CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI CÔNG NGHỆ CỦA DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan tới luận án 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu ở nước ngoài về hoạt động ĐMCN của doanh nghiệp, vai trò của nó đối với doanh nghiệp và các nhân tố ảnh hưởng tới đổi mới công nghệ của doanh nghiệp, từ nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau. Đổi mới công nghệ là một hệ thống các hoạt động phức tạp nhằm chuyển đổi các ý tưởng và kiến thức khoa học thành thực thể vật chất và các ứng dụng trong hiện thực.
Đó là quá trình biến đổi tri thức thành các sản phẩm và dịch vụ hữu ích có tác động tới sự phát triển của nền kinh tế và bao gồm tám lĩnh vực: (1) nghiên cứu cơ bản; (2) nghiên cứu ứng dụng; (3) triển khai công nghệ; (4) thực thi công nghệ; (5) sản xuất; (6) marketing; (7) truyền bá; (8) mở rộng công nghệ (Tarek M Khalil, 2002). Mặt khác, ĐMCN là một hoạt động đồng thời tác động với nhau một cách không tuyến tính; nó không chỉ bao gồm khoa học, kỹ thuật mà bao gồm cả ảnh hưởng của xã hội, nhà nước, thể chế chính trị, văn hóa, kinh tế, chính sách công để tạo ra của cải và chịu ảnh hưởng của ba quĩ đạo tới hạn, đó là: vượt qua đường biên giới, sự xuất hiện các công nghệ mới, kiến thức và trí tuệ nhân tạo.Schilling (2009) lại cho rằng ĐMCN là tập hợp các ý tưởng sáng tạo và đòi hỏi sự cần thiết phải kết hợp ý tưởng sáng tạo, nguồn lực và kỹ năng để hiện thực hóa ý tưởng đó thành sản phẩm mới, qui trình mới. Vai trò của ĐMCN đối với tăng trưởng kinh tế của một quốc gia: - ĐMCN tác động tới xã hội như thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (GDP) và tăng năng lực cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa (M.Schilling, 2009); 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đồng thời tốc độ ĐMCN đã trở thành yếu tố hàng đầu ảnh hưởng tới tốc độ tăng trưởng kinh tế và tạo ra sự thịnh vượng của quốc gia. Nhiều công trình nghiên cứu đã kết luận rằng tiến bộ công nghệ thông qua ĐMCN là nguồn gốc và là động lực của tăng trưởng kinh tế (Robert Solow, 1987; Boskin and Lau, 1992).
Từ đó cho thấy, tiến bộ của nền văn minh xã hội loài người được gắn liền với tiến bộ của công nghệ; - Đổi mới công nghệ tạo ra các cơ hội kinh doanh, đồng thời cũng tạo ra những cơ chế trong tăng trưởng kinh tế. Nó chính là cơ sở và điểm khởi đầu cho một chu trình phát triển kinh tế và được gọi là chu trình sóng dài của nền kinh tế, trong đó có nhấn mạnh tới tiến bộ của KH&CN mới dẫn đến sự tăng trưởng kinh tế mới. Như vậy, công nghệ và ĐMCN là một trong các yếu tố giữ vai trò quan trọng đối với quá trình tạo ra sự thịnh vượng và tăng trưởng kinh tế của một quốc gia; Các yếu tố tổng hợp ảnh hưởng tới hoạt động ĐMCN và quá trình ĐMCN của doanh nghiệp: - Tarek M.Khalil (2002) đã nghiên cứu và đưa ra bảy yếu tố chi phối ảnh hưởng tới tốc độ ĐMCN, đó là: (1) tình trạng hiện tại của tri thức khoa học; (2) mức độ tăng trưởng của khoa học; (3) loại công nghệ; (4) các pha trong chu kỳ sống; (5) mức độ hứa hẹn của chính sách; (6) khả năng hợp tác tiến bộ công nghệ; (7) tốc độ lan truyền của các sáng chế. Hơn nữa, tác giả cũng đưa ra tám nhân tố ảnh hưởng tới hoạt động ĐMCN trong ngành công nghiệp, đó là, (1) sự thay đổi của môi trường quốc tế; (2) tiến bộ trong truyền thông; (3) nghiên cứu & triển khai đa diện và liên tục; (4) thời gian tiếp thị; (5) sự thúc đẩy từ giáo dục; (6) sự thay đổi trong sự tương tác với thể chế; (7) những thay đổi trong cấu trúc tổ chức; (8) sự lan tỏa của các nguồn lực cho việc phát triển và thâm nhập công nghệ; 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Ảnh hưởng của khoa học tới ĐMCN: Cho tới cuối thế kỷ 18 mối quan hệ giữa KH&CN còn tương đối độc lập, nhưng nhiều nhà khoa học đã quan sát thấy có sự phát triển song song giữa khoa học và công nghệ.
Trong thế kỷ 20 thì hầu hết các công nghệ đều có nguồn gốc từ các khám phá khoa học, chỉ khi khoa học và công nghệ tác động lẫn nhau mới tạo lên sự phát triển bùng nổ của công nghệ. Hay nói cách khác, khi nói tới khoa học là đề cập tới phát minh khoa học, còn khi nói tới công nghệ là đề cập tới sáng chế công nghệ; đây là hai vấn đề có quan hệ mật thiết và ảnh hưởng lẫn nhau. Công nghệ mới ra đời thông qua hoạt động ĐMCN hỗ trợ cho các phát minh khoa học, các phát minh khoa học là cơ sở dẫn tới các sáng chế và thực hiện ĐMCN thành công. Khi khoa học càng phát triển thì sẽ làm cho vòng đời công nghệ giảm xuống từ đó thúc đẩy hoạt động ĐMCN (M.
Hoạt động đổi mới được Fredrick Betz (1998) cho rằng đó là sự phát minh, phát triển và đưa vào thị trường sản phẩm mới, qui trình mới hoặc là dịch vụ mới có chứa công nghệ mới. Mặt khác, khi KH&CN tiếp cận thị trường chúng sẽ ảnh hưởng tới doanh nghiệp và cuộc sống của con người, đồng thời thị trường có thể chấp nhận hay loại bỏ chúng; - Ảnh hưởng của thị trường tới ĐMCN và nhấn mạnh vai trò của xã hội đối với ĐMCN của doanh nghiệp: Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng ĐMCN bắt đầu từ ý tưởng và kết thúc là chúng được thương mại hóa, nghĩa là chúng được đưa ra thị trường. Để thị trường chấp nhận thì hoạt động ĐMCN của doanh nghiệp phải đóng góp và tạo nên giá trị gia tăng cho khách hàng; hay nói cách khác mọi đổi mới đều xuất phát từ nhu cầu của xã hội hay phục vụ nhu cầu của xã hội đồng thời xã hội là nơi cung cấp nguồn lực cho đổi mới và cũng là nơi tiếp nhận thành quả của đổi mới. Vì vậy ĐMCN thực sự thành công khi và chỉ khi chúng được thương mại hóa, đưa ra thị trường và được thị trường chấp nhận.
8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như vậy, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài đã khái quát được ĐMCN, hoạt động ĐMCN, vai trò của ĐMCN và các yếu tố ảnh hưởng tới ĐMCN của doanh nghiệp. Các công trình nghiên cứu ở trong nước ĐMCN, trình độ công nghệ, năng lực công nghệ và các yếu tố ảnh hưởng tới ĐMCN của doanh nghiệp được các tác giả trong nước nghiên cứu và công bố qua các công trình như: (1) Nghiên cứu về quản lý ĐMCN (Nguyễn Văn Phúc và cộng sự, 2002); (2) Điều tra khảo sát hoạt động ĐMCN của các doanh nghiệp vốn trong nước (Nguyễn Võ Hưng, Nguyễn Thanh Hà, 2003); (3) Điều tra khảo sát nhu cầu của doanh nghiệp nhỏ và vừa các tỉnh phía Bắc (Trung tâm hỗ trợ kỹ thuật doanh nghiệp nhỏ và vừa, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2007); (4) Nghiên cứu về đổi mới chính sách doanh nghiệp trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế (Hồ Sỹ Hùng và cộng sự, 2010), (5) Điều tra năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong khủng hoảng (VCCI, 2008), v. Những công trình nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng tới ĐMCN của doanh nghiệp đã chỉ ra các nhân tố như: - Nhân lực có tầm quan trọng quyết định ĐMCN, trong nhiều trường hợp còn cấp bách hơn tài chính, đồng thời các yếu tố quyết định thành công của đổi mới là tình hình thuận lợi của thị trường đối với sản phẩm có liên quan tới đổi mới và sau đó là trình độ của đội ngũ lao động tại thời điểm đổi mới (Trần Ngọc Ca, 2000). Tuy nhiên, CIEM/UNDP (2006) cho rằng yêu cầu về nâng cao chất lượng, hạ giá thành sản phẩm và yêu cầu nâng cao về năng suất mới là nhóm yếu tố có tác động lớn nhất thúc đẩy doanh nghiệp ĐMCN; còn chính sách khuyến khích ĐMCN của nhà nước lại là nhóm yếu tố có tác động yếu nhất.
- Nguyễn Sỹ Lộc và các tác giả (2006) cho rằng muốn ĐMCN thành công, các cấp quản lý nhà nước, nhà quản lý doanh nghiệp phải quan tâm tới 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những yếu tố tác động trực tiếp và gián tiếp đến quá trình đổi mới, bao gồm: (1) nhóm yếu tố ảnh hưởng tới nhu cầu công nghệ (yếu tố tâm lý xã hội, kinh tế và đặc tính địa phương của nhà sử dụng công nghệ tiềm năng; yêu cầu của qui mô đầu tư cho việc ĐMCN; lợi nhuận của đầu tư công nghệ mang lại; sự tương thích của công nghệ mới và công nghệ đang sử dụng; lợi thế cạnh tranh có thể nhìn thấy được giữa công nghệ mới và công nghệ cũ; sự phức tạp và hiệu quả của công nghệ mới; so sánh về chi phí sản xuất và giá bán sản phẩm giữa công nghệ mới và cũ; môi trường quyết định các yếu tố liên quan đến chính trị và tổ chức của đơn vị mua; số lượng người mua và số lượng người mua tiềm năng), và (2) các yếu tố từ phía nhà cung cấp (các hoạt động của cơ quan truyền bá công nghệ có liên quan tới giá, thị trường, lựa chọn thị trường, tiếp thị, cơ sở hạ tầng; môi trường chuyển giao như phát triển cơ sở hạ tầng, thông tin, ưu đãi, luật pháp; điều tiết của chính phủ). Như vậy, các tác giả đã nêu ra được các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình ĐMCN, tuy nhiên chưa làm rõ được tầm quan trọng của các yếu tố này trong hoạt động ĐMCN của doanh nghiệp; - Ngoài ra, ĐMCN còn phụ thuộc vào: (1) chiến lược kinh doanh, chiến lược công nghệ của doanh nghiệp (Nguyễn Văn Thu, 2007), (2) vòng đời công nghệ và thời điểm tiến hành ĐMCN (Tạ Doãn Trịnh, 2009), (3) vốn con người (Trần Thọ Đạt & Đỗ Tuyết Nhung, 2008), (4) áp lực của các chính sách bảo vệ môi trường buộc doanh nghiệp phải ĐMCN theo hướng hướng thân thiện với môi trường (Vũ Xuân Nguyệt Hồng, 2008) và (5) quá trình đánh giá, lựa chọn, chuyển giao công nghệ thành công (Nguyễn Công Liêm & Nguyễn Thanh Tuấn, 2007). Hơn nữa, ĐMCN còn phụ thuộc vào môi trường công nghệ quốc gia (Bộ môn Quản lý công nghệ, Đại học Kinh tế Quốc dân, 2003). Như vậy, các công trình nghiên cứu trong nước đã khái quát được các quan niệm về ĐMCN, trình độ công nghệ, năng lực công nghệ, các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động ĐMCN của doanh nghiệp.