Đổi Mới Cơ Cấu Hàng Xuất Nhập Khẩu Trong Quan Hệ Thương Mại Việt Nam - Trung Quốc

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu trong quan hệ thương mại với trung quốc nhằm hạn chế tình trạng, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thị Nhật Thu
• Người hướng dẫn: PGS,TS Nguyễn Hoàng Ánh
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Đổi Mới Cơ Cấu Xuất Nhập Khẩu Việt Nam Để Giảm Nhập Siêu Với Trung Quốc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG XUẤT NHẬP KHẨU NHẰM HẠN CHẾ NHẬP SIÊU
• 1.1. Một số vấn đề lý thuyết về đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu
• 1.1.1. Khái niệm và phân loại cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu
• 1.1.2. Một số vấn đề lý thuyết về đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu
• 1.2. Quan hệ giữa đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu và việc giảm nhập siêu song phương
• 1.2.1. Một số vấn đề lý thuyết về nhập siêu
• 1.2.2. Các nhân tố tác động chung đến đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thương mại song phương
• 1.3. Kinh nghiệm đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập với Trung Quốc để giảm nhập siêu
• 1.3.1. Giới thiệu về nền kinh tế Malaysia
• 1.3.2. Đổi mới trong cơ cấu hàng xuất nhập khẩu của Malaysia với Trung Quốc
• 1.3.3. Giải pháp đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu của Malaysia. Những kinh nghiệm của Malaysia có thể áp dụng cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG HÓA XUẤT NHẬP KHẨU VIỆT NAM NHẰM HẠN CHẾ NHẬP SIÊU VỚI TRUNG QUỐC GIAI ĐOẠN 2002-2016
• 2.1. Thực trạng nhập siêu hàng hóa Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn 2002-2016
• 2.1.1. Nhập siêu Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2010
• 2.1.2. Nhập siêu Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2011-2016
• 2.1.3. Nhập siêu của Việt Nam-Trung Quốc trong cán cân thương mại chung
• 2.2. Vai trò của cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trong cán cân thương mại Việt-Trung giai đoạn 2002-2016
• 2.2.1. Thực trạng cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt-Trung
• 2.2.2. Tác động của cơ cấu hàng xuất nhập khẩu đến tình trạng nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016
• 2.2.3. Đánh giá sự đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam-Trung Quốc giai đoạn 2002-2016
• 2.2.3.1. Hiệu quả trong hoạt động thương mại Việt Nam-Trung Quốc
• 2.2.3.2. Khả năng đảm bảo phát triển bền vững quốc gia
• 2.3. Thực trạng các thành tố tác động đến đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt-Trung
• 2.3.1. Thành tố Yếu tố sản xuất
• 2.3.2. Thành tố Chính phủ
• 2.3.3. Thành tố Các ngành công nghiệp phụ trợ
• 2.3.4. Thành tố Doanh nghiệp
• 2.3.5. Thành tố Nhu cầu
• 2.3.6. Thành tố Cơ hội
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI CƠ CẤU HÀNG XUẤT NHẬP KHẨU ĐỂ GIẢM NHẬP SIÊU VỚI TRUNG QUỐC
• 3.1. Bối cảnh đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa nhằm giảm nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2018-2030
• 3.1.1. Thị trường Trung Quốc. Thị trường Việt Nam
• 3.1.2. Cơ hội và thách thức cho Việt Nam
• 3.1.2.1. Thách thức
• 3.2. Hướng đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu với Trung Quốc đến năm 2030
• 3.2.1. Phương hướng đổi mới tổng thể
• 3.2.2. Một số nhóm hàng xuất nhập khẩu chủ lực
• 3.3. Giải pháp đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu để hạn chế nhập siêu với Trung Quốc
• 3.3.1. Giải pháp của chủ thể Nhà nước
• 3.3.2. Giải pháp của chủ thể Doanh nghiệp
• 3.3.3. Giải pháp của chủ thể Nhà khoa học
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đổi Mới Cơ Cấu Xuất Nhập Khẩu Việt Nam

Đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu là một trong những chiến lược quan trọng nhằm cải thiện cán cân thương mại của Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh nhập siêu từ Trung Quốc ngày càng gia tăng. Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu không chỉ ảnh hưởng đến tình hình kinh tế mà còn phản ánh sự phát triển bền vững của quốc gia. Việc điều chỉnh cơ cấu này sẽ giúp Việt Nam tận dụng được lợi thế so sánh và giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.

1.1. Khái niệm và vai trò của cơ cấu xuất nhập khẩu

Cơ cấu xuất nhập khẩu bao gồm tỷ trọng và mối quan hệ giữa các mặt hàng trong tổng kim ngạch. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khả năng cạnh tranh và phát triển kinh tế của một quốc gia.

1.2. Tình hình xuất nhập khẩu Việt Nam hiện nay

Việt Nam hiện đang đối mặt với tình trạng nhập siêu lớn từ Trung Quốc, với kim ngạch nhập khẩu tăng nhanh. Điều này đặt ra thách thức lớn cho nền kinh tế và yêu cầu cần có những biện pháp đổi mới cơ cấu hàng hóa.

II. Vấn đề Nhập Siêu và Thách Thức Đối Với Việt Nam

Nhập siêu từ Trung Quốc đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng đối với nền kinh tế Việt Nam. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến cán cân thương mại mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của đất nước. Việc phụ thuộc vào hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc có thể dẫn đến rủi ro lớn trong tương lai.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến nhập siêu từ Trung Quốc

Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến nhập siêu là do cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam chủ yếu là nông sản thô, trong khi đó, nhu cầu nhập khẩu từ Trung Quốc lại tập trung vào nguyên phụ liệu và máy móc.

2.2. Tác động của nhập siêu đến nền kinh tế

Nhập siêu kéo dài có thể dẫn đến tình trạng mất cân bằng trong cán cân thương mại, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững và tạo ra áp lực lớn lên nền kinh tế Việt Nam.

III. Phương Pháp Đổi Mới Cơ Cấu Xuất Nhập Khẩu Hiệu Quả

Để giảm nhập siêu từ Trung Quốc, Việt Nam cần áp dụng các phương pháp đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện cán cân thương mại mà còn nâng cao giá trị gia tăng cho hàng hóa xuất khẩu.

3.1. Đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa có giá trị gia tăng

Việt Nam cần tập trung vào việc phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, như công nghệ cao và sản phẩm chế biến, để giảm thiểu sự phụ thuộc vào hàng hóa thô.

3.2. Tăng cường hợp tác thương mại với các quốc gia khác

Việc mở rộng thị trường xuất khẩu sang các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc vào Trung Quốc và tạo ra cơ hội mới cho hàng hóa Việt.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu có thể mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế Việt Nam. Những ứng dụng thực tiễn từ các quốc gia khác cũng có thể được áp dụng để cải thiện tình hình xuất nhập khẩu của Việt Nam.

4.1. Kinh nghiệm từ các quốc gia khác

Nhiều quốc gia đã thành công trong việc đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu, từ đó tạo ra những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc cải thiện cán cân thương mại.

4.2. Kết quả đạt được từ các giải pháp đã thực hiện

Các giải pháp đổi mới đã được áp dụng tại Việt Nam cho thấy sự cải thiện trong cán cân thương mại và giảm thiểu tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Đổi Mới Cơ Cấu Xuất Nhập Khẩu

Đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu là một nhiệm vụ cấp thiết để giảm nhập siêu từ Trung Quốc và đảm bảo sự phát triển bền vững cho nền kinh tế Việt Nam. Tương lai của việc này phụ thuộc vào sự quyết tâm và các chính sách phù hợp từ chính phủ và doanh nghiệp.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới cơ cấu

Việc đổi mới cơ cấu không chỉ giúp giảm nhập siêu mà còn tạo ra cơ hội phát triển mới cho nền kinh tế Việt Nam.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Việt Nam cần có những chiến lược dài hạn để tiếp tục đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu, từ đó nâng cao vị thế trong thương mại quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu phản ánh sự sắp xếp và mối quan hệ về mặt tỷ trọng giữa các mặt hàng, nhóm hàng trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của một quốc gia. Thực tiễn thương mại Việt Nam cho thấy tình trạng xuất siêu sang các thị trường Âu - Mỹ nhưng lại nhập siêu lớn từ các thị trường châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và khu vực ASEAN, trong đó quy mô lớn nhất là với Trung Quốc. Số liệu thống kê từ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Liên Hợp Quốc và Tổng cục Thống kê Việt Nam cho thấy nhập siêu từ Trung Quốc gia tăng nhanh sau khi Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001. Năm 2001, mức thâm hụt thương mại của Việt Nam với Trung Quốc ở mức 787 triệu USD; đến năm 2015, con số này đã tăng lên 43,7 tỷ USD, gấp hơn 55 lần so với năm 2001. Năm 2016, giá trị nhập siêu ghi nhận giảm còn gần 25 tỷ USD nhưng kim ngạch nhập khẩu vẫn ở mức cao (61,6 tỷ USD). Quy mô nhập siêu lớn và kéo dài phản ánh sự phụ thuộc đáng kể của nền kinh tế Việt Nam vào thị trường Trung Quốc, đặc biệt là nguồn nguyên phụ liệu đầu vào và máy móc thiết bị, tiềm ẩn rủi ro đối với sản xuất, việc làm và cán cân thanh toán quốc tế.

Nhiều nghiên cứu trước đây (MUTRAP, 2009; Bùi Trinh và Nguyễn Văn Huân, 2011; Tô Trung Thành và Nguyễn Trí Dũng, 2012; Lương Văn Khôi, 2012) đều xác định nguyên nhân cốt lõi của tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài bắt nguồn từ vấn đề cơ cấu kinh tế và cơ cấu xuất nhập khẩu. Nếu tiếp tục duy trì cơ cấu trao đổi hàng hóa như hiện hành, tình trạng nhập siêu sẽ khó được cải thiện. Việc nghiên cứu đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trong quan hệ thương mại với đối tác thương mại lớn nhất là Trung Quốc được xác định là cơ sở thực tiễn để giải quyết tình trạng nhập siêu song phương.

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất hệ thống giải pháp đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu, từ đó hạn chế tình trạng nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc trong dài hạn (đến năm 2030). Để đạt được mục đích này, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lý luận, xác lập một khung lý thuyết hợp lý có thể giải thích cơ chế tác động của cơ cấu hàng xuất nhập khẩu đến cán cân thương mại song phương.
2. Phân tích thực trạng nhập siêu hàng hóa của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016, thực trạng cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt - Trung giai đoạn 2002-2016, và đánh giá tác động của cơ cấu này đến tình trạng nhập siêu giữa hai nước; chỉ ra nguyên nhân cho những hạn chế trong đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt - Trung và phân tích thực trạng các thành tố tác động theo khung lý thuyết.
3. Đưa ra hệ thống giải pháp đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu nhằm giảm nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc với ba chủ thể là Nhà nước, Doanh nghiệp và Nhà khoa học; các giải pháp cụ thể đều hướng đến mục tiêu cải thiện sáu thành tố tác động chung nêu trong khung lý thuyết.
4. Nghiên cứu kinh nghiệm đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu để cải thiện cán cân thương mại với Trung Quốc của Malaysia và rút ra một số bài học cho Việt Nam.

Luận án đặt ra 5 câu hỏi nghiên cứu:

1. Cơ chế tác động của cơ cấu hàng xuất nhập khẩu đến cán cân thương mại là gì?
2. Thực trạng nhập siêu hàng hóa giữa Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 như thế nào?
3. Thực trạng cơ cấu hàng xuất nhập khẩu Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 như thế nào?
4. Đâu là những nhân tố tác động chung đến cán cân thương mại và cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam - Trung Quốc?
5. Có thể áp dụng bài học kinh nghiệm nào của Malaysia trong việc đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu để giảm nhập siêu với Trung Quốc?

Đối tượng nghiên cứu của luận án gồm: (1) Cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa Việt - Trung giai đoạn 2002-2016; (2) Cán cân thương mại hàng hóa Việt - Trung giai đoạn 2002-2016; (3) Cán cân thương mại và cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa của Malaysia và Trung Quốc.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Phạm vi thời gian: Phân tích thực trạng giai đoạn 2002-2016 (sau khi Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001, Việt Nam gia nhập WTO năm 2007 và ACFTA có hiệu lực). Các giải pháp đề xuất áp dụng cho giai đoạn 2018-2030, gắn với Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa của Chính phủ giai đoạn đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 và Quyết định về Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ từ năm 2016 đến năm 2025.
• Phạm vi không gian: Quan hệ thương mại hàng hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc (không bao gồm Hồng Kông và Đài Loan), kết hợp nghiên cứu trường hợp Malaysia.
• Phạm vi nội dung: Giới hạn trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, không bao gồm xuất nhập khẩu dịch vụ. Cơ cấu hàng hóa được phân tích theo hàm lượng chế biến, mục đích sử dụng, mức độ thâm dụng lao động, tài nguyên và công nghệ. Khung lý thuyết sử dụng mô hình Kim cương của Michael Porter để xác định các nhân tố tác động chung, không đi sâu so sánh năng lực cạnh tranh quốc gia toàn diện.
• Phạm vi số liệu: Sử dụng số liệu do cả Việt Nam và Trung Quốc công bố. Đối với thương mại song phương, tác giả ưu tiên số liệu của Hải quan Trung Quốc do phản ánh cả hoạt động thương mại tiểu ngạch (số liệu phía Trung Quốc công bố thường cao hơn số liệu phía Việt Nam trung bình trên 10%); trong trường hợp không có mới sử dụng số liệu từ Tổng cục Thống kê Việt Nam.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu trước đây theo 7 nhóm nội dung chính:

1. Tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến tăng trưởng kinh tế: Braford (1987) phân tích biến động cơ cấu kinh tế các nước châu Á - Thái Bình Dương; Mayer và Wood (2001) vận dụng mô hình Heckscher - Ohlin để phân tích cơ cấu xuất khẩu Nam Á gắn với trình độ lao động; Lederman và Maloney (2003) nghiên cứu tác động của nguồn lực sẵn có và thương mại nội ngành đến tăng trưởng; Rodrik (2006) cùng Hausmann, Hwang và Rodrik (2005) ước lượng tác động của chất lượng rổ hàng hóa xuất khẩu và hàm lượng công nghệ đến tăng trưởng GDP; Sohn và Lee (2008) phân tích mối quan hệ thương mại - tăng trưởng dựa trên định lý Rybczynski, mô hình Sản phẩm khác biệt của Krugman - Helpman và mô hình Tăng trưởng nội sinh; Lall (2005) khẳng định sự gia tăng hàm lượng công nghệ đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

2. Tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến phát triển bền vững: Nhóm tác giả Kaulin và Freinkman (2009), Hồ Trung Thanh (2009, 2012), Halle (2010), Lê Văn Hùng (2010), Lê Danh Vĩnh và Hồ Trung Thanh (2012), Nguyễn Văn Nam (2012), Trần Công Sách (2012), Vũ Huyền Phương (2014) chỉ ra rằng việc mở rộng xuất khẩu thâm dụng tài nguyên thô và nhập khẩu công nghệ lạc hậu sẽ làm suy giảm môi trường, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và cản trở tăng trưởng bền vững.

3. Chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trên thế giới: Các nghiên cứu của OECD (2005), Duran và Mulder (2008a, 2008b), Bartók và Onodera (2007), Antonio và Onodera (2007), Tangkitvanich và Onodera (2007) phân tích kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu hàng hóa tại Chile, Philippines, Thái Lan và Ecuador. Về mạng lưới sản xuất toàn cầu và phân công lao động quốc tế, các công trình tiêu biểu gồm Hummels (2001), Zhi (2003), Hausmann và Klinger (2006), Ernst & Young (2011), IMF (2011), Meng và Fang (2012), Johansson và Olaberría (2014). Về giải pháp chuyển dịch, Mayer (2001) nhấn mạnh chính sách giáo dục; Xing và Xu (2013) phân tích vai trò của tỷ lệ tiết kiệm; Bhat (2011) nghiên cứu mô hình đặc khu kinh tế tại Ấn Độ; Freitas và Mamede (2011) phân tích vai trò của dòng vốn FDI.

4. Nâng cấp cơ cấu xuất nhập khẩu tại khu vực châu Á và các nước đang phát triển: Lardy (1992), Gaulier (2005, 2007), Athukorala và Hill (2008), Saunders (2008), Jongwanich và James (2009), Athukorala (2011), Wong và Li (2013) chỉ ra sự hình thành mạng lưới sản xuất linh phụ kiện điện - điện tử với vai trò trung tâm của Trung Quốc. Về tác động của Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA), các tác giả Thái Kiệt (2007), Yoeh và Ooi (2007), Phạm Thái Quốc (2010), Trần Văn Thọ (2005), Escaith và Inomata (2013) nhận định Trung Quốc có xu hướng hưởng lợi lớn hơn và duy trì thặng dư thương mại với ASEAN. Về thương mại Nam - Nam, Hellvin (2006), IMF (2008), Briones và Rakotoarisoa (2013) nêu rõ các nước đang phát triển chủ yếu cung cấp hàng sơ cấp và nhập khẩu hàng chế biến từ Trung Quốc.

5. Cơ cấu xuất nhập khẩu của Trung Quốc với các nhóm thị trường xuất siêu và nhập siêu: Nhóm nước xuất siêu sang Trung Quốc là các nước Đông Á có cơ cấu thương mại nội ngành phát triển trong ngành thiết bị điện và điện tử như Malaysia, Thái Lan, Philippines (Yean, 2001; Palanca, 2004; Woo, 2004; Devadason, 2009; Manarungsan, 2009; Chan và Lean, 2013). Ngược lại, nhóm nước nhập siêu chủ yếu xuất khẩu tài nguyên, lao động giản đơn và nhập khẩu máy móc, hàng tiêu dùng từ Trung Quốc, bao gồm các nước Mỹ Latinh, châu Phi và Hoa Kỳ (Kilpatrick, 2006; Casey, 2012; Cheung và Chinn, 2014; Morrison, 2015; Tokovenko và Koo, 2011).

6. Chuyển dịch cơ cấu hàng xuất nhập khẩu của Việt Nam: Nghiên cứu tổng quát gồm Trần Ngọc Sơn (2005), Nguyễn Đình Cung (2011), Nguyễn Ngọc Anh và Tô Trung Thành (2013), Nguyễn Chiến Thắng và Trần Văn Hoàng (2015). Nghiên cứu theo đối tác có Phạm Minh Sơn và Chung (2008), Nguyễn Tiến Dũng (2014) về quan hệ với Hàn Quốc; Nguyễn Thị Minh Hương (2012) về quan hệ với Nhật Bản. Về quan hệ với Trung Quốc, Trần Văn Thọ (2005a, 2010), Tong và Seng (2009), Ernst & Young (2012) cảnh báo nguy cơ Việt Nam trở thành thị trường tiêu thụ hàng công nghiệp và xuất khẩu tài nguyên cho Trung Quốc.

7. Mối quan hệ giữa cơ cấu hàng xuất nhập khẩu và cán cân thương mại Việt - Trung: Gros (2013) phân tích trường hợp Thổ Nhĩ Kỳ để chứng minh cơ cấu hàng hóa công nghệ thấp làm xấu đi cán cân thương mại. Các nghiên cứu về cán cân thương mại Việt - Trung gồm Trần Văn Thọ (2000, 2005), Chaponniere và Cling (2009), Nguyễn Ngọc Bảo (2010), Bùi Thúy Vân (2011), Zhang (2012), Hạ Thị Thiều Dao (2010), Hà Thị Hương Lan (2012), Nguyễn Thành Biên (2008), Nguyễn Hoàng Giang (2008), Doãn Công Khánh (2007), Lê Tuấn Thanh (2008), Phan Kim Nga (2010), Nguyễn Thị Hiền (2010), Trần Đình Thiên và Nguyễn Chiến Thắng (2012). Các công trình ứng dụng phương pháp định lượng gồm Peter Naray (2009), Bùi Trinh và Nguyễn Văn Huân (2011) dùng mô hình cân đối liên ngành; Tô Trung Thành và Nguyễn Trí Dũng (2012) dùng mô hình SVAR; Lương Văn Khôi (2012) dùng mô hình CCR-I và BCC-I; Pham Ngoc Quang và Bui Trinh (2006) dùng bảng cân đối Vào - Ra (I-O); Ha Thi Hong Van và Do Tien Sam (2009); Từ Thúy Anh và cộng sự (2011, 2012) tính toán hệ số tỷ lệ thâm nhập.

Từ việc tổng quan tài liệu, tác giả xác định 3 khoảng trống nghiên cứu chính:

• Thứ nhất, thiếu khung lý thuyết giải thích cơ chế tác động trực tiếp của cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu đến cán cân thương mại song phương; phần lớn các nghiên cứu mặc định mối quan hệ này mang tính đương nhiên.
• Thứ hai, các nghiên cứu về giải pháp giảm nhập siêu từ Trung Quốc chủ yếu dừng lại ở định hướng chung (như tăng tỷ trọng chế biến, giảm xuất thô), chưa gắn với cung - cầu thực tế của thị trường Trung Quốc và các cam kết thương mại tự do cụ thể.
• Thứ ba, các đề xuất giải pháp trước đây chỉ tập trung vào hai chủ thể Nhà nước và Doanh nghiệp, bỏ qua vai trò của chủ thể Nhà khoa học trong quá trình đổi mới cơ cấu hàng hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tiếp cận khái niệm đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu dựa trên định nghĩa về đổi mới sáng tạo của OECD (2005) gồm 4 loại hình: đổi mới sản phẩm, đổi mới quy trình, đổi mới tiếp thị và đổi mới tổ chức. Theo đó, tác giả đưa ra định nghĩa: "Đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu là một quá trình cải tiến cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa hiện thời để đảm bảo tính hiệu quả trong quan hệ thương mại với một hoặc nhiều nước đối tác và sự phát triển bền vững của một quốc gia". Quá trình này đòi hỏi sự thay đổi đáng kể về tỷ trọng giữa các nhóm hàng hóa, diễn ra đồng bộ qua việc nâng cấp hàm lượng công nghệ, quy trình sản xuất, phương thức xúc tiến thương mại và điều chỉnh chính sách vĩ mô.

Luận án xác lập khung phân tích bằng cách vận dụng mô hình Kim cương của Michael Porter (Porter, 1998) nhằm xác định 6 thành tố tác động chung đến cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu và cán cân thương mại song phương.

STT	Nhóm yếu tố ảnh hưởng đến cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu	Thành tố tương ứng trong mô hình Kim cương
1	Lợi thế so sánh quốc gia; khoảng cách địa lý	Yếu tố sản xuất
2	Mô hình tăng trưởng và cơ cấu kinh tế; chính sách thương mại; các FTA; chính sách thu hút FDI	Chính phủ
3	Chiến lược kinh doanh và nỗ lực của doanh nghiệp	Doanh nghiệp
4	Mức độ tham gia vào mạng lưới sản xuất khu vực/toàn cầu của doanh nghiệp	Các ngành phụ trợ
5	Sức mua và thị hiếu tiêu dùng của người dân	Nhu cầu
6	Năng lực sản xuất quốc gia; năng lực và mức đầu tư cho R&D	Cơ hội

Mô hình phân tích làm rõ cơ chế tác động của 6 thành tố:

• Chính phủ: Định hướng mô hình tăng trưởng, điều tiết chính sách thuế quan, cam kết FTA và thu hút FDI. Chính sách thương mại không phù hợp hoặc buông lỏng quản lý có thể dẫn đến phụ thuộc nhập khẩu và thâm hụt thương mại kéo dài.
• Yếu tố sản xuất: Gồm yếu tố cơ bản (tài nguyên, vị trí địa lý, lao động giản đơn) và yếu tố tiên tiến (hạ tầng kỹ thuật, lao động kỹ năng, công nghệ). Nếu xuất khẩu dựa vào yếu tố cơ bản hữu hạn, tỷ lệ nội địa hóa thấp, giá trị gia tăng ròng thu được không đủ bù đắp giá trị nhập khẩu.
• Nhu cầu: Quy mô dung lượng thị trường và thị hiếu chuộng hàng ngoại quyết định khối lượng nhập khẩu. Nếu người tiêu dùng nội địa chuộng hàng ngoại giá rẻ, sản xuất trong nước sẽ bị thu hẹp, làm gia tăng nhập siêu.
• Doanh nghiệp: Năng lực cạnh tranh và chiến lược kinh doanh thị trường quyết định khả năng thâm nhập thị trường đối tác. Doanh nghiệp yếu kém trong nghiên cứu thị trường sẽ khiến hàng xuất khẩu kém đa dạng và chịu sức ép cạnh tranh từ hàng nhập khẩu.
• Các ngành phụ trợ: Quyết định tỷ lệ nội địa hóa của sản phẩm xuất khẩu. Sự thiếu vắng ngành công nghiệp phụ trợ buộc doanh nghiệp phải nhập khẩu lượng lớn nguyên vật liệu, phụ tùng trung gian.
• Cơ hội: Khả năng nắm bắt cơ hội từ quá trình tái cấu trúc chuỗi giá trị toàn cầu, ứng dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao vị thế trong mạng lưới sản xuất.

Về chủ thể đổi mới, luận án xác định 3 chủ thể: Nhà nước (hoạch định thể chế, quy hoạch kinh tế, xúc tiến thương mại vĩ mô), Doanh nghiệp (doanh nghiệp sản xuất và thương mại; đổi mới công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, mở rộng thị trường) và Nhà khoa học (cung cấp nghiên cứu lý thuyết dự báo thị hiếu và nghiên cứu ứng dụng công nghệ, sáng chế phục vụ sản xuất).

Hệ thống đánh giá sự đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu dựa trên 2 tiêu chí lớn:

1. Tính hiệu quả trong quan hệ thương mại song phương: Tận dụng lợi thế so sánh, tác động tích cực đến tổng kim ngạch và cán cân thương mại song phương, khai thác ưu đãi trong các hiệp định thương mại tự do.
2. Khả năng đảm bảo phát triển bền vững quốc gia: Góp phần tăng trưởng kinh tế, không gây tổn hại đến môi trường sinh thái, đóng góp vào phát triển xã hội và tạo việc làm kỹ năng cao.

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp các kỹ thuật thu thập và phân tích dữ liệu cụ thể:

• Thống kê mô tả: Hệ thống hóa số liệu thương mại song phương thông qua các bảng phân loại quốc tế: Hệ thống mã hóa và mô tả hàng hóa (HS), Hệ thống phân loại hàng hóa xuất nhập khẩu (SITC phiên bản 2 gồm 9 nhóm hàng), và Phân loại hàng hóa theo ngành kinh tế rộng (BEC gồm tư liệu sản xuất, hàng trung gian và hàng tiêu dùng). Về hàm lượng công nghệ, luận án tích hợp khung phân loại của Lall (2000), UNCTAD (2002) và OECD (2011).
• Phương pháp so sánh: So sánh chỉ tiêu kim ngạch, tỷ trọng theo thời gian giữa các nhóm hàng theo hàm lượng lao động, tài nguyên và công nghệ; so sánh thứ hạng năng lực đổi mới sáng tạo, chi tiêu R&D giữa Việt Nam, Trung Quốc và các nước ASEAN.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Tổng hợp thực trạng cơ cấu hàng hóa, đánh giá cơ chế tác động và phân tích bài học kinh nghiệm đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu của Malaysia với Trung Quốc.
• Phương pháp điều tra khảo sát: Tác giả tiến hành điều tra khảo sát bằng bảng câu hỏi đối với 200 doanh nghiệp xuất nhập khẩu có quan hệ thương mại với đối tác Trung Quốc trên toàn quốc. Thời gian khảo sát từ tháng 5/2015 đến tháng 5/2016 qua hình thức phát trực tiếp và gửi thư điện tử. Phiếu điều tra gồm 3 phần: (1) Thông tin chung của doanh nghiệp; (2) Tình hình xuất nhập khẩu (thị trường chủ lực, tỷ lệ nội địa hóa, chiến lược kinh doanh, khó khăn tiếp cận thị trường Trung Quốc, đăng ký thương hiệu); (3) Đánh giá chung (nhu cầu hiệp hội ngành hàng, thông tin FTA, quan điểm về biện pháp quản lý nhập khẩu).

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ WTO, Ban Thư ký Liên Hợp Quốc (UN Comtrade), Tổng cục Thống kê Việt Nam, số liệu Hải quan Trung Quốc và các văn bản chỉ đạo của Chính phủ Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu nhằm hạn chế nhập siêu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu, bản chất của nhập siêu và cơ chế tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến cán cân thương mại song phương. Luận án chỉ ra 4 nhóm nguyên nhân dẫn đến nhập siêu: (1) Nguyên nhân từ xuất khẩu (tăng trưởng xuất khẩu thấp hơn nhập khẩu, tỷ trọng hàng thô và sơ chế cao, tỷ lệ nội địa hóa thấp); (2) Nguyên nhân từ nhập khẩu (nhu cầu nhập máy móc thiết bị phục vụ dự án đầu tư nhưng hiệu quả không cao, tâm lý chuộng dùng hàng ngoại); (3) Nguyên nhân từ hội nhập kinh tế quốc tế (sức ép mở cửa thị trường khi tham gia các FTA); (4) Nguyên nhân từ tỷ giá hối đoái.

Khung lý thuyết của chương 1 thiết lập mối liên hệ giữa cơ cấu xuất nhập khẩu và cán cân thương mại thông qua 6 thành tố của mô hình Kim cương. Luận án phân tích kinh nghiệm thực tiễn của Malaysia trong quan hệ thương mại với Trung Quốc. Malaysia từng trải qua giai đoạn thâm hụt thương mại với Trung Quốc nhưng đã chuyển đổi thành công sang trạng thái xuất siêu. Quốc gia này tập trung phát triển ngành thiết bị điện và điện tử (E&E), chuyển từ thương mại liên ngành sang thương mại nội ngành, gia tăng hàm lượng công nghệ trong sản phẩm, đồng thời duy trì tỷ lệ chi tiêu cho R&D và số lượng bằng phát minh sáng chế ở mức cao trong khu vực Đông Nam Á. Từ trường hợp của Malaysia, luận án rút ra các bài học về chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ, định hướng thu hút FDI vào lĩnh vực công nghệ cao và nâng cao năng lực hấp thu công nghệ cho doanh nghiệp trong nước.

Chương 2: Thực trạng đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam nhằm hạn chế nhập siêu với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016

Chương 2 phân tích diễn biến nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc qua hai giai đoạn: 2002-2010 và 2011-2016. Luận án chỉ ra xu hướng gia tăng liên tục của quy mô thâm hụt thương mại, đạt đỉnh 43,7 tỷ USD vào năm 2015, chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng nhập siêu của Việt Nam.

Về cơ cấu hàng hóa, tác giả phân tích cơ cấu theo mục đích sử dụng (BEC) và theo hàm lượng công nghệ (SITC/Lall) tại các mốc 2002, 2008 và 2016:

• Hàng xuất khẩu sang Trung Quốc tập trung chủ yếu ở nhóm hàng sơ cấp, nông lâm thủy sản và khoáng sản thô (dầu thô, than đá, cao su, sắn lát). Tỷ trọng hàng chế biến công nghệ cao có xu hướng tăng gần đây nhờ sự xuất hiện của khối FDI trong nhóm hàng điện tử (HS 85), nhưng giá trị gia tăng nội địa thu được không cao.
• Hàng nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm tỷ trọng lớn là tư liệu sản xuất và hàng trung gian phục vụ gia công. Nổi bật là nhóm máy móc, thiết bị công nghệ (phục vụ các dự án EPC) và nguyên phụ liệu cho ngành dệt may, da giày. Thị phần nguyên phụ liệu may mặc nhập khẩu từ Trung Quốc năm 2016 chiếm vị trí chi phối trong tổng kim ngạch nhập khẩu nhóm hàng này của Việt Nam.

Đánh giá theo hai tiêu chí đổi mới, luận án chỉ ra cơ cấu xuất nhập khẩu Việt - Trung giai đoạn 2002-2016 chưa đạt tính hiệu quả và chưa đảm bảo phát triển bền vững do xuất khẩu thâm dụng tài nguyên và phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu trung gian nhập khẩu từ Trung Quốc.

Phân tích thực trạng 6 thành tố của mô hình Kim cương phản ánh các hạn chế cụ thể:

• Yếu tố sản xuất: Lực lượng lao động chủ yếu là lao động giản đơn; hạ tầng kỹ thuật và năng lực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo năm 2017 xếp hạng thấp hơn đáng kể so với Trung Quốc.
• Chính phủ: Chính sách điều hành nhập khẩu chưa kiểm soát chặt chẽ tiêu chuẩn kỹ thuật; chính sách công nghiệp hỗ trợ triển khai chậm; chưa tận dụng tối đa các cam kết giảm thuế trong ACFTA để đẩy mạnh xuất khẩu mặt hàng có giá trị cao.
• Các ngành phụ trợ: Tỷ lệ nội địa hóa của các ngành công nghiệp chủ lực (dệt may, da giày, điện tử) ở mức thấp, dẫn đến việc phải nhập khẩu lớn phụ liệu từ Trung Quốc.
• Doanh nghiệp: Tỷ lệ chi cho R&D trên doanh thu của các doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 2014-2017 ở mức rất thấp so với các nước Đông Nam Á. Kết quả khảo sát 200 doanh nghiệp cho thấy doanh nghiệp gặp khó khăn lớn về thiếu thông tin thị trường Trung Quốc, năng lực tài chính hạn chế, thương hiệu sản phẩm xuất khẩu chưa được đăng ký bảo hộ.
• Nhu cầu: Thị trường nội địa có quy mô tiêu dùng lớn đối với các mặt hàng máy móc, thiết bị và hàng tiêu dùng giá rẻ từ Trung Quốc.
• Cơ hội: Việt Nam chưa tận dụng tốt cơ hội chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại.

Chương 3: Giải pháp đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu để giảm nhập siêu với Trung Quốc

Chương 3 dự báo bối cảnh quốc tế và khu vực giai đoạn 2018-2030, phân tích tác động của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP) và Cách mạng công nghiệp 4.0. Luận án xác định phương hướng đổi mới tổng thể cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa Việt - Trung đến năm 2030, hướng đến mục tiêu cân bằng cán cân thương mại theo các mốc chiến lược của Chính phủ.

Luận án xác định danh mục hàng hóa chủ lực cần điều chỉnh:

• Đẩy mạnh xuất khẩu 5 nhóm hàng có tiềm năng sang Trung Quốc: Nông sản chế biến sâu; thủy hải sản chế biến; sản phẩm dệt may có giá trị gia tăng cao (chuyển đổi phương thức sản xuất); linh kiện, thiết bị điện và điện tử (nâng cao chuỗi giá trị); hàng thủ công mỹ nghệ và đồ gỗ.
• Hạn chế và giảm nhập khẩu 3 nhóm hàng từ Trung Quốc: Máy móc thiết bị và dây chuyền công nghệ lạc hậu (thắt chặt quản lý dự án tổng thầu EPC); nguyên phụ liệu trung gian thông qua việc tự chủ sản xuất công nghiệp phụ trợ trong nước; hàng tiêu dùng chất lượng thấp không thiết yếu.

Luận án xây dựng hệ thống giải pháp gắn với 3 chủ thể:

1. Giải pháp từ chủ thể Nhà nước:

• Tái cơ cấu kinh tế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu; triển khai hiệu quả Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2016-2025.
• Hoàn thiện thể chế và hàng rào kỹ thuật: Xây dựng hệ thống quy chuẩn kỹ thuật (TBT), quy chuẩn kiểm dịch động thực vật (SPS) để ngăn chặn hàng hóa, thiết bị công nghệ lạc hậu, bảo vệ sản xuất nội địa.
• Đổi mới công tác xúc tiến thương mại: Đa dạng hóa các hoạt động xúc tiến ở cấp vĩ mô, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường các địa phương sâu trong nội địa Trung Quốc; tham gia tích cực Hội chợ Trung Quốc - ASEAN (CAEXPO).
• Nâng cao hiệu quả đầu tư công và quản lý đấu thầu các dự án EPC nhằm tránh phụ thuộc vào nhà thầu và thiết bị Trung Quốc.

2. Giải pháp từ chủ thể Doanh nghiệp:

• Nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng sản phẩm: Áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế (GMP, HACCP, ISO, VietGAP) đối với nông sản, thủy sản để xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc.
• Chuyển dịch phương thức sản xuất: Ngành may mặc và điện tử cần chủ động chuyển dịch từ hình thức gia công thuần túy (OEM) sang tự thiết kế và sản xuất theo thương hiệu (ODM, OBM); liên kết ngang với các tập đoàn đa quốc gia để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
• Tăng cường nghiên cứu thị trường: Chủ động tìm hiểu văn hóa tiêu dùng và hệ thống phân phối lớn ở Trung Quốc, kết nối với mạng lưới các siêu thị bán lẻ tại Trung Quốc năm 2016 để phân phối hàng hóa trực tiếp.

3. Giải pháp từ chủ thể Nhà khoa học:

• Tăng cường hoạt động nghiên cứu lý thuyết: Đi sâu dự báo xu hướng tiêu dùng, đặc điểm thị hiếu theo vùng miền của Trung Quốc nhằm cung cấp dữ liệu định hướng cho doanh nghiệp.
• Đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng: Nghiên cứu cải tiến giống cây trồng, kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch cho nông sản xuất khẩu; phát minh, sáng chế và chuyển giao công nghệ mới nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho các sản phẩm công nghiệp trong nước; tham gia phản biện, thẩm định công nghệ nhập khẩu.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đóng góp các kết quả nghiên cứu mới về cả phương diện lý luận và thực tiễn:

Về lý luận:

• Ứng dụng mô hình Kim cương của Michael Porter để xác lập khung phân tích các nhân tố chung tác động đồng thời đến cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu và cán cân thương mại song phương, cung cấp cách tiếp cận có hệ thống cho bài toán giảm nhập siêu song phương.
• Đưa ra định nghĩa khoa học về "Đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu" dựa trên cơ sở lý thuyết đổi mới sáng tạo của OECD (2005), làm rõ nội hàm đổi mới sản phẩm, quy trình, tiếp thị và tổ chức trong thương mại hàng hóa.
• Xác định hệ thống 2 tiêu chí cụ thể để đánh giá sự đổi mới trong cơ cấu xuất nhập khẩu song phương: Tính hiệu quả trong quan hệ thương mại và Khả năng đảm bảo phát triển bền vững quốc gia.
• Xác định và bổ sung chủ thể Nhà khoa học vào mô hình các chủ thể tham gia quá trình đổi mới cơ cấu xuất nhập khẩu, bên cạnh hai chủ thể Nhà nước và Doanh nghiệp.

Về thực tiễn:

• Phân tích chi tiết thực trạng nhập siêu và cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn 2002-2016, phân định theo hai giai đoạn 2002-2010 và 2011-2016, làm rõ tỷ trọng thâm hụt song phương trong bức tranh ngoại thương tổng thể của Việt Nam.
• Đánh giá tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến nhập siêu song phương dựa trên phân loại hàm lượng công nghệ và mục đích sử dụng hàng hóa, chỉ ra các điểm nghẽn về phụ thuộc nguyên liệu đầu vào và công nghệ.
• Cung cấp dữ liệu điều tra thực tế từ 200 doanh nghiệp xuất nhập khẩu với đối tác Trung Quốc, làm cơ sở thực chứng để đánh giá các khó khăn về thị trường, thương hiệu và nội địa hóa.
• Tổng kết bài học kinh nghiệm từ quá trình đổi mới cơ cấu hàng hóa của Malaysia với Trung Quốc để rút ra các hàm ý phù hợp với điều kiện Việt Nam.
• Xác định phương hướng đổi mới tổng thể đến năm 2030, đưa ra danh mục cụ thể gồm 5 nhóm hàng cần đẩy mạnh xuất khẩu và 3 nhóm hàng cần hạn chế nhập khẩu từ Trung Quốc.
• Xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ gắn với ba chủ thể (Nhà nước, Doanh nghiệp, Nhà khoa học) nhằm tác động trực tiếp vào 6 thành tố của mô hình Kim cương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Nghiên cứu chỉ tập trung vào hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, chưa phân tích thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Trung Quốc.
• Việc áp dụng mô hình Kim cương của Michael Porter chỉ giới hạn ở việc nhận diện các nhân tố chung tác động đến cơ cấu hàng hóa và cán cân thương mại song phương, không đi sâu phân tích so sánh đối chiếu toàn diện lợi thế cạnh tranh quốc gia giữa hai nền kinh tế.
• Do tồn tại sự chênh lệch thống kê giữa hai quốc gia (trung bình trên 10%), luận án ưu tiên sử dụng nguồn số liệu do Hải quan Trung Quốc công bố để phản ánh luồng hàng tiểu ngạch; do đó các sai số phát sinh ngoài các nguồn dữ liệu chính thức này chưa thể bao quát tuyệt đối.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang cán cân thương mại dịch vụ giữa Việt Nam và Trung Quốc.
• Phân tích định lượng chi tiết hơn về mức độ tác động của từng hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (như CPTPP, EVFTA, RCEP) đối với việc chuyển dịch cơ cấu hàng hóa song phương với Trung Quốc.
• Nghiên cứu cơ chế liên kết cụ thể giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa nhằm gia tăng tỷ lệ nội địa hóa các nhóm hàng thay thế nhập khẩu từ Trung Quốc.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Kinh tế học, Kinh tế quốc tế và Thương mại quốc tế: Luận án cung cấp phương pháp tiếp cận mô hình Kim cương trong phân tích thương mại song phương, kỹ thuật tổng hợp số liệu theo HS, SITC, BEC và hệ thống tài liệu tổng quan.
• Cơ quan quản lý nhà nước và các nhà hoạch định chính sách thương mại (Bộ Công Thương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các đơn vị xúc tiến thương mại): Các phân tích thực trạng và giải pháp trong Chương 3 là cơ sở tham khảo cho việc xây dựng hàng rào kỹ thuật, điều hành chính sách công nghiệp hỗ trợ và chiến lược đàm phán thương mại với Trung Quốc.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các hiệp hội ngành hàng: Cung cấp thông tin thực trạng chuỗi cung ứng, hệ thống phân phối tại Trung Quốc, các tiêu chuẩn chất lượng (GMP, HACCP, ISO, VietGAP) và định hướng chuyển dịch mô hình sản xuất từ OEM sang ODM/OBM.

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án ưu tiên sử dụng số liệu thống kê thương mại do phía Trung Quốc công bố thay vì số liệu của Việt Nam?
Từ năm 2009, số liệu thống kê thương mại do Trung Quốc báo cáo luôn cao hơn số liệu của Việt Nam trung bình trên 10%. Nguyên nhân là do phía Trung Quốc thống kê được cả kim ngạch xuất nhập khẩu tiểu ngạch và phản ánh hiện tượng nhập lậu giữa hai nước mà phía Việt Nam chưa thống kê đầy đủ. Để tăng mức độ chính xác khi đánh giá mức độ phụ thuộc thương mại và quy mô nhập siêu thực tế, tác giả lựa chọn số liệu do Trung Quốc công bố, khi không tìm được mới sử dụng số liệu của Việt Nam.

2. Nguyên nhân cốt lõi nào dẫn đến tình trạng nhập siêu kéo dài của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016?
Nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu: Việt Nam chủ yếu xuất khẩu các mặt hàng sơ cấp, nông lâm thủy sản và tài nguyên thô có giá trị gia tăng thấp; trong khi nhu cầu nhập khẩu nguyên phụ liệu đầu vào (dệt may, da giày) và máy móc, thiết bị công nghệ (phục vụ các dự án đầu tư và lắp ráp) từ Trung Quốc rất lớn do ngành công nghiệp phụ trợ trong nước chưa phát triển và tỷ lệ nội địa hóa còn thấp.

3. Khung phân tích lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên mô hình nào?
Luận án ứng dụng mô hình Kim cương của Michael Porter (1998) làm khung lý thuyết phân tích. Tác giả chuyển đổi các yếu tố ảnh hưởng đến cơ cấu hàng hóa và cán cân thương mại vào 6 thành tố của mô hình: Yếu tố sản xuất, Chính phủ, Doanh nghiệp, Các ngành phụ trợ, Nhu cầu và Cơ hội, qua đó xác định nguyên nhân chung và thiết kế giải pháp đồng bộ.

4. Điểm mới về các chủ thể thực hiện giải pháp trong luận án là gì?
Bên cạnh hai chủ thể truyền thống là Nhà nước và Doanh nghiệp, luận án xác định thêm chủ thể thứ ba là Nhà khoa học. Luận án chỉ ra rằng các nhà khoa học đóng vai trò quan trọng thông qua nghiên cứu lý thuyết (dự báo thị hiếu, văn hóa tiêu dùng vùng miền của Trung Quốc) và nghiên cứu ứng dụng (nghiên cứu sáng chế, chuyển giao công nghệ, thẩm định kỹ thuật công nghệ nhập khẩu) nhằm nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu.

5. Hoạt động điều tra khảo sát doanh nghiệp của tác giả được tiến hành như thế nào?
Tác giả đã tiến hành khảo sát 200 doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu với đối tác Trung Quốc trên toàn quốc trong thời gian từ tháng 5/2015 đến tháng 5/2016 bằng hình thức phát phiếu trực tiếp và gửi qua email. Bảng câu hỏi thu thập dữ liệu về loại hình doanh nghiệp, tỷ lệ nội địa hóa, chiến lược kinh doanh, khó khăn khi tiếp cận thị trường Trung Quốc và các đánh giá về chính sách hỗ trợ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Nhật Thu đã làm rõ mối quan hệ giữa cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu và tình trạng thâm hụt thương mại kéo dài của Việt Nam với Trung Quốc giai đoạn 2002-2016 thông qua khung phân tích mô hình Kim cương. Công trình đã phân tích toàn diện thực trạng trao đổi thương mại song phương, thực hiện điều tra khảo sát 200 doanh nghiệp và đúc kết kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu hàng hóa từ Malaysia. Trên cơ sở đó, luận án xác lập phương hướng đổi mới cơ cấu hàng hóa đến năm 2030 và đề xuất hệ thống giải pháp phối hợp giữa ba chủ thể Nhà nước, Doanh nghiệp và Nhà khoa học nhằm hạn chế tình trạng nhập siêu, hướng tới cân bằng và phát triển bền vững quan hệ thương mại Việt - Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu là sự sắp xếp và mối quan hệ về mặt tỷ trọng giữa các mặt hàng, nhóm hàng trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của một quốc gia. Chính phủ các quốc gia luôn nỗ lực hƣớng đến một cơ cấu xuất nhập khẩu hàng hóa phát huy đƣợc lợi thế so sánh, tác động tích cực đến thƣơng mại và đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững. Tốc độ đa dạng hóa xuất khẩu là một trong những chìa khóa cho tăng trƣởng kinh tế.

Cơ cấu hàng xuất khẩu thâm dụng tài nguyên ở các nƣớc đang phát triển còn có thể tác động đến kinh tế xã hội và thể chế chính trị của quốc gia đó (Isham, Wollcock, 2012). Việt Nam hiện đang xuất siêu sang các thị trƣờng Âu-Mỹ nhƣng lại nhập siêu mạnh từ các nƣớc châu Á nhƣ Trung Quốc, Hàn Quốc và ASEAN, trong đó nghiêm trọng nhất là với Trung Quốc. Nguyên nhân là do thị trƣờng Âu-Mỹ có nhu cầu rất lớn đối với hàng hóa thâm dụng lao động nhƣ dệt may, da giày, hoa quả và thủy hải sản nhƣng Việt Nam hầu nhƣ ít nhập khẩu từ những thị trƣờng này. Trong khi đó, do nhu cầu nhập khẩu nguyên phụ liệu và máy móc thiết bị công nghệ lớn, nhƣng chỉ xuất khẩu đƣợc nông lâm thủy sản thô và sơ chế giá trị thấp sang các thị trƣờng châu Á.

Số liệu thống kê của WTO, Liên hợp quốc và Tổng cục thống kê Việt Nam đều cho thấy nhập siêu của Việt Nam từ Trung Quốc tăng nhanh ở mức báo động. Thâm hụt thƣơng mại với Trung Quốc ngày càng nghiêm trọng, đặc biệt là sau khi Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001. Năm 2001, nhập siêu của Việt Nam với Trung Quốc mới ở mức 787 triệu USD nhƣng con số này liên tục tăng mạnh và đến năm 2015 đã lên đến 43,7 tỷ USD, gấp hơn 55 lần so với năm 2001. Năm 2016, giá trị nhập siêu giảm mạnh còn gần 25 tỷ USD nhƣng giá trị nhập khẩu thực chất vẫn rất cao (61,6 tỷ USD).

Quy mô nhập siêu cao, kéo dài và không có dấu hiệu đƣợc cải thiện nhƣ của Việt Nam với Trung Quốc hiện nay là vấn đề đáng lo ngại vì nó phản ánh thƣơng mại Việt Nam đang phụ thuộc quá lớn vào thị trƣờng Trung Quốc. Việc thuộc quá mức vào một thị trƣờng xuất nhập khẩu là một yếu tố rủi ro không thể xem thƣờng. Nếu có biến động từ thị trƣờng Trung Quốc về nguyên phụ liệu đầu vào cho sản xuất thì việc làm và thu nhập của ngƣời lao động Việt Nam sẽ 5 gặp khó khăn lớn. Bên cạnh đó, kim ngạch xuất khẩu sẽ giảm sút, tác động tiêu cực đến cân đối thƣơng mại và thanh toán quốc tế nƣớc ta.

Nếu Trung Quốc có chính sách hạn chế nhập khẩu từ Việt Nam, lƣợng hàng hóa tồn đọng không xuất khẩu đƣợc cũng sẽ cũng gây thiệt hại rất lớn cho ngƣời sản xuất và doanh nghiệp Việt. Hơn nữa, phụ thuộc kinh tế tất yếu sẽ kéo theo phụ thuộc chính trị của Việt Nam vào Trung Quốc. Nhiều nghiên cứu gần đây nhƣ của MUTRAP (2009), Bùi Trinh, Nguyễn Văn Huân (2011), Tô Trung Thành, Nguyễn Trí Dũng (2012), Lƣơng Văn Khôi (2012) đều chỉ ra, nhập siêu của Việt Nam kéo dài bắt nguồn từ vấn đề cơ cấu. Nhƣ vậy có thể khẳng định, thâm hụt cán cân thƣơng mại Việt Nam-Trung Quốc có nguyên nhân chủ yếu là do cơ cấu hàng xuất nhập khẩu giữa hai nƣớc.

Nhƣ vậy, nếu vẫn tiếp tục duy trì cơ cấu xuất nhập khẩu với Trung Quốc nhƣ hiện nay, tình trạng nhập siêu của Việt Nam chắc chắn sẽ ngày càng nặng hơn nữa trong những năm tới. Ràng buộc từ các FTA mới ký kết cùng tác động mạnh mẽ của cách mạng công nghiệp 4.0 trên toàn cầu buộc Việt Nam phải có sự điều chỉnh căn bản trong cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu nếu muốn bắt kịp với xu hƣớng phát triển của nền kinh tế thế giới. Bản thân ngƣởi tiêu dùng Trung Quốc cũng nhƣ Việt Nam cũng đang có sự thay đổi lớn trong nhu cầu và quan điểm tiêu dùng. Do Trung Quốc là đối tác thƣơng mại lớn nhất của Việt Nam hiện nay nên đổi mới đƣợc cơ cấu trao đổi hàng hóa với Trung Quốc cũng sẽ tạo ra đƣợc sự đổi mới căn bản trong cơ cấu thƣơng mai hàng hóa chung của Việt Nam.

Với những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài nghiên cứu của mình là “Đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu trong quan hệ thương mại với Trung Quốc nhằm hạn chế tình trạng nhập siêu”. Tổng quan tình hình nghiên cứu 2.1 Tình hình nghiên cứu về tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến tăng trưởng Nghiên cứu về tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến tăng trưởng kinh tế nói chung: Cơ cấu định tính trong rổ hàng xuất khẩu và tác động của nó đối với tăng trƣởng kinh tế là một vấn đề đã đƣợc nghiên cứu bởi nhiều tác giả. Braford 6 (1987) phân tích để tìm ra bản chất và nguyên nhân những thay đổi trong cơ cấu kinh tế của các nƣớc châu Á-Thái Bình Dƣơng, quan hệ giữa những thay đổi này với tăng trƣởng kinh tế, tác động của những thay đổi đó đến các mối quan hệ thƣơng mại. Mayer, Wood (2001) kiểm tra các cơ cấu xuất khẩu của các nƣớc Nam Á thông qua lăng kính mô hình Heckscher-Ohlin và kết luận rằng các sản phẩm hàm lƣợng lao động cao bất thƣờng là kết quả của lực lƣợng lao động trình độ thấp.

Lederman, Maloney (2003) trong một nghiên cứu của Ngân hàng thế giới, đã kết luận cơ cấu thƣơng mại là yếu tố quan trọng quyết định tốc độ tăng trƣởng của một quốc gia. Trong đó, nguồn lực sẵn có và thƣơng mại nội ngành ảnh hƣởng tích cực đến tăng trƣờng, tập trung xuất khẩu ảnh hƣởng tiêu cực đến tăng trƣởng. Rodrik (2006) kiểm tra chính xác hơn mối quan hệ giữa các chỉ tiêu về chất lƣợng cơ cấu xuất khẩu và tăng trƣởng GDP, tác giả chỉ ra những thay đổi về cấu trúc trong chất lƣợng của rổ hàng hóa xuất khẩu của Trung Quốc và báo cáo tăng trƣởng kinh tế giữa năm 1992 và 2003. Sử dụng chuỗi thời gian dài (1962-2000), Rodrik (2006) và Hausmann, Hwang, Rodrik (2005) ƣớc tính ảnh hƣởng của chất lƣợng hàng hóa xuất khẩu (hàm lƣợng công nghệ ) đối với tăng trƣởng GDP.

Sohn, Lee (2008) nghiên cứu mối quan hệ giữa thƣơng mại và tăng trƣởng dựa trên các biến "cơ cấu thƣơng mại". Nghiên cứu giới thiệu lại ba học thuyết giải thích mối quan hệ giữa thƣơng mại và tăng trƣởng là định lý Rybczynski; mô hình Sản phẩm khác biệt của Krugman và Helpmen; mô hình Tăng trƣởng nội sinh. Mỗi học thuyết đƣa ra một giải thích khác nhau về cách thức cấu trúc hàng hóa xuất nhập khẩu tác động đến năng suất hay tăng trƣởng của một nền kinh tế. Sự tăng thêm hàm lƣợng công nghệ của sản phẩm sẽ kéo theo sự tăng trƣởng kinh tế (Lall, 2005; Rodrik, 2006).

Nghiên cứu tác động của cơ cấu xuất nhập khẩu đến phát triển bền vững: Quan hệ giữa cơ cấu hàng xuất nhập khẩu với cán cân thƣơng mại thực chất phản ánh tác động của cơ cấu thƣơng mại hàng hóa đến tăng trƣởng kinh tế nói chung của một quốc gia. Một số nghiên cứu khẳng định việc nâng cấp cơ cấu xuất nhập khẩu quyết định đến sự phát triển bền vững của một quốc gia. Sự mở rộng xuất khẩu thiếu định hƣớng đúng đắn có nguy cơ làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm môi trƣờng (Kaulin, Freinkman, 2009; Hồ Trung Thanh, 2009, 2012; Halle, 2010; Lê Văn Hùng, 2010). Tăng trƣởng xuất khẩu nếu 7 chỉ chủ yếu dựa vào khai thác các nguồn lợi tự nhiên và sử dụng ngày càng nhiều các yếu tố đầu vào làm gia tăng áp lực gây ô nhiễm.

Cơ cấu nhập khẩu cũng đe dọa đến tăng trƣởng bền vững nếu tập trung vào công nghệ trung gian, hay hàng tiêu dùng xa xỉ…Do vậy, duy trì một cơ cấu xuất nhập khẩu phù hợp với từng giai đoạn phát triển kinh tế, đảm bảo phát triển bền vững là nhu cầu cấp thiết của mỗi quốc gia. Các tác giả tiếp cận theo hƣớng này tiêu biểu có Lê Danh Vĩnh, Hồ Trung Thanh (2012), Nguyễn Văn Nam (2012), Trần Công Sách (2012), Vũ Huyền Phƣơng (2014) v.2 Tình hình nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu trên thế giới Nghiên cứu thực trạng chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu: Thực trạng đổi mới cơ cấu hàng xuất nhập khẩu là vấn đề đƣợc nghiên cứu nhiều ở mọi quốc gia, thậm chí nhiều tổ chức thƣơng mại quốc tế cũng thực hiện hàng loạt các nghiên cứu quy mô liên quan đến vấn đề này. OECD là một trong những tổ chức có nhiều nghiên cứu quy mô liên quan đến cơ cấu thƣơng mại hàng hóa của các nƣớc đang phát triển. Chƣơng 3 thuộc nghiên cứu “Trade Liberalisation and Economic Performance: Latin America versus East Asia 1970-2006” qua trƣờng hợp một số quốc gia phát triển và đang phát triển cụ thể rút ra các yếu tố thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu (Duran, Mulder, 2008a).

Bên cạnh đó, loạt nghiên cứu về kinh nghiệm đổi mới cơ cấu thƣơng mại của bốn nƣớc Chile, Philippines, Thái Lan và Ecuador lựa chọn một số nhóm hàng tiêu biểu của mỗi nƣớc, nghiên cứu sự chuyển biến trong cơ cấu xuất nhập khẩu và rút ra kinh nghiệm liên quan đến kinh tế vĩ mô (Bartók, Onodera, 2007; Antonio, Onodera, 2007; Tangkitvanich, Onodera, 2007; Duran, Mulder, 2008b). Nghiên cứu về cơ cấu thƣơng mại hàng hóa trên quy mô toàn cầu cho thấy thƣơng mại quốc tế đang dần bị chi phối bởi những “đối tác chủ chốt“ (key player), sự kết nối ngày càng chặt chẽ giữa các đối tác thƣơng mại, sự phát triển của mạng lƣới sản xuất toàn cầu, sự đa dạng hóa của các nhà xuất khẩu hàng công nghệ cao và sự tƣơng đồng trong cơ cấu hàng xuất khẩu ngày càng tăng (Hummels, 2001; Zhi, 2003; OECD, 2005; Hausmann, Klinger, 2006). Các nghiên cứu cũng dự đoán trong 8 giai đoạn 2011-2020, thƣơng mại hàng hóa quốc tế sẽ tiếp tục chuyển dịch theo hƣớng tăng cƣờng thuê ngoài sản xuất (Outsourcing), sự phát triển mạnh của chuỗi cung ứng khu vực để cung cấp sản phẩm hoàn thiện cho các thị trƣờng đang tăng trƣởng nhanh (Ernst&Young, 2011; IMF, 2011; Meng, Fang, 2012; Johansson, Olaberría, 2014). Nghiên cứu giải pháp chuyển dịch cơ cấu xuất nhập khẩu: Tìm ra giải pháp đổi mới cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu là áp lực chung của nhiều quốc gia trên thế giới để hƣớng đến nền kinh tế tăng trƣởng nhanh và ổn định.