ toàn dân tham dự là thỏa mãn đầy đủ mọi nhu cầu cấp bách của tình trạng xã hội… và rằng không có gì đáng mong muốn hơn là sự thừa nhận của mọi người cùng chia sẻ chủ quyền nhà nước. Nhưng vì trong một cộng đồng vượt quá một đô thị đơn lẻ nhỏ bé thì không thể tất cả mọi người đều đích thân tham dự vào mọi công việc công cộng, ngoại trừ một phần công việc nhỏ bé nào đó. Từ đó suy ra rằng loại chính thể hoàn hảo lý tưởng nhất phải là chính thể mang tính đại diện”.
Phương thức nhân dân lựa chọn ra người đại diện và ủy thác quyền lực cho người đại diện chính là bầu cử [7, tr. Bản chất của bầu cử được thể hiện như sau: - Thứ nhất, bầu cử là sự lựa chọn của nhân dân. Nhân dân chọn từ các ứng cử viên ra người mà họ thấy rằng có năng lực, phẩm chất, chuyên môn tốt có thể thực hiện được các hoài bão, công việc mà nhân dân mong muốn. Phổ biến hiện nay ở các nước là bầu cử để chọn ra người vào cơ quan lập pháp.
Các nước tư sản được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc phân chia quyền lực, vì vậy bầu cử không những là phương thức thành lập ra cơ quan lập pháp mà còn là phương thức để lựa chọn các chức danh trong các nhánh quyền lực như Tổng thống, Thị trưởng và có thể là các chức danh trong cơ quan Tư pháp. Với nước ta, bầu cử là cách thức để hình thành nên Quốc hội, Hội đồng nhân dân địa phương.10-11] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thứ hai, bầu cử là sự trao quyền lực của nhân dân cho đại biểu được lựa chọn. Nhân dân bầu ra Quốc hội, Quốc hội thay mặt cho nhân dân thực hiện quyền lập pháp, điều đó có nghĩa là nhân dân đã trao cho Quốc hội quyền lập pháp. Nhân dân bầu ra Tổng thống, Tổng thống thực hiện quyền hành pháp, điều đó có nghĩa nhân dân trao cho Tổng thống quyền hành pháp.
Quá trình bỏ phiếu để lựa chọn được người đại diện cho nhân dân chính là quá trình chuyển giao quyền lực, là quá trình trao quyền lực từ nhân dân sang người được lựa chọn. Ai, tổ chức nào được lựa chọn thì chủ thể đó nhận quyền lực từ nhân dân.11-12] Tóm lại, bầu cử là sự lựa chọn và trao quyền chính trị, là quá trình mà nhân dân lựa chọn ra các đảng phái, các lực lượng chính trị và trao quyền cho các chủ thể đó. Bầu cử biến ý chí của nhân dân thành “ghế” trong cơ quan đại diện. Vai trò của bầu cử - Bầu cử là phương thức hợp pháp hóa chính quyền [7, tr.
Theo Giáo sư Nguyễn Đăng Dung, chế độ bầu cử được coi là phương thức chính thống thay đổi quyền lực nhà nước[2, tr. Bầu cử là phương thức để tạo lập chính quyền một cách hợp pháp [5, tr. Thông qua bầu cử, người dân lựa chọn được những người tài giỏi, tư cách đạo đức tốt và trao cho họ quyền thay mình lãnh đạo đất nước. Ở một xã hội dân chủ, nơi mà quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân thì bầu cử chính là cách thức hợp pháp, chính thống nhất để chuyển hóa quyền lực từ người dân sang đại biểu.
Đại biểu có được quyền lực là do sự đồng ý của người dân chứ không phải do cách thức khác như truyền ngôi thế tập, bạo lực, chiến tranh… Cách thức này đã được công nhận trên toàn thế giới. Locke cho rằng chính quyền được xây dựng trên cơ sở sự bằng lòng của dân chúng, hành động của chính quyền không được sự đồng lòng của dân chúng là không có giá trị hay không được ủy quyền [7, tr. Những chính quyền được tạo thành từ chiến tranh, nội chiến hay đảo chính là những chính quyền không được sự đồng ý của nhân dân, do đó không có tính chính danh, không được người dân và cộng đồng quốc tế công nhận. Sự đồng thuận của cử tri càng lớn, càng nhiều thì chính quyền đó càng vững chắc.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Bầu cử có nhiệm kỳ là phương thức để nhân dân lựa chọn đường lối chính trị cho mình Qua quá trình bầu cử, mỗi đảng phái, mỗi ứng viên sẽ có những đường lối, kế hoạch cho riêng mình nếu trúng cử. Họ trình bày đường lối, kế hoạch này trong quá trình vận động tranh cử và nếu trúng cử, họ phải thực hiện theo đường lối, kế hoạch đó. Như vậy, khi nhân dân thích một đường lối nào thì họ sẽ chọn đảng phái, ứng viên có đường lối như vậy. Qua đó, có thể nhận thấy, nếu đảng phái nào, ứng viên nào đươc lựa chọn thì đường lối của đảng phái, ứng viên đó được đa phân người dân ủng hộ.
Đảng phái, ứng viên khi đã trúng cử thì cần cụ thể hóa đường lối, kế hoạch mà họ đã “hứa” với nhân dân trong quá trình tranh cử. - Bầu cử có nhiệm kỳ là phương thức để nhân dân giám sát quyền lực nhà nước, chế ngự sự tha hóa, lạm quyền của quyền lực nhà nước [7, tr. Đại biểu khi trúng cử cần thực hiện đương lối, kế hoạch mà họ đã trình bày trong khi vận động tranh cử. Nếu họ không thực hiện những lời hứa đó, gây mất lòng tin của người dân thì người dân sẽ bãi miễn họ, hoặc không bầu cho họ trong nhiệm kỳ tiếp theo.
Nếu họ là người tha hóa về đạo đức, lạm quyền thì nhân dân sẽ thấy họ không xứng đáng với quyền lực mà họ đang được nhân dân trao cho. Vì vậy, đại biểu nào muốn tiếp tục trúng cử trong nhiệm kỳ tiếp theo cần phải luôn cố gắng, nỗ lực nhằm đáp ứng được yêu cầu của dân chúng, của cử tri, nếu không thì họ sẽ bị loại ngay khỏi cuộc đua mà ở đó có rất nhiều người luôn cạnh tranh và muốn giành chiến thắng. Cho nên, bầu cử có nhiệm kỳ chính là phương tiện để nhân dân giám sát các đại biểu,chế ngự sự tha hóa, lạm quyền. - Bầu cử là chìa khóa cho đồng thuận xã hội, là phương thức để giải quyết mâu thuẫn, xung đột xã hội bằng phương pháp hòa bình [7, tr.
Đồng thuận là yếu tố quan trọng nhất của một quốc gia trong việc giữ gìn hòa bình và phát triển đất nước. Nếu không có sự đồng thuận của đông đảo dân chúng thì chế độ đó, đất nước đó không thể tồn tại lâu được, sớm muộn gì cũng bị phá bỏ. Thông qua bầu cử, các đảng phái, các đường lối chính trị sẽ được quy tụ lại để tạo thành một chế độ chính trị của một nước. Do thông qua bầu cử nên đường lối đó được đa phần dân chúng ủng hộ, đồng thuận và thực thi.
Không phải 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội nào cũng có sự ổn định về chính trị. Có những đảng phái, những con người với những đường lối khác nhau, thậm chí mâu thuẫn, đối lập nhau. Nếu họ không thông qua bầu cử mà giành chính quyền bằng bạo lực hay một cách gì đó không chính thống thì họ sẽ không tạo được sự đồng thuận trong xã hội. Thông qua bầu cử, thông qua sự lựa chọn của người dân, các đảng phái chấp nhận con đường mà nhân dân lựa chọn bằng hình thức thể hiện ở một đảng phái, đại biểu khác.
Đó chính là cách thức hợp lý để hòa hợp dân tộc, để giải quyết mâu thuẫn, xung đột xã hội. - Bầu cử là công cụ nhìn nhận, đánh giá về một nhà nước, một xã hội Thông qua các cuộc bầu cử, có thể đánh giá được nhiều vấn đề của một đất nước.