Đổi Mới Quản Lý Ngân Sách Địa Phương Các Tỉnh Vùng Đồng Bằng Sông Hồng

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận án tiến sỹ kinh tế đề tài đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh đồng bằng sông hồng, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Trần Quốc Vinh
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Quản lý ngân sách
• Đề tài: Đổi Mới Quản Lý Ngân Sách Địa Phương Vùng Đồng Bằng Sông Hồng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục chữ viết tắt
• Danh mục bảng biểu, hình, sơ đồ
• 1. Chương 1: Những vấn đề cơ bản về quản lý ngân sách địa phương
• 1.1. Ngân sách địa phương - Một bộ phận cấu thành của NSNN
• 1.1.1. Tổng quan về ngân sách nhà nước
• 1.1.2. Ngân sách địa phương
• 1.2. Quản lý ngân sách địa phương
• 1.2.1. Khái niệm và nguyên tắc quản lý ngân sách địa phương
• 1.2.2. Nội dung quản lý ngân sách địa phương
• 1.3. Nhân tố ảnh hưởng tới quản lý ngân sách địa phương
• 1.3.1. Nhân tố chủ quan
• 1.3.2. Nhân tố khách quan
• 1.4. Bài học kinh nghiệm quản lý ngân sách địa phương đối với Việt Nam
• 2. Chương 2: Thực trạng quản lý Ngân sách địa phương các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 2.1. Khái quát về vùng Đồng bằng sông Hồng
• 2.1.1. Phân vùng kinh tế ở Việt Nam
• 2.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 2.2. Thực trạng quản lý ngân sách địa phương các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 2.2.1. Thực trạng quản lý NSĐP các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 2.2.2. Đánh giá thực trạng quản lý NSĐP ở các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 2.2.3. Hạn chế và nguyên nhân
• 3. Chương 3: Giải pháp đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh vùng đồng bằng Sông Hồng
• 3.1. Định hướng đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh vùng Đồng Bằng Sông Hồng
• 3.1.1. Định hướng đổi mới quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam
• 3.1.2. Quan điểm đổi mới ngân sách địa phương các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 3.2. Giải pháp đổi mới quản lý Ngân sách địa phương các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 3.2.1. Đổi mới nhận thức của các địa phương; trách nhiệm và phương pháp quản lý ngân sách
• 3.2.2. Đổi mới tổ chức bộ máy quản lý ngân sách địa phương
• 3.2.3. Hoàn thiện hệ thống thông tin, phương tiện quản lý
• 3.2.4. Nâng cao chất lượng, hiệu quả thanh tra, kiểm tra và giám sát ở các cấp
• 3.2.5. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các đối tượng quản lý; đồng thời ban hành các hình thức khen thưởng, xử phạt công minh
• 3.2.6. Hoàn thiện hệ thống pháp luật
• 3.2.7. Hoàn thiện các chính sách vĩ mô
• Danh mục các công trình nghiên cứu khoa học công bố của tác giả
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Ngân Sách Địa Phương Khái Niệm Vai Trò

Ngân sách địa phương (NSĐP) là một bộ phận cấu thành quan trọng của Ngân sách Nhà nước (NSNN). NSNN đóng vai trò then chốt trong việc điều hành kinh tế vĩ mô, đảm bảo các cân đối lớn và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Việc quản lý NSNN hiệu quả, đặc biệt là ở cấp địa phương, là vô cùng cần thiết. NSĐP không chỉ là công cụ tài chính mà còn là đòn bẩy để các địa phương thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội trên địa bàn. Theo Luật Ngân sách Nhà nước, NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Quản lý NSĐP hiệu quả giúp các địa phương chủ động hơn trong việc huy động và sử dụng nguồn lực tài chính, góp phần vào sự phát triển chung của cả nước.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của Ngân sách Nhà nước

Ngân sách Nhà nước (NSNN) là một phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của Nhà nước và của hàng hóa, tiền tệ. NSNN là kế hoạch thu chi tài chính hàng năm của Nhà nước được xét duyệt theo trình tự pháp định. Về hình thức, các khái niệm này có sự khác nhau nhất định, tuy nhiên, chúng đều phản ánh về các kế hoạch, dự toán thu, chi của Nhà nước trong một thời gian nhất định với hình thái biểu hiện là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước và Nhà nước sử dụng quỹ tiền tệ tập trung đó để trang trải cho các chi tiêu gồm: chi cho hoạt động của bộ máy nhà nước; chi cho an ninh quốc phòng; chi cho an sinh xã hội…

1.2. Vai trò của Ngân sách Nhà nước trong phát triển kinh tế

NSNN có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo các chi tiêu của Nhà nước, giúp Nhà nước có đủ sức mạnh để làm chủ và điều tiết thị trường, đảm bảo các cân đối lớn của nền kinh tế. NSNN là công cụ có tác động mạnh mẽ đến công cuộc đổi mới của một quốc gia, đưa quốc gia đó nhanh chóng tiến tới các mục tiêu đã hoạch định. Về kinh tế, NSNN giữ vai trò điều chỉnh nền kinh tế phát triển cân đối giữa các ngành, các vùng, lãnh thổ, hạn chế những khuyết tật của cơ chế thị trường chống độc quyền, chống liên kết nâng giá hoặc cạnh tranh không bình đẳng làm tổn hại chung đến nền kinh tế.

II. Thực Trạng Quản Lý Ngân Sách Địa Phương Vùng Đồng Bằng Sông Hồng

Vùng Đồng bằng Sông Hồng (ĐBSH) là một trong những vùng kinh tế trọng điểm của cả nước, đóng góp lớn vào GDP và thu ngân sách. Trong những năm qua, công tác quản lý NSĐP trên địa bàn các tỉnh, thành phố thuộc khu vực ĐBSH đã có nhiều khởi sắc. Phương thức và quy trình thu đã được cải tiến, số thu được tập trung tương đối nhanh và đầy đủ vào NSNN. Bố trí và quản lý chi NSĐP đã đạt được hiệu quả nhất định, góp phần thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế cần khắc phục để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách địa phương.

2.1. Ưu điểm trong quản lý thu ngân sách địa phương

Phương thức và quy trình thu đã được cải tiến, số thu được tập trung tương đối nhanh và đầy đủ vào NSNN. Các địa phương đã chủ động hơn trong việc khai thác các nguồn thu, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra thuế, chống thất thu ngân sách. Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thu cũng được đẩy mạnh, giúp giảm thiểu thời gian và chi phí cho người nộp thuế.

2.2. Hạn chế trong quản lý chi ngân sách địa phương

Việc phân bổ và sử dụng nguồn vốn chi đầu tư xây dựng cơ bản còn dàn trải, hiệu quả chưa cao. Tình trạng thất thoát, lãng phí trong chi tiêu công vẫn còn xảy ra. Công tác kiểm tra, giám sát việc sử dụng ngân sách chưa được thực hiện thường xuyên và hiệu quả. Nhận thức; phương thức quản lý một số khoản thu, chi còn thiếu toàn diện, thiếu chặt chẽ, thiếu các định chế phù hợp, vì vậy mục tiêu thực hiện chống thất thoát lãng phí chưa đạt được hiệu quả thiết thực, tác động tích cực của NSNN đối với nền kinh tế - xã hội vẫn còn hạn chế.

2.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách địa phương

Hiệu quả sử dụng ngân sách địa phương cần được đánh giá một cách toàn diện, dựa trên các tiêu chí cụ thể như: tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo, cải thiện chất lượng dịch vụ công, bảo vệ môi trường. Cần có sự so sánh giữa các địa phương trong vùng để xác định những điểm mạnh, điểm yếu và rút ra bài học kinh nghiệm.

III. Giải Pháp Đột Phá Đổi Mới Quản Lý Ngân Sách Địa Phương

Để nâng cao hiệu quả quản lý NSĐP tại vùng ĐBSH, cần có những giải pháp đột phá, mang tính hệ thống và đồng bộ. Các giải pháp này cần tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế chính sách, nâng cao năng lực quản lý, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý ngân sách địa phương, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp tham gia giám sát.

3.1. Hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách địa phương

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách, đảm bảo tính chủ động và tự chủ của các địa phương. Đồng thời, cần tăng cường vai trò của Hội đồng nhân dân trong việc quyết định dự toán, phân bổ và giám sát việc sử dụng ngân sách.

3.2. Nâng cao năng lực quản lý tài chính công

Cần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý tài chính công, trang bị kiến thức và kỹ năng về quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, quản lý rủi ro tài chính, kiểm toán nội bộ. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm của các nước tiên tiến trong lĩnh vực quản lý tài chính công.

3.3. Tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình

Cần công khai, minh bạch thông tin về ngân sách, bao gồm dự toán, quyết toán, tình hình thực hiện ngân sách. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế để người dân và doanh nghiệp tham gia giám sát việc sử dụng ngân sách, đảm bảo tính hiệu quả và công bằng.

IV. Ứng Dụng CNTT Quản Lý Ngân Sách Địa Phương Hiệu Quả Hơn

Việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) vào quản lý NSĐP là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay. CNTT giúp tăng cường tính chính xác, kịp thời và minh bạch của thông tin ngân sách, giảm thiểu chi phí và thời gian giao dịch, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ra quyết định và giám sát. Các địa phương cần đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng CNTT, xây dựng các phần mềm quản lý ngân sách hiện đại, kết nối liên thông giữa các cấp ngân sách.

4.1. Xây dựng hệ thống thông tin ngân sách tích hợp

Cần xây dựng hệ thống thông tin ngân sách tích hợp, kết nối liên thông giữa các cấp ngân sách, các đơn vị sử dụng ngân sách, các cơ quan quản lý nhà nước. Hệ thống này cần đảm bảo tính bảo mật, an toàn và khả năng truy cập dễ dàng.

4.2. Ứng dụng chữ ký số và giao dịch điện tử

Cần đẩy mạnh ứng dụng chữ ký số và giao dịch điện tử trong các hoạt động quản lý ngân sách, như lập dự toán, phân bổ, thanh toán, quyết toán. Điều này giúp giảm thiểu thời gian và chi phí giao dịch, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

4.3. Phát triển các ứng dụng di động cho người dân

Cần phát triển các ứng dụng di động cho người dân, cho phép họ truy cập thông tin về ngân sách, đóng góp ý kiến và giám sát việc sử dụng ngân sách. Điều này giúp tăng cường sự tham gia của người dân vào quá trình quản lý ngân sách.

V. Kinh Nghiệm Quý Báu Đổi Mới Ngân Sách Địa Phương Các Tỉnh

Nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm từ các tỉnh thành khác trong vùng ĐBSH và cả nước là rất quan trọng để tìm ra những mô hình quản lý NSĐP hiệu quả. Các địa phương có thể chia sẻ kinh nghiệm về các giải pháp đã triển khai thành công, những khó khăn gặp phải và bài học rút ra. Đồng thời, cần chủ động tìm kiếm và áp dụng những kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

5.1. Chia sẻ kinh nghiệm giữa các tỉnh trong vùng ĐBSH

Cần tổ chức các hội thảo, diễn đàn để các tỉnh trong vùng ĐBSH chia sẻ kinh nghiệm về quản lý ngân sách, đặc biệt là về các giải pháp tăng thu, tiết kiệm chi, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

5.2. Học hỏi kinh nghiệm từ các tỉnh thành khác trong cả nước

Cần nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm từ các tỉnh thành khác trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh thành có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng, về các mô hình quản lý ngân sách hiệu quả, các giải pháp sáng tạo trong huy động và sử dụng nguồn lực tài chính.

5.3. Nghiên cứu và áp dụng kinh nghiệm quốc tế

Cần chủ động tìm kiếm và áp dụng những kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam, đặc biệt là về quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra, quản lý rủi ro tài chính, kiểm toán nội bộ.

VI. Tương Lai Quản Lý Ngân Sách Địa Phương Hướng Đến Bền Vững

Quản lý NSĐP trong tương lai cần hướng đến sự bền vững, đảm bảo nguồn lực tài chính cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội dài hạn. Điều này đòi hỏi các địa phương phải có tầm nhìn chiến lược, chủ động xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn, tăng cường quản lý nợ công, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về ngân sách, đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả.

6.1. Xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn

Cần xây dựng kế hoạch tài chính trung hạn, xác định rõ các mục tiêu, nhiệm vụ và nguồn lực tài chính cần thiết để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội dài hạn. Kế hoạch này cần được xây dựng trên cơ sở phân tích kỹ lưỡng các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và biến đổi khí hậu.

6.2. Tăng cường quản lý nợ công

Cần tăng cường quản lý nợ công, đảm bảo nợ công nằm trong giới hạn an toàn và được sử dụng hiệu quả. Đồng thời, cần đa dạng hóa các hình thức huy động vốn, giảm thiểu rủi ro lãi suất và tỷ giá.

6.3. Bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu

Cần ưu tiên bố trí nguồn lực tài chính cho các hoạt động bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, như đầu tư vào năng lượng tái tạo, xử lý chất thải, bảo tồn đa dạng sinh học. Đồng thời, cần khuyến khích các doanh nghiệp và người dân tham gia vào các hoạt động này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc đổi mới kinh tế và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hiện đại hóa hệ thống quản trị tài chính công. Trong cấu trúc tài chính quốc gia, ngân sách địa phương (NSĐP) là công cụ kinh tế - tài chính then chốt để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh và phân bổ nguồn lực công tại từng địa bàn hành chính. Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Đổi mới quản lý ngân sách địa phương các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng" do nghiên cứu sinh Trần Quốc Vinh thực hiện (Hà Nội, 2009) là công trình nghiên cứu tiên phong tiếp cận quản lý tài chính công ở quy mô liên kết vùng kinh tế.

Về mặt lý luận và thực tiễn, khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu nằm ở sự thiếu vắng các nghiên cứu hệ thống về cơ chế phối hợp thu - chi ngân sách theo không gian kinh tế vùng trong bối cảnh thực thi Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 và tiến trình gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Trước nghiên cứu này, các công trình học thuật chủ yếu phân tích chính sách tài chính vĩ mô ở cấp độ quốc gia hoặc khảo sát đơn lẻ tại một địa phương như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh mà chưa định hình được khung lý thuyết và thực nghiệm cho quản lý ngân sách cấp vùng.

Mục tiêu nghiên cứu được cụ thể hóa thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ chế phân cấp quản lý ngân sách hiện hành tại các tỉnh vùng Đồng bằng Sông Hồng (ĐBSH) đã bảo đảm tính tự chủ tài khóa và cân đối ngân sách bền vững hay chưa?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những điểm nghẽn thể chế và quy trình nào trong chu trình quản lý thu - chi ngân sách đang cản trở hiệu quả phân bổ nguồn lực công tại vùng ĐBSH?
• Giả thuyết 1 (H1): Mức độ tập trung quyền lực tài khóa trung ương chưa gắn kết đồng bộ với trách nhiệm giải trình và năng lực quản lý tại địa phương làm suy giảm hiệu quả chi đầu tư phát triển.
• Giả thuyết 2 (H2): Việc ứng dụng công nghệ thông tin và cơ chế phối hợp liên ngành (Thuế - Hải quan - Kho bạc Nhà nước) chưa hoàn thiện là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới thất thu và chậm quyết toán ngân sách.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Lý thuyết Phân cấp tài khóa (Fiscal Federalism Theory), Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management - NPM) và Kinh tế chính trị học về vai trò điều tiết vĩ mô của Nhà nước. Phạm vi nghiên cứu bao quát 11 tỉnh, thành phố thuộc vùng ĐBSH với hạt nhân là Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ trong giai đoạn bản lề 2001-2007 (khi áp dụng Luật NSNN sửa đổi) và định hướng giải pháp chiến lược đến năm 2020. Tầm vóc của nghiên cứu được khẳng định khi ĐBSH là vùng kinh tế có vị trí chiến lược đặc biệt, sở hữu Thủ đô Hà Nội "là trái tim của cả nước, đầu não về chính trị-hành chính, trung tâm lớn về văn hoá, khoa học, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế", đóng góp tỷ trọng lớn vào GDP và tổng thu ngân sách quốc gia.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn cho thấy các dòng nghiên cứu về ngân sách nhà nước (NSNN) và NSĐP tại Việt Nam phân tách thành hai mạch tư tưởng chính. Mạch nghiên cứu thứ nhất tập trung vào chính sách kinh tế vĩ mô và công cụ thuế. Quách Đức Pháp (1999) trong "Thuế - công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế" đã hệ thống hóa lý thuyết về thuế và đề xuất đổi mới hệ thống thuế nhằm phát huy vai trò điều tiết vĩ mô. Tào Hữu Phùng và Nguyễn Công Nghiệp (1992) với "Đổi mới ngân sách nhà nước" cùng Trần Văn Ngọc (1997) với "Ngân sách nhà nước trong sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa ở nước ta hiện nay" đã phân tích bản chất NSNN, quy mô ngân sách và giới hạn lợi ích giữa Nhà nước với các chủ thể kinh tế trong giai đoạn đầu chuyển đổi sang kinh tế thị trường. Vũ Thu Giang (2000) mở rộng góc nhìn khi khảo sát tác động của hội nhập kinh tế quốc tế tới chính sách tài chính quốc gia.

Mạch nghiên cứu thứ hai đi sâu vào khía cạnh quản trị tác nghiệp tại các đơn vị hành chính cá biệt:

1. Nguyễn Thanh Dương (2001) nghiên cứu giải pháp tập trung quản lý thu và kiểm soát chi NSNN qua Kho bạc Nhà nước (KBNN) trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh.
2. Đặng Văn Hiền (2004) phân tích quản lý thu NSNN qua KBNN trên địa bàn TP. Hà Nội.
3. Nguyễn Ngọc Thao (2007) xem xét vai trò NSNN gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
4. Nguyễn Hữu Hiệp (2005) đề xuất mô hình phối hợp giữa Cơ quan Thuế, Hải quan và KBNN nhưng chưa bao quát được tầng nấc quản trị mạng diện rộng và hợp nhất kế toán công.

Tiêu chí phân tích	Trường phái Phân cấp tài khóa cổ điển (Musgrave, Oates)	Trường phái Tập trung tài khóa truyền thống	Khung định vị của Luận án (Trần Quốc Vinh, 2009)
Bản chất quản lý NSĐP	Tối đa hóa phúc lợi địa phương qua cung cấp hàng hóa công đặc thù	Bảo đảm kiểm soát tập trung, thống nhất quyền lực trung ương	Kết hợp quản lý tập trung thống nhất với phân cấp tự chủ linh hoạt
Cơ cấu chu trình ngân sách	Phân quyền lập dự toán và quyết toán gắn với cử tri	Chấp hành mệnh lệnh hành chính theo chỉ tiêu pháp lệnh	Chu trình khép kín 3 giai đoạn (Lập - Chấp hành - Quyết toán) kéo dài 18-30 tháng
Phương thức kiểm soát chi	Hướng tới kết quả đầu ra (Output-based budgeting)	Kiểm soát tuân thủ chứng từ đầu vào (Input compliance)	Tích hợp kiểm soát thực chi qua KBNN gắn với hiệu quả kinh tế - xã hội
Quy mô không gian	Cấp chính quyền địa phương riêng lẻ	Cấp toàn quốc (NSTW)	Quy mô liên kết vùng kinh tế sinh thái (Vùng ĐBSH)

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa quan điểm phân cấp tài khóa triệt để nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực (Allocative Efficiency Hypothesis - Oates, 1972) và cảnh báo của Remy Prud'homme (1995) về nguy cơ bất ổn kinh tế vĩ mô, gia tăng chênh lệch vùng miền và tham nhũng cục bộ.

Luận án của Trần Quốc Vinh đã định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa hai trường phái: chứng minh rằng đối với nhà nước đơn nhất đang chuyển đổi như Việt Nam, phân cấp quản lý NSĐP không đồng nghĩa với phân chia quyền lực tài chính phân tán, mà là quá trình tái cấu trúc thẩm quyền gắn liền với kiểm soát tập trung thống nhất của NSTW. So với các mô hình quốc tế như hệ thống ngân sách liên bang 3 cấp (Mỹ, Đức, Canada) hay mô hình 5 cấp hành chính của Trung Quốc (Trung ương, tỉnh, thành phố thuộc khu, huyện, xã), nghiên cứu đã xác lập luận cứ cho mô hình quản trị 4 cấp của Việt Nam (Trung ương, tỉnh, huyện, xã) phù hợp với bối cảnh vùng ĐBSH.

                                HỆ THỐNG SO SÁNH QUỐC TẾ
                                
         HOA KỲ / ĐỨC / CANADA                   TRUNG QUỐC                     VIỆT NAM (VÙNG ĐBSH)

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng khung lý thuyết tài chính công truyền thống khi bổ sung chiều kích quản trị liên kết vùng trong nền kinh tế chuyển đổi. Công trình làm sáng tỏ luận điểm của Các Mác: "Pháp luật là ý chí của giai cấp thống trị được đề lên thành luật mà nội dung của nó bị quy định bởi điều kiện vật chất của xã hội", từ đó chứng minh mối quan hệ biện chứng giữa thể chế tài chính - ngân sách và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.

Bằng việc phân tích sâu sắc các nguyên tắc của Lý thuyết Phân cấp tài khóa của Richard Musgrave (1959) và Wallace Oates (1972), nghiên cứu xác lập 3 mệnh đề lý thuyết mới:

• Mệnh đề 1: Hiệu lực quản lý NSĐP tỷ lệ thuận với mức độ minh bạch của chu trình ngân sách (từ lập dự toán, chấp hành đến quyết toán) và mức độ gắn kết giữa quyền thu với trách nhiệm chi.
• Mệnh đề 2: Tính chất cố định, quy mô lớn và thời gian sử dụng lâu dài của sản phẩm xây dựng cơ bản đòi hỏi một cơ chế kiểm soát chi đầu tư phát triển đặc thù qua KBNN để loại bỏ độ trễ và thất thoát vốn.
• Mệnh đề 3: Quản lý NSĐP trong nền kinh tế mở chịu sự tác động đồng thời của các công cụ chính sách kinh tế vĩ mô (chính sách tiền tệ, chính sách thu nhập, chính sách kinh tế đối ngoại) và các cam kết cắt giảm thuế quan theo lộ trình WTO.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trụ cột: Thể chế pháp lý (Luật NSNN và các chính sách vĩ mô), Bộ máy tổ chức - con người (Năng lực bộ máy, trình độ cán bộ), và Nền tảng công nghệ - quy trình (Hệ thống thông tin quản lý, kiểm soát KBNN, thanh tra - kiểm tra).

Khung phân tích phân định rõ hai nhánh vận hành của NSĐP:

1. Quản lý thu ngân sách: Phân tích theo nhóm nguồn thu (NSĐP hưởng 100%, thu phân chia theo tỷ lệ %, thu bổ sung từ NSTW, thu huy động đầu tư hạ tầng) gắn với 4 nguyên tắc thu thuế cốt lõi: Tập trung thống nhất, Công khai dân chủ, Phù hợp, Tiết kiệm và hiệu quả.
2. Quản lý chi ngân sách: Phân chia thành Chi đầu tư phát triển (hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn, hỗ trợ doanh nghiệp) và Chi thường xuyên (sự nghiệp kinh tế, giáo dục, y tế, quản lý hành chính, quốc phòng - an ninh).

                      KHUNG PHÂN TÍCH QUẢN LÝ NSĐP TOÀN DIỆN
                      

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng đối với các đơn vị hành chính cấp tỉnh thuộc chính quyền địa phương thống nhất, không có thẩm quyền phát hành tiền và bị ràng buộc bởi nguyên tắc luật định: "ngân sách của các cấp chính quyền địa phương không bao giờ được phép bội chi".

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods) được triển khai có hệ thống:

                            QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
                            

Thiết kế đa tầng (Multi-level design) bao gồm 4 cấp ngân sách (Trung ương - Tỉnh - Huyện - Xã) với đối tượng khảo sát toàn diện trên địa bàn 11 tỉnh, thành phố vùng ĐBSH (Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Quảng Ninh).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực khoa học nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Khảo sát toàn bộ quần thể 11 tỉnh/thành phố thuộc vùng kinh tế ĐBSH, bảo đảm tính đại diện tuyệt đối cho không gian kinh tế vùng.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Khai thác dữ liệu thứ cấp chính thức từ Bộ Tài chính, Tổng cục Thuế, KBNN, Cục Thống kê và Sở Tài chính các địa phương giai đoạn 2001-2007.
• Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa dữ liệu (thuế - kho bạc - thống kê), tam giác hóa phương pháp (thống kê mô tả, phân tích cơ cấu, phân kỳ so sánh) và tam giác hóa lý thuyết (kinh tế học công cộng, khoa học hành chính).
• Độ tin cậy và giá trị: Dữ liệu quyết toán ngân sách được đối chiếu chéo qua hệ thống kiểm soát độc lập của KBNN và các báo cáo kiểm toán nhà nước, loại trừ các sai số kế toán phát sinh.

Data và phân tích

Tập dữ liệu bảng dài hạn (Longitudinal panel data) bao quát bức tranh tài chính công toàn diện:

• Dữ liệu thu NSNN phân định theo sắc thuế: Thuế GTGT, Thuế TNDN, Thuế TTĐB, Thuế XNK, Thuế nhà đất, Thuế tài nguyên, Tiền sử dụng đất.
• Dữ liệu chi NSĐP: Chi đầu tư xây dựng cơ bản (giai đoạn 1996-2005 và 2001-2007) và Chi thường xuyên (sự nghiệp kinh tế, giáo dục - đào tạo, y tế, quản lý nhà nước).
• Dữ liệu quy trình: Tình hình kiểm soát thanh toán vốn đầu tư và chi thường xuyên qua hệ thống KBNN vùng ĐBSH giai đoạn 2001-2007.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tốc độ tăng trưởng thu ngân sách vùng ĐBSH vượt bậc nhưng cơ cấu nguồn thu thiếu tính bền vững. Số liệu tổng hợp giai đoạn 2001-2007 chứng minh vùng ĐBSH luôn chiếm tỷ trọng chi phối trong tổng thu NSNN cả nước, đóng vai trò đầu tàu tài chính cùng với vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam. Tuy nhiên, nguồn thu NSĐP hưởng 100% tại nhiều tỉnh thuần nông trong vùng phụ thuộc nặng nề vào các khoản thu phát sinh từ đất (tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, thuế chuyển quyền sử dụng đất), vốn là các nguồn thu một lần, thiếu tính ổn định lâu dài.

Thứ hai, tồn tại sự mất cân đối nghiêm trọng trong phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi. Luận án chỉ rõ quy định pháp lý: "Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước là xác định phạm vi trách nhiệm và quyền hạn của chính quyền nhà nước các cấp trong việc quản lý, điều hành thực hiện nhiệm vụ thu chi của ngân sách". Dù phân cấp chi được đẩy mạnh cho cấp tỉnh và huyện, nhưng quyền tự chủ về chính sách thu (quyết định thuế suất, sắc thuế mới) hoàn toàn tập trung ở trung ương, dẫn tới tình trạng "chính quyền địa phương có trách nhiệm chi lớn nhưng năng lực tự chủ nguồn thu hạn chế", phải trông chờ vào các khoản bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ NSTW.

Thứ ba, hiệu quả chi đầu tư phát triển còn phân tán, dàn trải và kéo dài thời gian thi công. Phân tích cơ cấu đầu tư giai đoạn 1996-2005 và 2001-2007 cho thấy các dự án xây dựng cơ bản do địa phương quản lý thường xuyên vượt dự toán, ứ đọng vốn và chậm quyết toán. Nguyên nhân bắt nguồn từ đặc thù sản phẩm xây dựng: "Do sản phẩm xây dựng có tính cố định, nơi sản xuất gắn liền với nơi tiêu thụ sản phẩm, phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện địa chất, thuỷ văn, khí hậu... Sản phẩm xây dựng có tính quy mô lớn, kết cấu phức tạp. Do vậy, vốn đầu tư bỏ vào để xây dựng dễ bị ứ đọng, gây lãng phí, hoặc nếu thiếu vốn sẽ làm công tác thi công bị gián đoạn, kéo dài thời gian xây dựng".

                CƠ CHẾ THẤT THOÁT VÀ NGHẼN MẠCH VỐN ĐẦU TƯ CÔNG
                

Thứ tư, công tác kiểm soát chi qua KBNN và phối hợp liên ngành Thuế - Hải quan - Kho bạc bộc lộ nhiều điểm nghẽn kỹ thuật. Mặc dù cơ chế tự kê khai - tự nộp thuế theo Luật Quản lý thuế đã được triển khai, sự kết nối mạng diện rộng và hợp nhất thông tin quản trị tài chính vẫn ở mức sơ khai. Công tác thanh tra, kiểm soát chi còn mang nặng tính hậu kiểm thủ tục hành chính, chưa chuyển sang quản lý rủi ro và đánh giá hiệu quả đầu ra của khoản chi.

Implications đa chiều

Về mặt lý thuyết

Nghiên cứu củng cố và hoàn thiện mô hình phân cấp tài khóa trong thể chế nhà nước đơn nhất, chỉ ra rằng việc phân cấp quản lý ngân sách phải cân bằng giữa 3 chức năng của Musgrave: Ổn định kinh tế (thuộc NSTW), Tái phân phối thu nhập (chủ yếu thuộc NSTW) và Phân bổ nguồn lực (phân quyền cho NSĐP).

Về mặt phương pháp luận

Thiết lập quy trình đánh giá sức khỏe tài khóa địa phương dựa trên việc tích hợp dữ liệu kiểm soát chi KBNN với chu trình ngân sách toàn diện kéo dài từ 18 đến 30 tháng.

Về mặt thực tiễn và chính sách

Luận án đề xuất lộ trình đổi mới quản lý NSĐP vùng ĐBSH đến năm 2020 gồm 6 nhóm giải pháp:

1. Đổi mới nhận thức và phân định trách nhiệm: Nâng cao quyền tự chủ tài chính cho Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh trong việc quyết định phân bổ dự toán, gắn quyền hạn với chế độ trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.
2. Cải cách tổ chức bộ máy và nhân sự: Tinh gọn các phòng ban chuyên môn tại Sở Tài chính, Cục Thuế, KBNN; đào tạo chuẩn hóa đội ngũ cán bộ công chức quản lý tài chính công.
3. Hiện đại hóa công nghệ thông tin: Xây dựng hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc tích hợp (tiền đề của hệ thống TABMIS), triển khai thanh toán điện tử và ki-ốt thông tin minh bạch hóa ngân sách.
4. Tăng cường kiểm tra, kiểm soát chi qua KBNN: Chuyển từ kiểm soát chứng từ thụ động sang kiểm soát cam kết chi, quy định rõ thời hạn thanh toán khối lượng xây dựng cơ bản hoàn thành.
5. Nâng cao chất lượng thanh tra tài chính: Hoàn thiện quy trình thanh tra chuyên ngành, thiết lập cơ chế thưởng - phạt tài chính nghiêm minh nhằm triệt tiêu hiện tượng coi ngân sách là "của chùa".
6. Hoàn thiện chính sách vĩ mô và luật pháp: Sửa đổi Luật NSNN theo hướng mở rộng tỷ lệ phân chia nguồn thu cho địa phương và tạo cơ chế liên kết ngân sách phát triển hạ tầng liên tỉnh trong vùng ĐBSH.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có những giới hạn học thuật khách quan:

• Giới hạn khung thời gian: Dữ liệu chuỗi thời gian tập trung giai đoạn 2001-2007. Bối cảnh sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 và việc thực thi Luật NSNN năm 2015 chưa được phản ánh trực tiếp trong dữ liệu thực nghiệm.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng chủ yếu phương pháp thống kê mô tả, phân tích tỷ trọng và so sánh phân kỳ; chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để đo lường hiệu ứng lan tỏa tài khóa (Fiscal Spillover Effects) giữa 11 tỉnh trong vùng.
• Thiếu dữ liệu vi mô: Chưa tiếp cận được dữ liệu vi mô cấp doanh nghiệp và hộ gia đình để đánh giá tác động phân phối gánh nặng thuế (Tax Incidence) trên địa bàn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung:

1. Ứng dụng mô hình bảng động GMM (System GMM) và kinh tế lượng không gian để lượng hóa tương tác tài khóa giữa Hà Nội và các tỉnh vệ tinh vùng ĐBSH.
2. Đánh giá tác động của số hóa quản trị công (GovTech) và ngân sách dựa trên kết quả (Performance-Based Budgeting) đối với hiệu quả chi tiêu công cấp tỉnh.
3. Nghiên cứu cơ chế phát hành trái phiếu chính quyền địa phương và hợp tác công - tư (PPP) trong việc giảm áp lực chi đầu tư phát triển từ NSĐP.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị thực tiễn và học thuật sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý luận cho các công trình nghiên cứu sau này về kinh tế học vùng và quản lý tài chính công cấp địa phương tại Việt Nam; cung cấp tài liệu tham khảo cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Bộ Tài chính và Quốc hội trong quá trình tổng kết, sửa đổi Luật NSNN năm 2002 (hướng tới Luật NSNN năm 2015); hỗ trợ UBND các tỉnh vùng ĐBSH hoàn thiện đề án phân cấp nguồn thu và định mức phân bổ chi ngân sách thời kỳ ổn định.
• Tác động kinh tế - xã hội: Góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng từng đồng vốn ngân sách, hạn chế thất thoát trong đầu tư xây dựng cơ bản, bảo đảm kinh phí cho các chương trình mục tiêu quốc gia về y tế, giáo dục và xóa đói giảm nghèo tại khu vực nông thôn ĐBSH.

Đối tượng hưởng lợi

                              ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI TRỌNG TÂM
                              

1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích hoàn chỉnh về chu trình ngân sách địa phương, hệ thống khái niệm chuẩn mực và phương pháp khảo sát thực tế tại các vùng kinh tế trọng điểm.
2. Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, HĐND, UBND các tỉnh): Sử dụng các kết quả đánh giá thực trạng làm căn cứ xây dựng cơ chế điều tiết tỷ lệ phân chia ngân sách và hoàn thiện quy chế phối hợp tài chính liên ngành.
3. Cơ quan thực thi tài chính (Thuế, Hải quan, Kho bạc Nhà nước): Áp dụng các giải pháp về kiểm soát chi cam kết, quy trình tự kê khai nộp thuế và hiện đại hóa công nghệ thông tin trong hạch toán kế toán nhà nước.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Phân cấp tài khóa (Fiscal Federalism) của Richard Musgrave và Wallace Oates vào bối cảnh nhà nước đơn nhất có nền kinh tế chuyển đổi; chỉ ra rằng phân cấp NSĐP phải gắn chặt với kỷ luật ngân sách tổng thể và quy luật giá trị của kinh tế thị trường định hướng XHCN, bác bỏ quan điểm phân quyền tài chính phân tán.

2. Đột phá về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?
So với các nghiên cứu của Nguyễn Thanh Dương (2001) hay Đặng Văn Hiền (2004) vốn chỉ khảo sát một địa bàn đơn lẻ, luận án là công trình đầu tiên thiết kế phương pháp khảo sát liên tỉnh trên toàn bộ không gian kinh tế vùng ĐBSH (11 tỉnh/thành phố), kết hợp đồng bộ chuỗi dữ liệu thu thuế, chi đầu tư và dữ liệu kiểm soát thanh toán thực tế của hệ thống KBNN trong 7 năm liên tục (2001-2007).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?
Sự gia tăng nhanh chóng của quy mô thu NSĐP tại nhiều địa phương trong vùng không phản ánh sự lớn mạnh tương ứng của năng lực sản xuất nội tại, mà bị chi phối bởi các khoản thu mang tính chất chuyển nhượng tài sản công (đặc biệt là thu từ đất). Điều này tạo ra rủi ro thanh khoản tài khóa nghiêm trọng khi thị trường bất động sản biến động.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?
Có. Khung phân tích chu trình ngân sách 3 giai đoạn (Lập dự toán - Chấp hành - Quyết toán) cùng hệ thống tiêu chí đánh giá kiểm soát chi qua KBNN và nguyên tắc phân cấp nguồn thu hoàn toàn có thể áp dụng trực tiếp để nghiên cứu 6 vùng kinh tế còn lại của Việt Nam (như Vùng Đông Nam Bộ hay Vùng Đồng bằng Sông Cửu Long).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Tập trung vào 3 trụ cột: Tích hợp công nghệ thông tin trong thanh toán điện tử công; Chuyển đổi sang mô hình lập ngân sách trung hạn (Medium-Term Expenditure Framework - MTEF); và Hoàn thiện thể chế liên kết tài chính vùng để tài trợ các công trình hạ tầng kỹ thuật liên tỉnh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Trần Quốc Vinh (2009) đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện lý luận về quản lý NSĐP, làm rõ bản chất NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN theo định nghĩa của Luật NSNN: "Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước".
2. Xây dựng bức tranh thực nghiệm chân thực, khoa học và đa chiều về thực trạng quản lý thu - chi NSĐP trên địa bàn 11 tỉnh vùng ĐBSH giai đoạn 2001-2007; nhận diện chính xác các điểm nghẽn thể chế, cơ cấu thu thiếu bền vững và tình trạng phân tán trong chi đầu tư phát triển.
3. Thiết lập khung phân tích toàn diện gắn kết các nhân tố chủ quan (nhận thức, tổ chức bộ máy, năng lực cán bộ, hạ tầng CNTT, thanh tra) với các nhân tố khách quan (hệ thống pháp luật, phân cấp tài khóa, chính sách kinh tế vĩ mô, hội nhập WTO).
4. Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi cao nhằm đổi mới quản lý NSĐP vùng ĐBSH đến năm 2020, đón đầu xu thế hiện đại hóa tài chính công và cam kết quốc tế.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới về quản trị tài chính công theo không gian kinh tế vùng, đặt nền móng lý luận cho việc sửa đổi Luật NSNN và các chính sách tài khóa tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ðỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH ðỊA PHƯƠNG 1. Ngân sách ñịa phương - Một bộ phận cấu thành của NSNN 1. Tổng quan về ngân sách nhà nước 1. Khái niệm và ñặc ñiểm ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước là một phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của Nhà nước và của hàng hóa, tiền tệ.

Nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực thực hiện duy trì và phát triển xã hội thường quy ñịnh các khoản thu mang tính bắt buộc các ñối tượng trong xã hội phải ñóng góp ñể ñảm bảo chi tiêu cho bộ máy nhà nước, quân ñội, cảnh sát, giáo dục. Trải qua nhiều giai ñoạn phát triển của các chế ñộ xã hội, nhiều khái niệm về NSNN ñã ñược ñề cập theo các góc ñộ khác nhau. NSNN là một văn kiện lập pháp hay một ñạo luật chứa ñựng hay có kèm theo một bảng kê khai các khoản thu chi dự liệu cho một thời gian nào ñó, là một khuôn mẫu mà các cơ quan lập pháp, hành pháp cùng các cơ quan hành chính phụ thuộc phải tuân theo [32, tr. NSNN là kế hoạch thu chi tài chính hàng năm của Nhà nước ñược xét duyệt theo trình tự pháp ñịnh [53, tr.

NSNN là bản dự toán (bảng ghi) cân ñối hàng năm về thu, chi cho các cơ quan chính quyền Nhà nước [40, tr. Về hình thức, các khái niệm này có sự khác nhau nhất ñịnh, tuy nhiên, chúng ñều phản ánh về các kế hoạch, dự toán thu, chi của Nhà nước trong một thời gian nhất ñịnh với hình thái biểu hiện là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước và Nhà nước sử dụng quỹ tiền tệ tập trung ñó ñể trang trải cho các chi tiêu gồm: chi cho hoạt ñộng của bộ máy nhà nước; chi cho an ninh quốc phòng; chi cho an sinh xã hội… 14 ở Việt Nam, NSNN ñược qui ñịnh trong Luật Ngân sách nhà nước như sau: "Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước ñã ñược cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết ñịnh và ñược thực hiện trong một năm ñể ñảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước" [12]. Qua nghiên cứu, tác giả hoàn toàn ñồng nhất với khái niệm về ngân sách nhà nước mà Luật Ngân sách nhà nước ñã quy ñịnh ở trên. Vai trò của ngân sách nhà nước Có những thời ñiểm Nhà nước thường ñiều hành kinh tế bằng mệnh lệnh hành chính và bỏ qua các quy luật kinh tế cơ bản.

Sự can thiệp ñó không làm cho kinh tế của quốc gia ñó phát triển ñược và hậu quả là kinh tế trì trệ, tệ quan liêu xa rời thực tế phát triển, trật tự xã hội không ổn ñịnh. Sự can thiệp của Nhà nước tại các quốc gia hiện nay là tôn trọng các qui luật kinh tế cơ bản, các qui luật thị trường, sử dụng triệt ñể các công cụ, chính sách tài chính tiền tệ và các công cụ khác ñể tác ñộng vào nền kinh tế và thúc ñẩy kinh tế phát triển, trong các công cụ trên, công cụ ñặc biệt quan trọng luôn ñược sử dụng là NSNN. Ngân sách nhà nước có vai trò huy ñộng nguồn tài chính ñể ñảm bảo các chi tiêu của Nhà nước, giúp Nhà nước có ñủ sức mạnh ñể làm chủ và ñiều tiết thị trường, ñảm bảo các cân ñối lớn của nền kinh tế; Ngân sách nhà nước là công cụ có tác ñộng mạnh mẽ ñến công cuộc ñổi mới của một quốc gia, ñưa quốc gia ñó nhanh chóng tiến tới các mục tiêu ñã hoạch ñịnh. Về kinh tế, NSNN giữ vai trò ñiều chỉnh nền kinh tế phát triển cân ñối giữa các ngành, các vùng, lãnh thổ, hạn chế những khuyết tật của cơ chế thị trường chống ñộc quyền, chống liên kết nâng giá hoặc cạnh tranh không bình ñẳng làm tổn hại chung ñến nền kinh tế.

NSNN còn giành một phần khác ñầu tư cho các doanh nghiệp công ích, doanh nghiệp cần thiết cho dân sinh; NSNN ñã ñảm bảo nguồn kinh phí hợp lý ñể ñầu tư cho xây dựng cơ sở kết cấu hạ tầng, tạo môi trường và ñiều kiện thuận lợi cho sự hình thành các doanh nghiệp thuộc các ngành then chốt, các tập ñoàn kinh tế, các Tổng công ty, các doanh nghiệp thuộc 15 các thành phần kinh tế khác ra ñời và phát triển. Các chính sách thuế cũng là một công cụ sắc bén ñể ñịnh hướng ñầu tư nó có tác dụng kiềm chế hoặc kích thích sản xuất kinh doanh, xuất khẩu hay nhập khẩu, có tác ñộng ñến tổng cung, tổng cầu của kinh tế và ñiều tiết nền kinh tế theo ñịnh hướng của Nhà nước. Về xã hội, kinh phí của NSNN ñược cấp phát cho tất cả các lĩnh vực ñiều chỉnh của Nhà nước. Khối lượng và kết quả quản lý, sử dụng nguồn kinh phí này cũng quyết ñịnh mức ñộ thành công của các chính sách xã hội.

Trong giải quyết các vấn ñề xã hội, Nhà nước cũng sử dụng công cụ thuế ñể ñiều chỉnh, các loại thuế trực thu và gián thu ngoài mục ñích trên cũng có tác dụng hướng dẫn tiêu dùng hợp lý. Kinh phí của NSNN ñược chi cho các sự nghiệp quan trọng của Nhà nước như sự nghiệp kinh tế, sự nghiệp văn hóa, sự nghiệp giáo dục - ñào tạo, sự nghiệp khoa học. về hình thức là chi tiêu dùng nhưng thực chất là ñầu tư lâu dài ñảm bảo cho xã hội phát triển trong tương lai, ngang tầm của yêu cầu hội nhập và phát triển, vì vậy NSNN có vai trò ñối với xã hội rất lớn. Về thị trường, ngân sách nhà nước có vai trò quan trọng trong việc thực hiện bình ổn giá cả, chính việc sử dụng nguồn quỹ tài chính, những chính sách chi tiêu tài chính trong từng thời ñiểm giúp cho việc hạn chế lượng tiền mặt lưu thông góp phần kiềm chế lạm phát.

Tổ chức ngân sách nhà nước Từ khi có nhà nước và NSNN, các quốc gia trên thế giới ñều có phương thức riêng ñể sử dụng NSNN như một công cụ ñiều tiết vĩ mô, duy trì sự tồn tại và phát triển của nhà nước. NSNN luôn gắn với sự ra ñời của Nhà nước, phù hợp với mô hình tổ chức nhà nước và hiến pháp, pháp luật. Các quốc gia ñều có sự phân chia ngân sách thành NSTW và ngân sách cấp ñịa phương (cấp dưới). Sự phân ñịnh NSTW và ngân sách ñịa phương ở một số nước như sau: ở (Pháp, Ý, Nhật, Anh) hệ thống NSNN ñược tổ chức thành hai cấp: ngân sách trung ương và ngân sách của các chính quyền ñịa phương.

16 ở (Mỹ, ðức, Canada, Thụy Sỹ.) hệ thống NSNN ñược tổ chức thành ba cấp: Ngân sách liên bang; Ngân sách bang; Ngân sách ñịa phương. Ng©n s¸ch liªn bang Ng©n s¸ch nhµ n−íc Ng©n s¸ch bang Ng©n s¸ch ®Þa ph−¬ng Sơ ñồ 1.1: Hệ thống ngân sách của Mỹ; ðức; Canaña Cộng hoà Pháp ñược phân thành 4 cấp phù hợp với cơ cấu tổ chức hành chính là: NSNN (ngân sách TW), ngân sách vùng, ngân sách tỉnh, và ngân sách xã. Tuy các cấp ngân sách có tính ñộc lập tương ñối nhưng về giác ñộ quản lý thu, chi ñều phải chấp hành một cơ chế thống nhất theo quy ñịnh của luật. ở Trung Quốc thực hiện qui ñịnh mỗi cấp chính quyền là một cấp ngân sách, xây dựng hệ thống tổ chức NSNN gồm 5 cấp: Trung ương; tỉnh (khu tự trị, thành phố trực thuộc); thành phố thuộc khu (châu tự trị); huyện (huyện tự trị, thành phố không thuộc khu, khu trực thuộc thành phố); xã (xã dân tộc, thị trấn).

Ng©n s¸ch trung −¬ng Ng©n s¸ch tØnh Khu tù trÞ, Thµnh phè thuéc tØnh) Thµnh phè thuéc khu (Ch©u tù trÞ) Ng©n s¸ch nhµ n−íc HuyÖn (huyÖn tù trÞ, thµnh phè kh«ng thuéc khu ) X) (x) d©n téc, thÞ trÊn ) Sơ ñồ 1.2: Hệ thống ngân sách của Trung quốc Trong hệ thống NSNN của các quốc gia, NSTW ñược giao chi phối phần lớn các khoản thu và chi quan trọng; Ngân sách ñịa phương ñược giao nhiệm 17 vụ ñảm nhận các khoản thu và các khoản chi có tính chất ñịa phương. Tại các quốc gia, ngân sách mỗi cấp chính quyền ñịa phương (bang, vùng, tỉnh, huyện, xã) ñều ñược phân ñịnh nguồn thu và nhiệm vụ chi tiêu cụ thể. Ngân sách các cấp tại các quốc gia ñều do chính phủ tại các quốc gia và các cấp chính quyền cơ sở ñiều hành theo phân cấp. Tương ứng với mỗi cấp ñều có các cơ quan chuyên môn trực thuộc chính phủ và chính quyền cơ sở tham gia quản lý theo chức năng nhiệm vụ quy ñịnh, các cơ quan này có tổ chức bộ máy riêng và có những thẩm quyền nhất ñịnh.

Các cơ quan này có trách nhiệm tham mưu với chính quyền các cấp về các chiến lược trong dài hạn và các chính sách chế ñộ có liên quan phục vụ cho công tác quản lý. ðồng thời cũng là các cơ quan chuyên môn có trách nhiệm triển khai, thực thi các chiến lược và chính sách khi ñược cấp có thẩm quyền phê duyệt. Theo mô hình này, ở trung ương thường có các Bộ, ở ñịa phương thường có các cơ quan cấp bang, vùng, tỉnh, huyện và xã. Ở Việt Nam, tổ chức hệ thống NSNN cũng phù hợp với tổ chức bộ máy nhà nước.

Theo hiến pháp, mỗi cấp hành chính có một cấp ngân sách riêng cung cấp phương tiện vật chất cho chính quyền ñó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ. Hệ thống NSNN hiện tại gồm NSTW và ngân sách các cấp chính quyền ñịa phương (NSðP), trong ñó NSðP gồm: Ngân sách cấp tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là NS tỉnh). Ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là NS huyện). Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách xã).

Ng©n s¸ch trung −¬ng Ng©n s¸ch nhµ Ng©n s¸ch tØnh n−íc Ng©n s¸ch ®Þa Ng©n s¸ch huyÖn ph−¬ng Ng©n s¸ch x) ph−êng Sơ ñồ 1.3: Hệ thống ngân sách của Việt Nam 18 1. Ngân sách ñịa phương 1. Khái niệm và ñặc ñiểm ngân sách ñịa phương Ngân sách ñịa phương là tên chung chỉ ngân sách của các cấp chính quyền phù hợp với ñịa giới hành chính, phù hợp với hiến pháp và pháp luật; là dự toán thu, chi ngân sách của chính quyền ñịa phương ñã ñược cấp có thẩm quyền phê duyệt trong một thời gian nhất ñịnh, ñảm bảo ñiều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy nhà nước ở ñịa phương. Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp ngân sách.