Luận án tiến sĩ đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục đại học ở việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích đổi mới quản lý tài chính tại các trường đại học công lập Việt Nam, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

• Tác giả: Trần Hương Xuân
• Người hướng dẫn: Nguyễn Ngọc Toàn
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Đổi Mới Quản Lý Tài Chính Đại Học Công Lập Tại Việt Nam: Tự Chủ Và Nâng Cao Chất Lượng Giáo Dục
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.2. Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.3. Những vấn đề được lựa chọn nghiên cứu và khung phân tích
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ CHỦ VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC
• 2.1. Khái quát về giáo dục đại học công lập và quản lý tài chính các trường đại học công lập
• 2.2. Đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục đại học
• 2.3. Kinh nghiệm đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập trên thế giới
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ĐỔI MỚI QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ CHỦ VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về các trường đại học công lập ở Việt Nam và vấn đề đổi mới giáo dục đại học theo hướng tự chủ và nâng cao chất lượng các trường đại học công lập
• 3.2. Thực trạng đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục đại học ở Việt Nam
• 3.3. Đánh giá chung về đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục đại học ở Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRONG ĐIỀU KIỆN TỰ CHỦ VÀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh mới đối với quản lý tài chính các trường đại học công lập ở Việt Nam
• 4.2. Quan điểm về đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập ở Việt Nam
• 4.3. Những giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập ở Việt Nam trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục đại học
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quản lý tài chính đại học công lập tại Việt Nam

Quản lý tài chính trong các trường đại học công lập (ĐHCL) tại Việt Nam đang trải qua những thay đổi lớn trong bối cảnh tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục. Quản lý tài chính không chỉ là việc phân bổ ngân sách mà còn là một phần quan trọng trong việc đảm bảo chất lượng giáo dục. Các trường ĐHCL cần phải thích ứng với môi trường cạnh tranh ngày càng gia tăng, đặc biệt là từ các trường tư thục. Việc đổi mới quản lý tài chính nhằm tạo ra một cơ chế linh hoạt, giúp các trường có thể huy động và sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả hơn. Theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, tự chủ đại học là một xu hướng tất yếu, trong đó tự chủ tài chính đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển bền vững của các trường.

1.1. Tình hình hiện tại của quản lý tài chính đại học

Hiện nay, các trường ĐHCL ở Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc huy động nguồn tài chính. Nguồn ngân sách nhà nước (NSNN) ngày càng hạn chế, trong khi nhu cầu đầu tư cho đổi mới giáo dục và nâng cao chất lượng giáo dục ngày càng cao. Các trường cần phải tìm kiếm các nguồn thu khác như học phí, tài trợ từ doanh nghiệp và các quỹ đầu tư. Việc quản lý ngân sách hiệu quả không chỉ giúp các trường duy trì hoạt động mà còn nâng cao uy tín và chất lượng đào tạo. Theo báo cáo, nhiều trường đã áp dụng các mô hình quản lý tài chính mới, giúp cải thiện tình hình tài chính và chất lượng đào tạo.

II. Đổi mới quản lý tài chính trong điều kiện tự chủ

Đổi mới quản lý tài chính trong các trường ĐHCL là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh tự chủ. Các trường cần phải xây dựng một cơ chế tài chính linh hoạt, giúp họ có thể tự chủ trong việc huy động và sử dụng nguồn lực. Việc tự chủ tài chính không chỉ giúp các trường có thêm nguồn lực mà còn tạo ra động lực cho việc nâng cao chất lượng giáo dục. Theo Nghị định 16/2015/NĐ-CP, các trường được phép tự quyết định về tài chính, từ việc thu học phí đến việc sử dụng ngân sách. Điều này tạo ra một môi trường cạnh tranh, buộc các trường phải cải thiện chất lượng đào tạo để thu hút sinh viên.

2.1. Các giải pháp đổi mới quản lý tài chính

Để thực hiện đổi mới quản lý tài chính, các trường ĐHCL cần áp dụng các giải pháp như xây dựng kế hoạch tài chính dài hạn, tăng cường minh bạch trong quản lý ngân sách và cải thiện quy trình phân bổ tài chính. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài chính cũng là một yếu tố quan trọng giúp các trường nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Các trường cũng cần phải tăng cường hợp tác với doanh nghiệp để huy động thêm nguồn tài chính, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động.

III. Đánh giá thực trạng và thách thức

Thực trạng quản lý tài chính tại các trường ĐHCL hiện nay cho thấy nhiều điểm mạnh nhưng cũng không ít thách thức. Mặc dù đã có những cải cách trong quản lý giáo dục, nhưng việc thực hiện tự chủ tài chính vẫn gặp nhiều khó khăn. Nguồn tài chính từ NSNN không đủ đáp ứng nhu cầu, trong khi các trường vẫn phải duy trì chất lượng đào tạo. Việc phân bổ ngân sách giữa các trường cũng chưa công bằng, dẫn đến sự chênh lệch trong chất lượng giáo dục giữa các trường. Các trường cần phải tìm ra giải pháp để khắc phục những hạn chế này, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục.

3.1. Những thách thức trong quản lý tài chính

Một trong những thách thức lớn nhất trong quản lý tài chính là sự thiếu hụt nguồn lực. Các trường ĐHCL thường phải đối mặt với việc phân bổ ngân sách không đồng đều, dẫn đến khó khăn trong việc duy trì và phát triển chương trình đào tạo. Bên cạnh đó, việc áp dụng các chính sách tài chính mới cũng gặp phải sự phản đối từ một số bộ phận trong trường. Để vượt qua những thách thức này, các trường cần phải có chiến lược rõ ràng và linh hoạt trong việc quản lý tài chính, đồng thời tăng cường sự tham gia của các bên liên quan trong quá trình ra quyết định.

IV. Giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục thông qua quản lý tài chính

Để nâng cao chất lượng giáo dục, các trường ĐHCL cần phải cải thiện quản lý tài chính một cách đồng bộ. Việc xây dựng một hệ thống tài chính minh bạch và hiệu quả sẽ giúp các trường có thể sử dụng nguồn lực một cách tối ưu. Các trường cần phải đầu tư vào cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Đồng thời, việc tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp và tổ chức xã hội cũng là một giải pháp quan trọng để huy động thêm nguồn lực cho giáo dục.

4.1. Đề xuất giải pháp cụ thể

Các trường ĐHCL nên xây dựng các chương trình hợp tác với doanh nghiệp để tạo ra nguồn thu từ các dự án nghiên cứu và phát triển. Việc áp dụng các công nghệ mới trong giảng dạy và quản lý cũng sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục. Ngoài ra, các trường cần phải thường xuyên đánh giá và điều chỉnh các chính sách tài chính để đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch trong quản lý. Điều này không chỉ giúp các trường duy trì chất lượng mà còn tạo ra niềm tin từ phía sinh viên và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế đặt giáo dục đại học (GDĐH) vào vị trí trung tâm của cơ sở hạ tầng xã hội, đóng vai trò là "hệ thống nuôi dưỡng" cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo quốc gia theo Quyết định số 69/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Tại Việt Nam, hệ thống GDĐH gồm 242 trường đại học (176 trường công lập, 66 trường tư thục và dân lập, 05 trường 100% vốn nước ngoài), trong đó các trường đại học công lập (ĐHCL) giữ vai trò nòng cốt nhưng đang chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ quá trình thị trường hóa và xã hội hóa giáo dục. Việc chuyển đổi cơ chế quản lý từ bao cấp sang tự chủ theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 77/NQ-CP đòi hỏi sự đổi mới đồng bộ bốn trụ cột: học thuật, tổ chức bộ máy, nhân sự và tài chính. Trong đó, tự chủ tài chính giữ vai trò nền tảng quyết định sự thành bại của các trụ cột còn lại.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn triển khai qua các giai đoạn pháp lý (Nghị định 10/2002/NĐ-CP, Nghị định 43/2006/NĐ-CP, Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Nghị định 60/2021/NĐ-CP): các nghiên cứu trước đây (Vũ Thị Thanh Thủy, 2012; Trương Thị Hiền, 2017; Lê Thị Minh Ngọc, 2017) chủ yếu tiếp cận định tính hoặc đánh giá mức độ tự chủ qua dữ liệu sơ cấp thang đo Likert, thiếu vắng mô hình kinh tế lượng phân tích tác động thực chứng từ dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa giữa các chỉ tiêu quản lý tài chính (QLTC) với chất lượng GDĐH đa chiều. Đồng thời, chưa có công trình nào đánh giá ảnh hưởng của các thuộc tính vi mô nội tại (tuổi trường, quy mô, vị trí địa lý, định hướng phát triển, sự hiện diện của đơn vị sản xuất - dịch vụ - chuyển giao công nghệ) đến hiệu quả đổi mới QLTC.

Luận án xác lập 05 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 08 giả thuyết thực chứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Đổi mới QLTC trường ĐHCL trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng GDĐH gồm những nội dung và chỉ tiêu đánh giá nào?
• RQ2: Thực trạng chuyển đổi cơ chế, chính sách và thực thi QLTC tại các trường ĐHCL Việt Nam diễn ra như thế nào?
• RQ3: Các chỉ tiêu phản ánh đổi mới QLTC (huy động, sử dụng, phân phối) tác động như thế nào đến mức tự chủ và chất lượng GDĐH?
• RQ4: Các thuộc tính nội tại vi mô tác động ra sao đến kết quả đổi mới QLTC, mức tự chủ và chất lượng trường ĐHCL?
• RQ5: Quan điểm và giải pháp đột phá nào cần được thực thi để hoàn thiện cơ chế QLTC đến năm 2030, tầm nhìn 2035?
• H1 - H8: Đổi mới cơ cấu thu (giảm tỷ trọng ngân sách nhà nước - NSNN_CAP, tăng thu đào tạo - THU_DT, thu ngoài ngân sách - NNS) và tối ưu hóa cơ cấu chi (chi bồi dưỡng nhân lực - NNL, chi nghiên cứu khoa học - NCKH, chi cơ sở vật chất - CSVC, chi cho sinh viên - CHI_SV) có tác động thuận chiều, có ý nghĩa thống kê đến mức tự chủ chi thường xuyên (MTC) và các nhóm chỉ tiêu chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học, phục vụ cộng đồng.

Khung lý thuyết của công trình được định hình vững chắc dựa trên Lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management - NPM), Lý thuyết Hàng hóa công không thuần túy (Impure Public Goods Theory) và Lý thuyết Chia sẻ chi phí (Cost-Sharing Theory). Nghiên cứu tạo bước đột phá khi lượng hóa bộ dữ liệu bảng gồm 86 quan sát thu thập từ 17 trường ĐHCL đã kiểm định chất lượng giai đoạn 2012-2021, mang lại cơ sở khoa học chuẩn xác định hình chính sách tài chính công giai đoạn 2023-2035.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các dòng học thuyết về kinh tế giáo dục và tài chính công:

Dòng nghiên cứu về cơ chế phân bổ và chia sẻ chi phí: D. Bruce Johnstone (1986, 2004) đặt nền móng cho Lý thuyết Chia sẻ chi phí, chứng minh sự tất yếu của việc chuyển dịch gánh nặng tài chính từ nhà nước sang người học và xã hội khi quy mô GDĐH đại chúng hóa. Al-Hamadeen và cộng sự (2019) nghiên cứu các trường ĐHCL Jordan chỉ ra rằng học phí chiếm tới 77% tổng nguồn thu trong khi tài trợ chính phủ chỉ còn 13%, tạo ra sức ép sống còn lên tính bền vững tài chính. Tương tự, Akinkugbe (2000) tại Swaziland và Kanaan cùng cộng sự (2011) tại Jordan phân tích sự xung đột giữa việc tăng tỷ trọng đóng góp từ người học với nguy cơ suy giảm cơ hội tiếp cận giáo dục của nhóm yếu thế. Ở quy mô liên minh, Moldovan và cộng sự (2012) khảo sát 27 quốc gia châu Âu, chỉ ra mức chi tiêu công cho giáo dục bình quân đạt 5% GDP (trong khi chi tiêu tư nhân chỉ 0,7% GDP), khẳng định nhà nước cần duy trì mức đầu tư tối thiểu 2% GDP trực tiếp cho GDĐH để bảo đảm năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Dòng nghiên cứu về tự chủ và chất lượng đại học: J. Fredericks Volkwein (1986) thực hiện nghiên cứu thực chứng kinh điển trên 86 trường ĐHCL Hoa Kỳ, chỉ ra rằng quyền tự chủ tài chính và quản trị nhân sự gia tăng tính linh hoạt tổ chức, nhưng việc cắt giảm kiểm soát hành chính nhà nước phải đi kèm năng lực tự chịu trách nhiệm giải trình. Kasradze và cộng sự (2019) tại Georgia và Liang (2019) tại Trung Quốc nhấn mạnh gia tăng ngân sách không tự động nâng cao chất lượng nếu thiếu hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị dòng tiền hiệu quả.

Tại Việt Nam, các công trình của Vũ Thị Thanh Thủy (2012), Trần Đức Cân (2012), Bùi Phụ Anh (2015), Trần Trọng Hưng (2016), Đào Ngọc Nam (2017), Phạm Thị Thanh Vân (2017), Lê Thị Minh Ngọc (2017), Trương Thị Hiền (2017) và Trương Thị Hằng (2019) đã tiếp cận quản trị tài chính ở nhiều giác độ: huy động nguồn lực ngoài ngân sách, chính sách học phí vượt trần, quản trị tài sản công và kiểm soát chi tiêu nội bộ.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối nghịch: (1) Quan điểm thị trường hóa cực đoan coi tự chủ tài chính là quá trình "cắt đứt bao cấp", buộc trường đại học hoạt động như doanh nghiệp thuần túy; đối lập với (2) Quan điểm phúc lợi công cộng coi GDĐH là dịch vụ công thiết yếu mà nhà nước phải giữ vai trò tài trợ chủ đạo nhằm tránh thương mại hóa làm suy giảm chất lượng học thuật và công bằng xã hội.

Luận án định vị vị trí tiên phong bằng việc bắc cầu nối giữa hai luồng quan điểm: tiếp cận dịch vụ GDĐH dưới bản chất hàng hóa công không thuần túy trong mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN. Điểm mới đột phá là chuyển từ việc mô tả chính sách sang kiểm định thực chứng mối quan hệ nhân quả giữa tái cấu trúc dòng thu - chi với các chỉ tiêu đầu ra của chất lượng kiểm định giáo dục.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú Lý thuyết Quản lý công mới (NPM - khởi xướng bởi Christopher Hood, 1991; David Osborne & Ted Gaebler, 1992) trong bối cảnh các định chế công lập tại quốc gia đang phát triển. Công trình chứng minh rằng nguyên lý "quản lý dựa trên kết quả" và "phân quyền cho người đứng đầu" không chỉ dừng lại ở quyền tự quyết chi tiêu nội bộ mà phải được tích hợp thành cơ chế quản trị kiểu công ty đại học (university cooperation), nơi trường đại học vận hành như một thực thể tự chủ hoàn chỉnh có trách nhiệm giải trình xã hội.

Đồng thời, công trình bổ sung luận cứ thực nghiệm cho Lý thuyết Hàng hóa công không thuần túy (Paul Samuelson, 1954; Richard Musgrave, 1959). Khi dịch vụ GDĐH mang đồng thời tính cạnh tranh (rivalry) và tính loại trừ (excludability), sự chuyển dịch mô hình tài chính không làm mất đi chức năng phục vụ cộng đồng mà đòi hỏi cấu trúc phân bổ chi tiêu phải bù đắp phần ngoại ứng tích cực thông qua cơ chế đặt hàng đào tạo và quỹ đổi mới học thuật.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                           MÔI TRƯỜNG THỂ CHẾ VĨ MÔ                                |
|  (Thể chế KT-XH; Trình độ phát triển quốc gia; Xu thế hội nhập GDĐH quốc tế)      |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        THUỘC TÍNH NỘI TẠI VI MÔ TRƯỜNG ĐHCL                       |
|   (Tuổi trường; Quy mô SV; Vị trí địa lý; Định hướng PT; Đơn vị SX-DV-CGCN)       |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                   ĐỔI MỚI HỆ THỐNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH (QLTC)                       |
|  * Huy động: Phân bổ NSNN theo đầu ra + Đa dạng hóa nguồn thu ngoài NSNN (NNS)    |
|  * Sử dụng: Tối ưu Chi nhân lực (NNL), Chi NCKH, Chi CSVC, Chi sinh viên (CHI_SV) |
|  * Phân phối: Trích lập quỹ phát triển sự nghiệp, quỹ khen thưởng, thu nhập NLĐ   |
+---------------------+---------------------------------------+---------------------+
                      |                                       |
                      v                                       v
+------------------------------------+ +--------------------------------------------+
|  NĂNG LỰC TỰ CHỦ TÀI CHÍNH         | |  CHẤT LƯỢNG TOÀN DIỆN CỦA TRƯỜNG ĐHCL      |
|  - Mức tự chủ chi thường xuyên     | |  1. Đào tạo: DTBDV, SVTN, KTKN_DU, GSTS    |
|    (MTC = Thu sự nghiệp / Tổng chi | |  2. NCKH: Bài báo khoa học (BBKH), TCTKH   |
|     hoạt động thường xuyên)        | |  3. Phục vụ cộng đồng: Hiến máu, Thiện nguyện|
+------------------------------------+ +--------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết NPM, Lý thuyết Hàng hóa công và Lý thuyết Phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory - Jeffrey Pfeffer & Gerald Salancik, 1978).

Cách tiếp cận mới lạ nằm ở cấu trúc phân tích đa chiều: đánh giá sự chuyển dịch thể chế quản lý nhà nước qua 03 nội dung (huy động, sử dụng, phân phối kết quả tài chính), đặt dưới sự tương tác của 05 biến kiểm soát thuộc tính nội tại (Tuổi trường - TU, Quy mô - QM, Vị trí địa lý - VTĐL, Định hướng phát triển - DHPT, Đơn vị sản xuất kinh doanh dịch vụ - DVSXDV) tác động đồng thời lên Mức tự chủ tài chính (MTC) và Hệ thống chỉ tiêu chất lượng 3 trụ cột (Đào tạo - NCKH - Phục vụ cộng đồng). Điều kiện biên (boundary conditions) được xác định cụ thể trong phạm vi các trường ĐHCL thuộc hệ thống giáo dục quốc dân Việt Nam thực hiện kiểm định chất lượng giai đoạn chuyển đổi thể chế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism) với chủ nghĩa hiện thực phản tư (critical realism). Thiết kế phương pháp hỗn hợp (mixed-methods) được triển khai bài bản:

Nghiên cứu định tính phân tích tổng hợp hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, so sánh các giai đoạn chuyển đổi chính sách tài chính công từ Nghị định 10/2002/NĐ-CP đến Nghị định 60/2021/NĐ-CP, kết hợp tổng kết kinh nghiệm quốc tế từ Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Georgia, Jordan và các nước EU.

Nghiên cứu định lượng sử dụng kỹ thuật kinh tế lượng đa biến xử lý mẫu khảo sát gồm 17 trường ĐHCL đại diện cho các vùng kinh tế, cơ quan chủ quản (Bộ GD&ĐT, các Bộ ngành, Đại học Quốc gia, Đại học Vùng, UBND cấp tỉnh) với 86 quan sát chuỗi thời gian - không gian giai đoạn 2012-2021.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu điển hình (purposive sampling) áp dụng tiêu chí chọn lựa nghiêm ngặt: các trường ĐHCL đã hoàn thành quy trình kiểm định chất lượng theo Quyết định số 65/2007/QĐ-BGDĐT, Thông tư số 37/2012/TT-BGDĐT và Thông tư số 12/2017/TT-BGDĐT. Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp được thực hiện chuẩn hóa từ "Báo cáo tự đánh giá cơ sở giáo dục" phục vụ kiểm định và cơ sở dữ liệu "Ba công khai" công bố chính thức trên cổng thông tin của các trường.

Tam giác đạc dữ liệu (data triangulation) được thiết lập giữa báo cáo tài chính quyết toán của Bộ Tài chính, cơ sở dữ liệu kiểm định của Cục Quản lý Chất lượng (Bộ GD&ĐT) và báo cáo thường niên của các cơ sở GDĐH. Độ giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy được kiểm soát qua việc chuẩn hóa định lượng các biến số tài chính thực tế và chỉ số chất lượng học thuật.

Data và phân tích

Phân tích định lượng được thực hiện trên phần mềm thống kê chuyên dụng với quy trình 3 giai đoạn:

1. Thống kê mô tả và kiểm định One-Way ANOVA: Phân tích sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ đổi mới QLTC và chất lượng giữa các nhóm trường phân theo tuổi đời, quy mô sinh viên, vị trí địa lý (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, các tỉnh khác) và định hướng phát triển (nghiên cứu hay ứng dụng).
2. Phân tích tương quan Pearson: Xác định cường độ và chiều hướng liên kết tuyến tính giữa các cặp biến, sàng lọc đa cộng tuyến (multicollinearity) trước khi ước lượng mô hình.
3. Mô hình hồi quy tuyến tính bội (Multiple Linear Regression): Thiết lập 01 mô hình ước lượng năng lực tự chủ (MTC) và 07 mô hình ước lượng chất lượng GDĐH:

$$\text{MTC} = \beta_0 + \beta_1 \text{QM} + \beta_2 \text{NSNN_CAP} + \beta_3 \text{THU_DT} + \beta_4 \text{NNL} + \beta_5 \text{CHI_SV} + \epsilon$$

$$\text{Y}_j = \alpha_0 + \sum \alpha_i \text{Fin_Vars}_i + \sum \gamma_k \text{Control_Vars}_k + \epsilon$$

Trong đó, biến phụ thuộc $Y_j$ lần lượt đại diện cho: Điểm trung bình đầu vào (DTBDV), Số sinh viên tốt nghiệp (SVTN), Tỷ lệ SV đủ kiến thức kỹ năng (KTKN_DU), Tỷ lệ SV đạt 1 phần kỹ năng (KTKN_1PHAN), Đội ngũ tinh hoa (GSTS), Bài báo khoa học (BBKH), Tổng công trình khoa học (TCTKH) và Hoạt động phục vụ cộng đồng (HIENMAU).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thực chứng mang lại 04 phát hiện cốt lõi với ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.05$ và $p < 0.01$):

Thứ nhất, cơ cấu huy động tài chính chuyển dịch mạnh mẽ từ phụ thuộc ngân sách sang nguồn thu đào tạo (THU_DT) và thu ngoài ngân sách (NNS). Tại các trường tự chủ, tỷ trọng thu từ học phí chiếm trên 70-80% tổng dòng tiền hoạt động sự nghiệp, tương đồng với xu thế tại Jordan (Al-Hamadeen et al., 2019). Tuy nhiên, mức độ tự chủ chi thường xuyên (MTC) có mối tương quan nghịch biến với tỷ lệ cấp bù NSNN_CAP ($\beta = -0.412, p < 0.01$), phản ánh thực trạng cắt giảm chi tiêu công cơ học hơn là chuyển đổi sang cơ chế tài trợ theo kết quả.

Thứ hai, chi đầu tư cho con người và phát triển nguồn nhân lực (NNL) cùng chi cho cơ sở vật chất (CSVC) là hai động lực quyết định chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học. Trong mô hình ước lượng Điểm tuyển sinh đầu vào (DTBDV) và Tỷ lệ sinh viên có đủ kiến thức kỹ năng (KTKN_DU), hệ số hồi quy của NNL đạt giá trị dương có ý nghĩa vượt trội ($\beta = 0.385, p < 0.01$). Ngược lại, chi cho chuyên môn quản lý (CMQL) nếu tăng đơn thuần về mặt chi phí hành chính không đem lại tác động cải thiện chất lượng học thuật.

Thứ ba, hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) và công bố quốc tế (BBKH, TCTKH) phụ thuộc trực tiếp vào tỷ trọng chi cho NCKH ($\beta = 0.456, p < 0.001$) và sự hiện diện của đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ (GSTS). Các trường có quỹ đầu tư NCKH trích lập trên 5% tổng thu sự nghiệp có số lượng bài báo khoa học hàng năm cao gấp 2,8 lần so với nhóm trường không tự chủ tài chính.

Thứ tư, các thuộc tính vi mô thể hiện vai trò phân hóa sâu sắc: Kết quả kiểm định ANOVA chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê ($F = 6.84, p < 0.01$) giữa các trường có đơn vị sản xuất - dịch vụ - chuyển giao công nghệ (ĐVSX-DV-CGCN) trực thuộc (như mô hình BK-Holdings của ĐH Bách Khoa Hà Nội) so với các trường thuần túy giảng dạy. Các trường sở hữu ĐVSX-DV-CGCN có khả năng đa dạng hóa nguồn tài chính ngoài học phí cao hơn 34,5%, tạo nguồn lực tái đầu tư cơ sở vật chất và tăng thu nhập cho người lao động.

Implications đa chiều

Về mặt lý luận, phát hiện khẳng định tính đúng đắn của mô hình quản trị doanh nghiệp đại học (university cooperation) tích hợp trong cơ chế quản lý công mới, bác bỏ luận điểm cho rằng tự chủ tài chính đồng nghĩa với việc nhà nước rút lui hoàn toàn khỏi nghĩa vụ tài trợ công.

Về phương pháp luận, quy trình lượng hóa dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo kiểm định chất lượng và "Ba công khai" thiết lập một chuẩn mực nghiên cứu thực nghiệm mới có thể tái lập (replicable) cho toàn bộ hệ thống GDĐH Việt Nam và các nền kinh tế đang phát triển.

Về thực tiễn quản trị đại học, các trường ĐHCL cần tái cấu trúc chi tiêu nội bộ theo hướng chuyển dịch từ chi thường xuyên hành chính sang chi đầu tư con người (NNL), thành lập doanh nghiệp khoa học công nghệ trực thuộc và thành lập các quỹ học bổng hỗ trợ sinh viên nghèo nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của tăng học phí.

Về chính sách công, luận án kiến nghị Chính phủ: (1) Chuyển đổi mô hình phân bổ NSNN từ cơ chế "cấp phát theo đầu vào/biên chế" sang cơ chế "đặt hàng đào tạo và tài trợ dựa trên kết quả đầu ra" (performance-based funding); (2) Thành lập Quỹ đổi mới giáo dục đại học (HE Innovation Fund) để tài trợ các dự án nghiên cứu mũi nhọn; (3) Xóa bỏ mức trần học phí cứng nhắc, thay thế bằng cơ chế kiểm soát chất lượng kiểm định và quy định tỷ lệ trích lập bắt buộc tối thiểu 8-10% quỹ học bổng hỗ trợ người học.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu tồn tại một số giới hạn khoa học cần được mở rộng:

• Quy mô mẫu khảo sát: Mẫu nghiên cứu gồm 17 trường ĐHCL với 86 quan sát trong giai đoạn 2012-2021. Mặc dù đảm bảo tính đại diện cho các trường đã kiểm định chất lượng, quy mô này cần được mở rộng lên toàn bộ 176 trường ĐHCL trong giai đoạn tới.
• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Phụ thuộc vào tính chuẩn hóa và minh bạch của Báo cáo tự đánh giá và Báo cáo Ba công khai. Một số trường có sự thiếu đồng nhất trong phân loại chi tiết các khoản chi chuyên môn và chi phục vụ cộng đồng.
• Biên độ thời gian: Nghiên cứu phân tích các mốc pháp lý trước năm 2021, chưa đánh giá hết các biến động hậu đại dịch COVID-19 và giai đoạn đầu triển khai Nghị định 60/2021/NĐ-CP.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung: (1) Ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM hoặc mô hình hồi quy đa cấp (Multilevel Regression) đánh giá tác động tương hỗ giữa văn hóa tổ chức, năng lực lãnh đạo và hiệu quả tài chính; (2) Mở rộng phân tích sang khối các trường đại học tư thục để so sánh hiệu quả chi phí; (3) Đo lường hiệu quả tài chính bằng phương pháp phi tham số (Phân tích bao dữ liệu - Data Envelopment Analysis - DEA) kết hợp chỉ số năng suất Malmquist.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

Về mặt học thuật (Academic Impact), công trình cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn hóa đầu tiên kết nối QLTC với chất lượng kiểm định giáo dục tại Việt Nam, dự kiến thu hút trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công và Quản lý giáo dục.

Về chuyển đổi quản trị (Industry Transformation), mô hình liên kết ĐVSX-DV-CGCN và đa dạng hóa dòng tiền từ nghiên cứu chuyển giao công nghệ định hình lộ trình chuyển đổi số và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cho hệ thống GDĐH.

Về hoạch định chính sách (Policy Influence), các đề xuất sửa đổi cơ chế cấp phát NSNN và xây dựng Quỹ đổi mới GDĐH cung cấp luận cứ trực tiếp cho Bộ GD&ĐT, Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch & Đầu tư trong việc hoàn thiện thể chế tài chính công giai đoạn 2026-2030.

Về giá trị xã hội (Societal Benefits), nghiên cứu giải quyết bài toán dung hòa giữa tăng quyền tự chủ đại học và đảm bảo công bằng xã hội, đề xuất các công cụ tín dụng sinh viên ưu đãi và chính sách học bổng giúp giảm bớt rào cản tài chính cho người học có hoàn cảnh khó khăn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Tiếp cận một khung phân tích lý thuyết hoàn chỉnh, bộ thang đo biến số tài chính thực nghiệm và quy trình phân tích kinh tế lượng chuẩn mực đối với dữ liệu giáo dục đại học.
• Lãnh đạo các trường Đại học Công lập: Nhận diện công cụ định lượng để tái cơ cấu danh mục thu - chi, tối ưu hóa phân bổ nguồn lực cho phát triển nhân lực giảng viên và cơ sở hạ tầng học thuật.
• Các Nhà hoạch định Chính sách (Chính phủ, Bộ GD&ĐT, Bộ Tài chính): Sở hữu luận cứ khoa học thực chứng để xây dựng chính sách phân bổ ngân sách theo hiệu suất đầu ra, ban hành khung pháp lý giải phóng nguồn lực cho các doanh nghiệp khoa học công nghệ thuộc trường đại học.
• Người học và Xã hội: Hưởng lợi từ chất lượng đào tạo được nâng cao tương xứng với chi phí đào tạo, đồng thời quyền lợi tiếp cận GDĐH của các nhóm yếu thế được bảo vệ thông qua các chính sách an sinh giáo dục đổi mới.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Quản lý công mới (NPM) và Lý thuyết Hàng hóa công không thuần túy trong môi trường thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam. Nghiên cứu đã chứng minh bằng thực nghiệm rằng tự chủ tài chính không phải là sự rút lui của nhà nước, mà là sự tái cấu trúc vai trò của nhà nước từ "cấp phát bao cấp đầu vào" sang "đối tác đặt hàng, tài trợ dựa trên kết quả đầu ra và kiểm soát chất lượng".

2. Phương pháp nghiên cứu đổi mới như thế nào so với các công trình trước?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (Vũ Thị Thanh Thủy, 2012; Trương Thị Hiền, 2017) vốn chủ yếu dựa trên khảo sát sơ cấp theo thang đo Likert hoặc phân tích định tính, luận án đã tiên phong xây dựng bộ dữ liệu bảng thứ cấp (panel data) 86 quan sát qua 10 năm từ 17 trường ĐHCL đã kiểm định chất lượng, áp dụng đồng thời kỹ thuật thống kê mô tả, kiểm định One-Way ANOVA, phân tích tương quan Pearson và hệ thống 08 mô hình hồi quy tuyến tính bội để lượng hóa tác động nhân quả.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa phản biện nhất là: Gia tăng mức tự chủ chi thường xuyên (MTC) và gia tăng nguồn thu học phí không mặc nhiên dẫn đến nâng cao chất lượng đào tạo nếu dòng tiền không được phân bổ đích đáng cho chi phát triển nhân lực (NNL) và chi cơ sở vật chất (CSVC). Chi chuyên môn quản lý (CMQL) nếu tăng cục bộ mang tính hành chính thuần túy thậm chí có mối liên hệ nghịch biến với mức độ hài lòng về kỹ năng của sinh viên tốt nghiệp.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ định nghĩa biến số, phương pháp thu thập chỉ tiêu từ Báo cáo tự đánh giá kiểm định chất lượng và Báo cáo Ba công khai, ma trận tương quan Pearson, cùng quy trình thiết lập 08 phương trình hồi quy đều được đặc tả chi tiết tại Chương 1, Chương 3 và hệ thống Phụ lục 1.3, Phụ lục 3.7 của luận án, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập kiểm định trên các tập dữ liệu mở rộng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (2025-2035) được phác thảo ra sao?

Luận án phác thảo 3 hướng nghiên cứu trọng tâm: (1) Xây dựng mô hình cân bằng tổng thể đánh giá tác động của tự chủ đại học đến năng suất lao động xã hội; (2) Đánh giá hiệu quả dòng vốn đầu tư công - tư (PPP) trong phát triển cơ sở hạ tầng GDĐH; (3) Đo lường tác động của chuyển đổi số và công nghệ trí tuệ nhân tạo đến cơ cấu chi phí đào tạo và mô hình định giá dịch vụ đại học.

Kết luận

Luận án "Đổi mới quản lý tài chính các trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ và nâng cao chất lượng giáo dục đại học ở Việt Nam" của tác giả Trần Hương Xuân (2023) xác lập 06 đóng góp khoa học đột phá:

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận về đổi mới QLTC trường ĐHCL dưới giác độ chuyển đổi phương thức quản lý nhà nước từ mô hình truyền thống sang mô hình Quản lý công mới (NPM).
2. Xây dựng khung phân tích toàn diện tích hợp 3 nội dung QLTC (huy động, sử dụng, phân phối kết quả) với hệ thống 5 nhóm thuộc tính vi mô nội tại của cơ sở giáo dục.
3. Thiết lập bộ dữ liệu thực nghiệm chuẩn hóa gồm 86 quan sát từ 17 trường ĐHCL được kiểm định chất lượng trong giai đoạn 2012-2021.
4. Lượng hóa thành công mối quan hệ tác động nhân quả giữa các chỉ tiêu tái cấu trúc tài chính đối với mức tự chủ và chất lượng GDĐH trên 3 phương diện đào tạo, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng.
5. Chứng minh vai trò đòn bẩy của chi bồi dưỡng nhân lực (NNL), chi cơ sở vật chất (CSVC) và mô hình doanh nghiệp khoa học công nghệ (ĐVSX-DV-CGCN) trong việc nâng cao chất lượng học thuật và năng lực cạnh tranh.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi cho Chính phủ và các trường đại học giai đoạn 2023-2035, trọng tâm là cơ chế phân bổ NSNN dựa trên kết quả đầu ra và thành lập Quỹ đổi mới giáo dục đại học.

Công trình tạo ra bước chuyển dịch mô hình quan trọng trong nhận thức học thuật và thực tiễn điều hành kinh tế giáo dục, mở ra các luồng nghiên cứu chuyên sâu về tài chính GDĐH, đồng thời cung cấp giá trị tham khảo bền vững đóng góp vào công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các nghiên cứu về quản lý tài chính và đổi mới quản lý tài chính giáo dục đại học Vũ Thị Thanh Thủy (2012) trong nghiên cứu “Quản lý tài chính các trường đại học công lập ở Việt Nam” đã đưa ra những quan điểm về QLTC các trường ĐHCL, đặc biệt là QLTC theo hướng tự chủ tài chính. Tác giả đã xây dựng được một số chỉ tiêu đánh giá QLTC các trường ĐHCL như: tỷ lệ tăng thu nhập cho cán bộ, giảng viên; tỷ trọng đầu tư trang thiết bị trong tổng chi; tỷ lệ tiết kiệm chi; tỷ trọng từng nguồn thu; tỷ lệ chênh lệch thu chi trong đào tạo; tỷ trọng chi cho NCKH, mức độ sai phạm trong QLTC, tỷ lệ thất thoát tài chính… Trong đó có một số chỉ tiêu gần với các tiêu chí phản ánh chất lượng cơ sở đào tạo, được tác giả sử dụng làm tiêu chí đánh giá QLTC các trường như: tỷ lệ công trình NCKH đăng tải trên tạp chí quốc tế/ giáo viên, tỷ lệ công trình NCKH sinh viên được giải, tỷ lệ chương trình đào tạo (CTĐT) liên kết nước ngoài hoặc công nhận quốc tế [113].

Trương Thị Hiền (2017) trong luận án tiến sĩ “QLTC tại các trường ĐHCL trực thuộc bộ GĐ&ĐT trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện tự chủ”, đã nghiên cứu vấn đề lý luận về QLTC tại các trường ĐHCL và thực tiễn QLTC tại 4 trường ĐHCL trực thuộc Bộ GĐ&ĐT trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả kết luận rằng QLTC trong các trường đại học phức tạp và liên quan đến nhiều khía cạnh khác nhau, việc đổi mới công tác QLTC chỉ có thể thực hiện khi công tác tổ chức nhân sự, công tác chuyên môn nghiệp vụ được đổi mới đồng thời, và những quyết định QLTC của các trường đại học cần được đưa ra trong bối cảnh quyền tự chủ ngày càng mở rộng của các trường. Luận án cũng chỉ ra một loạt các chỉ tiêu phản ánh mức độ tự chủ tài chính của trường như: mức tự chủ nguồn kinh phí chi thường xuyên, cơ cấu nguồn tài chính, cơ cấu các khoản chi, chỉ số về cơ sở vật chất (CSVC), thu nhập tăng thêm của người lao động (NLĐ), suất đầu tư trên một sinh viên, tỷ lệ giảng viên/ sinh viên, số lượng và chất lượng của bài báo khoa học. Các chỉ tiêu này có thể hỗ trợ đánh giá mức độ đổi mới QLTC các trường ĐHCL trong điều kiện tự chủ.

Tuy nhiên, trong số các chỉ tiêu này, cũng có một số chỉ tiêu không trực 14 tiếp đo lường mức độ tự chủ của trường đại học, mà thực chất là các chỉ tiêu để đánh giá chất lượng của trường, chẳng hạn như: tỷ lệ giảng viên/ sinh viên, số lượng và chất lượng của bài báo khoa học [109]. Lê Văn Dụng (2017) trong nghiên cứu “Quản trị tài chính tại các trường ĐHCL ngành y ở Việt Nam”, trên cơ sở phân tích các vấn đề lý luận về quản trị tài chính với chủ thể quản lý là bản thân các trường đại học, phân tích thực trạng quản trị tài chính của 5 trường ĐHCL ngành y tế, tác giả nhấn mạnh việc xác định chi phí đào tạo và quản trị chi phí để đảm bảo nguồn kinh phí và phát triển của trường đại học. Đồng thời, việc tăng cường huy động nguồn tài chính từ khu vực tư nhân vào phát triển dịch vụ khám chữa bệnh và đào tạo của trường và việc xây dựng cơ chế hợp tác kinh tế giữa trường đại học và bệnh viện cũng được tác giả đề xuất. Ngoài ra, việc nâng cao hiệu lực của quy chế chi tiêu nội bộ để đảm bảo chất lượng đào tạo, NCKH và thu nhập tăng thêm cho NLĐ [54].

Phạm Thị Thanh Vân (2017), “QLTC nội bộ các trường ĐHCL ở Việt Nam” nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về QLTC nội bộ trong các trường ĐHCL ở Việt Nam với nội dung QLTC ở góc độ vi mô của cơ sở GDĐH gồm: quản lý thu, quản lý chi và quản lý tài sản theo quy trình từ lập kế hoạch tài chính, tổ chức thực hiện đến kiểm tra, kiểm soát. Tác giả cũng xem xét 3 công cụ chủ yếu trong QLTC nội bộ các trường đại học: hệ thống kiểm soát nội bộ, kế toán quản trị, kiểm toán nội bộ. Nghiên cứu cũng chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng đến QLTC nội bộ các trường ĐHCL gồm các nhân tố bên ngoài như cơ chế và chính sách của Nhà nước, hội nhập quốc tế, trình độ phát triển kinh tế xã hội và mức thu nhập của người dân; và các nhân tố bên trong như chiến lược phát triển của trường, các công cụ QLTC nội bộ, tổ chức bộ máy quản trị, kỹ năng quản trị và lãnh đạo, và năng lực chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ QLTC nội bộ [84]. Nguyễn Thị Mai Lan (2019) nghiên cứu về “Quản trị tài chính tại các trường đại học trực thuộc Bộ Công thương trong điều kiện tự chủ.

Quản trị tài chính các trường ĐHCL trong điều kiện tự chủ bao gồm quản trị nguồn thu, quản trị chi phí, quản trị tài sản và quản trị kết quả tài chính. Các nội dung này được thực hiện trong chu trình lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và đánh giá. Nghiên cứu tập trung vào quản trị tài chính ở góc độ vi mô của cơ sở GDĐH, với tư cách là đơn vị cung cấp dịch vụ trong điều kiện tự chủ. Tác giả đề xuất một khung đánh giá quản trị tài chính trường đại học, bao gồm: tiêu chí về quy trình hoạt động (tính đầy đủ, tính minh bạch, tính tuân thủ), tiêu chí về đầu ra (tổng số thu, tốc độ tăng thu, 15 cơ cấu thu, tổng chi, cơ cấu chi, chi phí bình quân, tỷ trọng vốn vay đầu tư xây dựng cơ bản) và tiêu chí về kết quả (số sinh viên tốt nghiệp, tỷ lệ sinh viên có việc làm, chất lượng đào tạo, kết quả tài chính, thu nhập bình quân) [76].

Lê Thế Tuyên (2020) nghiên cứu về “QLTC các trường ĐHCL trực thuộc Bộ Tài chính”. Nghiên cứu tập trung vào QLTC từ góc độ của Bộ Tài chính và các trường ĐHCL trực thuộc Bộ, bao gồm quản lý huy động nguồn lực tài chính, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính, kiểm soát tài chính, và tổ chức hoạt động của bộ máy QLTC. Nghiên cứu phân tích và đánh giá thực trạng QLTC dựa trên các văn bản pháp lý và quá trình thực hiện của Bộ Tài chính và các trường ĐHCL trực thuộc Bộ [50]. Bài báo “Những thách thức về QLTC của các tổ chức GDĐH ở Georgia”, Kasradze và cộng sự (2019) cho rằng: trình độ phát triển của một nền khoa học và giáo dục có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của đất nước.

Mặc dù đã có những cải cách gần đây, hệ thống giáo dục ở Georgia vẫn đối mặt với bất cập và nhiều thách thức trong việc cung cấp nguồn nhân lực có trình độ học vấn cao và cạnh tranh. Điều này làm cho việc củng cố hệ thống giáo dục thì quốc gia trở thành yếu tố quan trọng để tham gia vào cuộc cạnh tranh toàn cầu. Mặt khác, nguồn vốn và sự quản lý hiệu quả của các cơ sở GDĐH ảnh hưởng đến hoạt động của toàn hệ thống. Do đó, áp lực nâng cao hiệu quả QLTC là cơ sở bảo đảm trình độ phát triển của khoa học và giáo dục - yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng gia tăng nguồn tài chính cho hệ thống giáo dục qua các năm không đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng giáo dục, mà quan trọng hơn là cần có chiến lược cải cách đúng đắn, đi đôi với phân bổ hợp lý nhằm phát huy hiệu quả các nguồn lực tài chính trong hệ thống giáo dục [44]. Trong bài báo “Nghiên cứu về đổi mới QLTC ở các trường cao đẳng và đại học trong tình hình mới” của Liang (2019), tác giả chỉ ra rằng công tác QLTC của các trường đại học đang đối diện với một số vấn đề nổi bật, bao gồm cấu trúc hệ thống QLTC không phù hợp, hệ thống kiểm soát nội bộ không hiệu quả, hệ thống thông tin chậm trễ và quan điểm quản lý lạc hậu. Vì vậy, tác giả đề xuất một số giải pháp để nâng cao năng lực QLTC ở các trường cao đẳng và đại học, bao gồm: (1) Hoàn thiện hệ thống quản lý ngân sách tài chính trong việc lập kế hoạch, quản lý, thực hiện, giám sát và đánh giá; (2) Thiết lập một hệ thống kiểm soát tài chính nội bộ hiệu quả và minh bạch; (3) Thu hút và đào tạo nhân tài về QLTC; (4) Xây dựng một mô hình QLTC linh hoạt bằng cách phát triển hệ thống thông 16 tin tài chính; (5) Thay đổi tư duy và quan điểm quản lý để thực hiện quản lý tập trung kết hợp với phân cấp QLTC [56]. Lê Thị Minh Ngọc (2017) trong nghiên cứu “Đổi mới cơ chế tài chính đối với các trường ĐHCL ở Việt Nam” đã phân tích cơ chế tài chính áp dụng cho các trường ĐHCL gồm: (1) Huy động nguồn tài chính, (2) Phân bổ nguồn kinh phí từ NSNN, (3) Tự chủ tài chính, và (4) Kiểm soát tài chính.

Tác giả tập trung nghiên cứu về cơ chế tự chủ tài chính, phân bổ nguồn kinh phí từ NSNN và chính sách học phí trong các trường ĐHCL. Trong đó, chính sách học phí được coi là một phần quan trọng trong việc huy động nguồn tài chính cho các trường. Tác giả đề cập đến bốn nội dung của tự chủ tài chính bao gồm: Tự chủ trong quản lý và khai thác nguồn thu, tự chủ trong quản lý chi tiêu, tự chủ trong phân phối kết quả tài chính trong năm và tự chủ trong quản lý và sử dụng tài sản của trường. Các nội dung này cũng là mục tiêu mà QLTC của trường đại học cần đạt được.

Nghiên cứu này cũng đề xuất một số thước đo để đánh giá mức độ tự chủ tài chính của trường ĐHCL, bao gồm mức độ tự chủ về nguồn thu, mức độ tự chủ về quản lý chi tiêu, hiệu quả sử dụng vốn NSNN, hiệu suất đầu tư trên mỗi sinh viên, và thu nhập tăng thêm của NLĐ. Đây là những chỉ số đề xuất để đánh giá mức độ đổi mới QLTC của các trường ĐHCL, vì mục tiêu chính của đổi mới QLTC là tăng cường tự chủ tài chính [51].