Chương I, Điều lệ mẫu HTX nông nghiệp của Việt Nam). Hợp tác xã nông nghiệp là một trong các hình thức cụ thể của kinh tế HTX trong nông nghiệp, là tổ chức kinh tế của những người nông dân có cùng nhu cầu và nguyện vọng, tự nguyện liên kết lại để phối hợp giúp nhau phát triển kinh tế hoặc đáp ứng nhu cầu về đời sống của mỗi thành viên, tổ chức và hoạt động theo các nguyên tắc pháp lệnh quy định, có tư cách pháp nhân (Nguyễn Anh Sơn, 2010). Như vậy, HTX nông nghiệp là HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, được thành lập bởi những cá nhân và pháp nhân có chung mục đích, tự nguyện góp vốn và công sức nhằm giúp nhau thỏa mãn lợi ích chung trong lĩnh vực nông nghiệp. Khái niệm, đặc điểm và phân loại dịch vụ nông nghiệp a.
Khái niệm Dịch vụ nông nghiệp là những hoạt động nhằm phục vụ một hay một vài khâu trong quá trình sản xuất nông sản mà người sản xuất không thể thực hiện được hoặc thực hiện không hiệu quả. Nói một cách khác, dịch vụ nông nghiệp là những hoạt động nhằm phục vụ một hay một vài khâu trong quá trình sản xuất nông nghiệp mà người sản xuất có nhu cầu nhằm giúp cho quá trình sản xuất của họ thuận lợi và hiệu quả hơn (Đỗ Thị Hồng, 2015). Đặc điểm Dịch vụ nông nghiệp là hoạt động có tính chất bao cấp đối với người sản xuất nông nghiệp ở một chừng mực nhất định. Hoạt động dịch vụ nông nghiệp có những đặc trưng sau: - Tính thời vụ: do sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ nên các hoạt động dịch vụ cũng mang tính thời vụ; - Được cung cấp từ nhiều nguồn khác nhau và mang tính cạnh tranh cao; - Tính có thể tự dịch vụ: bản thân của ngành nông nghiệp đã mang những đặc điểm của tính tự phục vụ, tức là sử dụng những gì mà ngành sẵn có để phục vụ cho các quá trình sản xuất tiếp theo; - Hoạt động nông nghiệp chỉ có hiệu quả cao khi được thực hiện đồng thời và trên phạm vi rộng lớn (Đỗ Thị Hồng, 2015).
Phân loại dịch vụ trong hợp tác xã Với phạm vi hoạt động trong khu vực nông thôn, với mục đích phục vụ nhu cầu của người dân, các HTX DVNN ngoài thực hiện các dịch vụ phục vụ quá trình sản xuất nông nghiệp, còn thực hiện các dịch vụ phục vụ đời sống của thành viên và người dân. Chính vì vậy, dịch vụ của các HTX DVNN tổng hợp rất đa dạng, biến động từ 3 đến 16 loại dịch vụ khác nhau cho mỗi HTX, nhưng phổ biến nhất là từ 5-7 loại dịch vụ và có thể chia thành 2 nhóm dịch vụ với các mục tiêu phục vụ rất khác nhau: - Nhóm “dịch vụ thiết yếu” hay “dịch vụ cộng đồng” của HTX DVNN: + Dịch vụ tưới, tiêu thuỷ lợi nội đồng (tưới tiêu, dẫn nước và duy tu công trình nhỏ, kênh mương, trạm bơm nội đồng). + Dịch vụ BVTV (chủ yếu là dự báo, khuyến cáo và tuyên truyền về sâu bệnh). 11 + Dịch vụ bảo vệ đồng ruộng, bảo vệ mùa màng (trông đồng, có thể bao gồm cả dịch vụ diệt chuột.
+ Dịch vụ khuyến nông (xây dựng mô hình canh tác, chuyển giao giống mới…). + Dịch vụ thu gom rác thải và bảo vệ môi trường. Trên thực tế các dịch vụ thuộc nhóm này đa số manh tính chất “phục vụ” cho cả cộng đồng nông thôn bao gồm cả các hộ là thành viên và không phải thành viên HTX, ít mang lại “lợi nhuận” cho HTX. Giá của các dịch vụ được chính quyền giám sát khá chặt chẽ thông qua các quy định bằng văn bản hoặc nghị quyết (trường hợp thuỷ lợi phí là do UBND cấp tỉnh quy định, các dịch vụ khác do UBND xã, hoặc thôn thống nhất thông qua nghị quyết) nhằm bảo đảm rằng chúng không bị lợi dụng thu tăng quá đáng, ảnh hưởng đến đời sống, thu nhập của người dân nông thôn.
Vì thế nên các khoản dịch vụ này đôi khi được gắn với tên gọi là “phí” ví dụ phí thuỷ lợi nội đồng, phí trông đồng. - Dịch vụ thương mại trong các HTX DVNN Đó là các dịch vụ còn lại như dịch vụ làm đất, dịch vụ kinh doanh phân bón, vật tư nông nghiệp, dịch vụ tín dụng nội bộ, dịch vụ thương mại tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ xây dựng, dịch vụ quản lý chợ và dịch vụ điện nông thôn… Do phần nhiều các HTX DVNN tổng hợp hiện nay có quy mô toàn thôn hoặc toàn xã nên việc kinh doanh các dịch vụ này của HTX được hiểu dịch vụ theo nghĩa “phục vụ” xã viên, nhưng thực chất đây là các dịch vụ “cạnh tranh” thông thường. Khác với nhóm dịch vụ thứ nhất, chính quyền địa phương ít “giám sát” về giá đối với các dịch vụ này, nhưng cũng không có nhiều HTX DVNN tổng hợp thành công trong kinh doanh bởi sự canh tranh đến từ các tư thương trong nông thôn và những hạn chế về vốn liếng, cơ sở vật chất phục vụ sản xuất kinh doanh của HTX và cả sự yếu kém trong công tác quản lý thị trường, thuế, phí hiện nay. Trên thực tế, nếu các HTX tổ chức được các dịch vụ kinh doanh thì không chỉ mang lại cơ hội giá rẻ của các dịch vụ do HTX triển khai mà quan trọng là bảo đảm được chất lượng về vật tư, phân bón thuốc BVTV cho nông dân do các HTX tham gia kinh doanh luôn có địa chỉ mua bán vật tư rõ ràng, có sự bảo hành đến từ doanh nghiệp hoặc HTX (Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, 2014).
12 Ngoài ra, còn có thể phân loại các dịch vụ theo các nhóm sau: - Căn cứ vào lĩnh vực dịch vụ, có các loại dịch vụ sau: +Dịch vụ trong sản xuất: dịch vụ thủy lợi, dịch vụ BVTV, dịch vụ làm đất, các dịch vụ khuyến nông,… + Dịch vụ trong đời sống: dịch vụ về điện, nước sinh hoạt, vệ sinh môi trường, tín dụng, … - Căn cứ vào quá trình sản xuất, có các loại dịch vụ: + Dịch vụ đầu vào: bao gồm các dịch vụ cung ứng các yếu tố đầu vào cho quá trình sản xuất nông nghiệp như dịch vụ vật tư, dịch vụ làm đất, cung cấp giống, … + Dịch vụ trong quá trình sản xuất: dịch vụ khuyến nông, thủy lợi, BVTV, chuyển giao kỹ thuật, thu hoạch, … + Dịch vụ đầu ra: bao gồm các dịch vụ như thu mua, sơ chế, tiêu thụ các sản phẩm nông nghiệp,… 2. Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp a. Khái niệm và phân loại Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp (HTX DVNN) là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật HTX để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia HTX, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản và kinh doanh các ngành nghề khác ở nông thôn, đây là loại hình HTX kiểu mới (Nguyễn Ngọc Bích, 2012). HTX DVNN kinh doanh những hoạt động dịch vụ trong lĩnh vực nông nghiệp, nhưng do đặc điểm nông nghiệp thường gắn liền với nông thôn, vì vậy những hoạt động của HTX DVNN không chỉ gói gọn trong lĩnh vực nông nghiệp mà còn mở rộng sang các lĩnh vực khác để phục vụ tốt hơn nhu cầu ngày càng đa dạng của người dân trên địa bàn.
Đối tượng phục vụ của những hoạt động này cũng chính là xã viên của HTX và người dân trong khu vực. HTX DVNN là tổ chức kinh tế nông nghiệp được tách hẳn để làm chức năng dịch vụ nông nghiệp, nó hoạt động theo Luật HTX, là một hoại hình HTX 13 kiểu mới. Hoạt động của HTX DVNN bao gồm: Dịch vụ các yếu tố đầu vào, đầu ra, dịch vụ các khâu cho sản xuất nông nghiệp, các HTX DVNN được tổ chức với mục đích phục vụ cho sản xuất nông nghiệp của các hộ nông dân, nó không hoạt động nhằm mục đích lợi nhuận. Mô hình HTX DVNN ở nước ta chủ yếu được phân thành ba hình thức: Dịch vụ chuyên khâu, dịch vụ chuyên ngành và dịch vụ tổng hợp (Đỗ Thị Hồng, 2015).
- HTX DVNN chuyên khâu: HTX có nội dung hoạt động tập trung ở từng khâu công việc trong quá trình sản xuất và phục vụ cho sản xuất hoặc từng lĩnh vực trong quá trình tái sản xuất. Ví dụ: HTX tín dụng, HTX mua bán, HTX chuyên dịch vụ về tưới tiêu. - HTX DVNN tổng hợp: HTX này đảm nhiệm nhiều khâu dịch vụ cho sản xuất nông nghiệp. Tùy thuộc vào đặc điểm, điều kiện, trình độ sản xuất và tập quán ở từng vùng, từng địa phương mà nhu cầu của nông hộ đối với từng loại hình dịch vụ có khác nhau.
Ở khu vực đồng bằng thì chủ yếu là trồng lúa nước thì HTX có thể thực hiện các khâu dịch vụ sau: cung ứng giống, vật tư, tưới tiêu, bảo vệ thực vật, bảo vệ sản xuất,. còn đối với những vùng có mức bình quân ruộng đất và mức độ cơ giới hóa cao, nông hộ cần thêm khâu dịch vụ làm đất, thu hoạch và sửa chữa cơ khí, vận chuyển sản phẩm đến nơi tiêu thụ,. - HTX DVNN chuyên ngành: HTX này được hình thành từ nhu cầu của các hộ xã viên cùng sản xuất kinh doanh một loại hàng hóa tập trung, hoặc cùng làm một nghề giống nhau. HTX thực hiện các khâu dịch vụ của kinh tế hộ như chọn giống, cung ứng vật tư, trao đổi hướng dẫn kỹ thuật, dịch vụ, vận chuyển và tiêu thụ sản phẩm, đại diện các hộ thành viên quan hệ với cơ sở chế biến nông sản (Đỗ Thị Hồng, 2015).
Đặc điểm của HTX DVNN Ngoài những đặc điểm chung của mô hình HTX, HTX DVNN còn có những đặc điểm đặc thù như: - HTX DVNN ra đời và phát triển gắn với quá trình phát triển của đời sống nhân dân, phục vụ nhu cầu của nhân dân. Hoạt động dịch vụ của HTX DVNN phát triển nhằm hỗ trợ kinh tế hộ phát triển. HTX DVNN thực hiện những hoạt động mà hộ xã viên không thể làm hoặc làm nhưng không có hiệu quả. Đó là những hộ thành viên nhỏ lẻ, tài chính yếu không đủ sức mạnh cạnh 14 tranh trên thị trường.
- Đối tượng sản xuất của nông nghiệp là cây trồng, vật nuôi nên quá trình hoạt động của HTX không những bị chi phối bởi các quy luật kinh tế mà còn bị chi phối của quy luật tự nhiên.