chương 1 chúng tôi sẽ khái quát lại những nét cơ bản nhất về tình hình phát triển của văn học từ sau Đổi mới cũng như tìm hiểu về cuộc đời, hành trình sáng tạo nghệ thuật và những đánh giá của giới nghiên cứu phê bình về nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cùng sáng tác của ông. Tiểu thuyết Việt Nam đương đại – những tìm tòi đổi mới 1. Văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới Từ nửa sau thập kỷ 80, trước yêu cầu của thời đại, tính chất phức tạp của cuộc sống, sự đa dạng của tính cách con người, thị hiếu thẩm mỹ của công chúng, văn học đã thực sự có sự dịch chuyển từ tính thống nhất với tư duy sử thi là chủ đạo sang tư duy nghệ thuật mang đậm cảm hứng thế sự, đời tư. Qua những cách cảm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhận và cách thể hiện khác trước, sáng tác của các nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, v.
đã phản ánh kịp thời hiện thực đời sống và con người trong thời kì Đổi mới. Trước thập kỉ 80, những tín hiệu dự báo sự thay đổi của văn học đã được thể hiện trong sáng tác của không nhiều các cây bút tài năng, mà bằng sự “ mẫn cảm” họ sớm nhận ra được quy luật “tất yếu” của một nền văn học [47]. Từ những truyện ngắn mang tính thử nghiệm của Nguyễn Minh Châu đến sáng tác của các tác giả như Nguyễn Trọng Oánh, Nguyễn Khải, Nguyễn Trí Huân, Thái Bá Lợi, Khuất Quang Thụy, Ma Văn Kháng, Nguyễn Mạnh Tuấn, v. cùng với cảm hứng ngợi ca, đã xuất hiện cảm hứng phê phán, góc độ quan sát, đánh giá con người dịch chuyển dần về phía đạo đức sinh hoạt.
Và sự kiện được nhiều nhà nghiên cứu phê bình, nhà văn xem như cột mốc đánh dấu sự đổi mới trong văn học Việt Nam chính là công cuộc Đổi mới khởi xướng từ sau Đại hội lần VI (1986) của Đảng. Là bộ phận nhạy cảm nhất của đời sống xã hội, văn học nhanh chóng tiếp nhận những tư tưởng đổi mới với quá trình diễn biến hết sức phong phú, đa dạng và không tránh được cả những phức tạp, bộn bề. Trong sáng tác của các nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch, nhà lý luận phê bình, sự thay đổi trong phong cách và nội dung biểu hiện đã khác với thời kì trước. Những thể loại gần gũi với tiểu thuyết như ký và phóng sự tuy không còn phát triển mạnh như đầu những năm 80 nhưng vẫn giữ được vị trí riêng trong văn xuôi.
Các tác phẩm ký, phóng sự với biên độ phản ánh rộng cùng cái nhìn thẳng thắn đã phản ánh trung thực hiện thực bộn bề cuộc sống thời kì mới. Ở thể loại thơ ca, sự thay đổi trong tâm thế sáng tác và quan niệm nghệ thuật về con người đã khiến các tác phẩm thơ thời kì này mang đậm dấu ấn cảm xúc của chủ thể trữ tình. Các nhà thơ như Nguyễn Duy, Nguyễn Quang Thiều, Hữu Thỉnh, Phạm Tiến Duật, v. đã có nhiều sáng tạo đóng góp vào thành tựu thơ ca.
Những thế hệ nhà thơ trẻ hôm nay như Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Ly Hoàng Ly gây chú ý của người đọc đương đại bởi chính những sáng tạo ghi dấu sắc nét cá tính cá nhân trước thời đại mới. Bước vào thời kì Đổi mới truyện ngắn cũng trở thành thể loại sở trường thu hút sức sáng tạo của nhiều thế hệ nhà văn. Từ những nhà văn lão thành như Tô Hoài, Bùi Hiển, Vũ Tú Nam, Nguyễn Quang Sáng, … , đến các thế hệ nhà văn TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều, Nguyễn Kiên, Ma Văn Kháng, đã không ngừng thể hiện sức sáng tạo, có nhiều đóng góp ở thể loại truyện ngắn. Tiếp đó là các cây bút gây nhiều ấn tượng với người đọc như Nguyễn Huy Thiệp, Y Ban, Phạm Hoa, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Tạ Duy Anh, Ngô Tự Lập, Võ Thị Hảo, v.
với các sáng tác đã làm cho truyện ngắn Việt Nam trở nên phong phú hơn bao giờ hết. Nhiều cây bút truyện ngắn đồng thời là những tác giả chủ lực ở thể loại tiểu thuyết. Từ năm 1986 đến nay, các tác phẩm tiểu thuyết đã hướng cái nhìn vào hiện thực rộng lớn, bộn bề, đa chiều của cuộc sống và tiếp tục phân tích, khám phá ở chiều sâu mỗi số phận cá nhân. Bên cạnh những tên tuổi đã xuất hiện từ trước như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Quang Thân, Lê Lựu, Xuân Cang, Nguyễn Mạnh Tuấn, Hữu Mai, Nguyễn Khắc Trường, v.
xuất hiện nhiều tên tuổi mới: Bảo Ninh, Dương Hướng, Võ Văn Trực, Phạm Thị Hoài, Trần Huy Quang, Nguyễn Quang Lập, Đoàn Lê, Trung Trung Đỉnh, v. Xu hướng thay đổi của tiểu thuyết hiện nay càng được thể hiện rõ trong các tác phẩm của các cây bút: Nguyễn Bình Phương, Thuận, Châu Diên, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Hồ Anh Thái, Nguyễn Xuân Khánh, v. với Ngồi, Thoạt kỳ thuỷ, Những đứa trẻ chết già, Người đi vắng, Phố tầu, Pairis 11 tháng 8, Người sông Mê, Khải huyền muộn, Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật, Giàn thiêu, Cõi người rung chuông tận thế, Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, v. Với khoảng thời gian chưa dài, sự vận động của tiểu thuyết dù không tránh khỏi những lúc thăng trầm nhưng các sáng tác tiểu thuyết đã nhanh chóng bám sát vào dòng chảy đời sống, khảo sát và khám phá những vấn đề số phận, tính cách con người.
Trong quá trình vận động chung của văn học, sự phát triển ở mỗi thể loại đã góp phần tạo nên diện mạo của văn học nửa sau thế kỉ XX. Xét riêng ở lĩnh vực văn xuôi, tiểu thuyết và truyện ngắn là hai thể loại có những đóng góp quan trọng bằng chính sự đa dạng, phong phú của các khuynh hướng sáng tác. Nếu như ở giai đoạn “mở đường”, “nhận đường” [12], các tác phẩm văn xuôi vẫn mang âm hưởng sử thi là chủ yếu, có sự mở rộng nội dung về phía hiện thực thì cho tới thời kì Đổi mới, phần lớn sáng tác mang đậm cảm hứng thế sự đời tư như Muối của rừng, Tướng về TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hưu, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Đùa của tạo hóa, Hậu thiên đường, Mùa đông ấm áp, Hoa muộn, Bước qua lời nguyền, Bảng chữ cái, Người sót lại của rừng cười, Bên kia bờ ảo vọng, Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ, Chuyện làng ngày ấy, Côi cút giữa cảnh đời, Một cõi nhân gian bé tí, Đi về nơi hoang dã, Những mảnh đời đen trắng, Một thời hoa mẫu đơn, Vòng tròn bội bạc, Ăn mày dĩ vãng, Lữ quán, v. Nhiều tác phẩm gây được tiếng vang lớn trong đời sống văn học như Vàng lửa, Kiếm sắc, Thời xa vắng, Mảnh đất lắm người nhiều ma, Thời gian của người, Bến không chồng, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Người Sót lại của rừng cười, Thân phận của tình yêu, Ăn mày dĩ vãng, v.
nhưng cũng gây nên những tranh luận chưa ngã ngũ trong giới phê bình và dư luận. Tham khảo một số bài viết về văn học thời kì Đổi mới của các nhà nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy, các nhà khoa học đều nêu lên những hiện tượng văn học nổi bật, mà ở đó, nhiều tác phẩm là những thử nghiệm, tìm tòi rất đáng trân trọng của nhà văn như Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp, Mùa trái cóc ở miền Nam, Phiên chợ Giát, Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Người đi vắng, Thoạt kỳ thủy, Ngồi của Nguyễn Bình Phương, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Con ngựa Mãn Châu của Nguyễn Quang Thân, Cơ hội của chúa của Nguyễn Việt Hà, v. hay hiện tượng đổi mới trong thơ ca của các tác giả Dương Tường, Lê Đạt, Hoàng Hưng, Vi Thùy Linh, v. Sự đa dạng của các thể loại văn học nói chung và tiểu thuyết thời kì Đổi mới nói riêng không chỉ biểu hiện ở việc tập hợp nhiều các sáng tác mà ở ngay sự phong phú các hình thức nghệ thuật, nội dung phản ánh, các bình diện mỹ học, phương thức tiếp cận chủ đề, đề tài, v.
Nói tới điều này cũng có nghĩa là đề cập tới vấn đề đổi mới tư duy văn học, quan niệm nghệ thuật đang diễn ra sôi nổi hiện nay. Khác với sự thống nhất một khuynh hướng văn học đã diễn ra trước 1975, văn học thời kì Đổi mới có sự đan xen, trái chiều của nhiều khuynh hướng do những tư tưởng khác nhau về hiện thực. Trong tiến trình phát triển thể loại gắn liền với chuyển động của thời đại, đáp ứng quy luật phát triển trong xu hướng giao lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ hiện nay, TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ý thức đổi mới thể loại, ý thức nghề nghiệp đã trở thành nhu cầu cấp thiết của các văn nghệ sĩ. Sự chuyển biến của văn học thẻ hiện rõ nét trong phương thức phản ánh dẫn tới những biến đổi trong cấu trúc tác phẩm.
Bên cạnh nhóm tác phẩm vấn được xây dựng trên cơ sở cốt truyện truyền thống, nhiều tự sự đương đại xuất hiện hiện tượng “phân rã cốt truyện” [97] như các truyện ngắn Vàng lửa, Phiên chợ Giát, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh, Giàn thiêu, Cơ hội của chúa, Khải huyền muộn, v. Ở các tác phẩm này, các kĩ thuật trần thuật, cách xây dựng nhân vật cùng việc vận dụng nhiều thủ pháp, yếu tố nghệ thuật đã làm “tan rã” hoàn toàn mô hình cấu trúc tiểu thuyết truyền thống. Quá trình chủ quan hóa tự sự gắn liền với mô thức sử dụng trần thật ngôi thứ nhất, với “những kỹ thuật phân tích tâm lý, độc thoại (monologue), độc thoại nội tâm (monologue intérieur), và thu hẹp trường nhìn tự sự (focalisation) .” [97] là những biểu hiện quan trọng thể hiện sự vận động của tự sự nghệ thuật hiện đại. Hình thức tự sự ngôi thứ nhất xuất hiện trong nhiều tự sự ở dạng “tôi là người chứng” (Mùa trái cóc ở miền Nam, Hồ Quý Ly, Vàng lửa) và tôi kể về chính tôi hay dòng tâm tưởng (Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Phiên chợ Giát của Nguyễn Huy Thiệp, Tấm ván phóng dao của Mạc Can).
Đặc biệt, ở một số tác phẩm văn xuôi tiêu biểu đã xuất hiện đồng thời hai dạng thức ở người kể chuyện ngôi thứ nhất như hai tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư. Bên cạnh đó, từ sau thời kì Đổi mới, việc đan xen giữa ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba đã trở thành phổ biến ở các tác phẩm văn xuôi.