Đối Chiếu Thuật Ngữ Dầu Khí Anh - Việt: Luận Án Tiến Sĩ Ngôn Ngữ Học

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ không phải là một lĩnh vực mới, nhưng chỉ thực sự được khẳng định từ nửa sau thế… 288 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2019.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hùng Việt
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Thuật Ngữ Dầu Khí Anh - Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam
• 1.4. Tình hình nghiên cứu của thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 1.5. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh
• 1.6. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 2.1. Cơ sở lí luận về thuật ngữ và thuật ngữ dầu khí
• 2.2. Khái niệm về thuật ngữ và thuật ngữ dầu khí
• 2.3. Đặc điểm của thuật ngữ
• 2.4. Phương thức đặt thuật ngữ
• 2.5. Đơn vị cấu tạo nên thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.6. Thuật ngữ với lí thuyết định danh
• 2.7. Phân biệt thuật ngữ và một số khái niệm liên quan
• 2.8. Cơ sở lí luận về ngôn ngữ học đối chiếu
• 2.9. Những nguyên tắc chung trong đối chiếu ngôn ngữ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU PHƯƠNG THỨC VÀ ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ DẦU KHÍ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Phương thức cấu tạo thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.2. Phương thức cấu tạo thuật ngữ dầu khí tiếng Anh
• 3.3. Phương thức cấu tạo thuật ngữ dầu khí tiếng Việt
• 3.4. Đối chiếu số lượng các thành tố cấu tạo TNDK tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.5. Thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt xét theo số lượng thành tố
• 3.6. Đánh giá điểm tương đồng và khác biệt của thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt xét trên số lượng thành tố cấu tạo
• 3.7. Đối chiếu đặc điểm về cấu tạo và từ loại của thuật ngữ dầu khí Tiếng Anh và Tiếng Việt
• 3.8. Thuật ngữ dầu khí gồm một thành tố cấu tạo
• 3.9. Thuật ngữ dầu khí gồm hai thành tố cấu tạo
• 3.10. Thuật ngữ dầu khí gồm ba thành tố cấu tạo
• 3.11. Thuật ngữ dầu khí gồm bốn thành tố cấu tạo
• 3.12. TNDK gồm năm thành tố cấu tạo
• 3.13. TNDK gồm sáu và bảy thành tố cấu tạo
• 3.14. Thuật ngữ là từ viết tắt
• 3.15. Những điểm tương đồng và khác biệt về đặc điểm cấu tạo và từ loại của thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.16. Đối chiếu mô hình cấu tạo của thuật ngữ dầu khí Tiếng Anh và Tiếng Việt
• 3.17. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ dầu khí tiếng Anh
• 3.18. Các mô hình cấu tạo thuật ngữ dầu khí tiếng Việt
• 3.19. Những điểm tương đồng khác biệt về mô hình cấu tạo của thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU PHƯƠNG THỨC TẠO LẬP VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ DẦU KHÍ TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Những phương thức tạo lập Thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.2. Phương thức thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường
• 4.3. Phương thức vay mượn từ Thuật ngữ dầu khí nước ngoài
• 4.4. Đặc điểm định danh Thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 4.5. Đặc điểm định danh thuật ngữ dầu khí xét theo kiểu ngữ nghĩa
• 4.6. Mô hình định danh thuật ngữ dầu khí
• 4.7. Thuật ngữ sử dụng trong tìm kiếm, thăm dò dầu khí
• 4.8. Thuật ngữ sử dụng trong khai thác dầu khí
• 4.9. Thuật ngữ sử dụng trong chế biến dầu khí
• 4.10. Thuật ngữ sử dụng trong kỹ thuật phụ trợ dầu khí
• 4.11. Một số vấn đề chuẩn hóa thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt
• 4.12. Khái niệm chuẩn hóa và chuẩn hóa thuật ngữ
• 4.13. Thực trạng thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt
• 4.14. Đề xuất về việc chuẩn hóa thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGỮ LIỆU KHẢO SÁT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đối Chiếu Thuật Ngữ Dầu Khí

Nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ không phải là một lĩnh vực mới, nhưng chỉ thực sự được khẳng định từ nửa sau thế kỷ XX. Nghiên cứu này xuất phát từ việc quan sát, hình thành lý thuyết để đáp ứng sự ra đời của một bộ phận từ ngữ đặc biệt trong ngôn ngữ chuyên môn. Trong quá trình giao tiếp, nhóm từ ngữ này được coi như những từ ngữ có ứng dụng độc lập. Mỗi ngành khoa học đều xây dựng cơ sở cho hệ thống thuật ngữ chuyên ngành riêng, mang những đặc thù riêng. Để hiểu rõ hơn về "thuật ngữ khoa học", cần xem xét quan niệm của các nhà khoa học Âu-Mỹ, nơi có nền khoa học - kỹ thuật - công nghệ phát triển sớm nhất. Bàn về thuật ngữ, không thể không nhắc đến Eugen WUSTER, người được xem là cha đẻ của ngành thuật ngữ. Luận án tiến sĩ năm 1930 của ông đã trình bày luận cứ cho hệ thống hóa phương pháp làm việc theo thuật ngữ, thành lập các nguyên tắc và vạch ra những điểm chính của phương pháp tạo ra hệ thuật ngữ.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Thuật Ngữ Trên Thế Giới

Theo WUSTER (trích trong Cabré, 1995: 5), Alfred Schlomann, Ferrdinand de Saussure, E. Dresen và JE Holmstrom được xem là những người cha trí tuệ về lý thuyết thuật ngữ trên quy mô quốc tế. Alfred Schlomann là người đầu tiên xem xét tính chất hệ thống các điều khoản đặc biệt của thuật ngữ. Ferrdinand de Saussure quan tâm tới hệ thống tự nhiên của ngôn ngữ. E. Dresen nhấn mạnh tầm quan trọng của tiêu chuẩn hóa. JE Holmstrom đến từ UNESCO. Ngoài ra, còn có một số học giả khác như R. Mục đích hoạt động... Các nhà ngôn ngữ học xác định thuật ngữ là những từ chuyên môn có nghĩa đặc biệt; những từ cố gắng chỉ có một nghĩa với tính cách biểu hiện chính xác các khái niệm và tên gọi các sự vật [37].

1.2. Nghiên Cứu Thuật Ngữ Dầu Khí Ở Việt Nam Hiện Nay

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu thuật ngữ nói chung và thuật ngữ dầu khí nói riêng còn khá mới mẻ. Các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung vào việc dịch thuật và biên soạn từ điển. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc, ngữ nghĩa và cách sử dụng thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu thống nhất và chuẩn hóa trong việc sử dụng thuật ngữ trong ngành dầu khí. Cần có những nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng để giải quyết vấn đề này.

II. Thách Thức Đối Chiếu Thuật Ngữ Dầu Khí Anh Việt

Trong quá trình hội nhập toàn cầu, tiếng Anh trở thành ngôn ngữ quốc tế. Yêu cầu sử dụng tiếng Anh hiệu quả trong học tập, giao tiếp và các ngành khoa học khác là rất quan trọng. Tiếng Anh được xem là điều kiện tiên quyết cho người làm trong ngành dầu khí. Các hoạt động của ngành dầu khí sử dụng một bộ phận từ ngữ chỉ đích danh các khái niệm, biểu tượng, phạm trù, các sự vật, hiện tượng, đó chính là hệ thuật ngữ. Các nhà ngôn ngữ học xác định thuật ngữ là những từ chuyên môn có nghĩa đặc biệt; những từ cố gắng chỉ có một nghĩa với tính cách biểu hiện chính xác các khái niệm và tên gọi các sự vật [37].

2.1. Vấn Đề Về Tính Chính Xác Của Thuật Ngữ Dầu Khí

Nhiều thuật ngữ dầu khí tiếng Việt chưa biểu đạt được tính chính xác khái niệm. Không ít những thuật ngữ vay mượn nước ngoài được sử dụng với nhiều biến thể khác nhau mà chưa được chuẩn hóa, hoặc có những thuật ngữ dầu khí tiếng Anh có mà tiếng Việt chưa có. Việc chưa thống nhất và vay mượn đặt ra một yêu cầu là nên phân tích, đối chiếu sự giống và khác nhau giữa các thuật ngữ để đảm bảo những thuật ngữ đó biểu đạt được một cách chính xác những khái niệm, biểu tượng, phạm trù, các sự vật, hiện tượng tương ứng với ngôn ngữ gốc.

2.2. Sự Cần Thiết Chuẩn Hóa Thuật Ngữ Dầu Khí Việt

Yêu cầu hoàn thiện và từng bước phát triển hệ thống thuật ngữ khoa học tiếng Việt sao cho phù hợp với những chuẩn mực chung của thế giới trong ngành dầu khí nhằm đáp ứng tình hình hoạt động cũng như thúc đẩy quá trình hội nhập với thế giới là một tất yếu. Là giảng viên dạy tiếng Anh tại một Trường đại học, là người góp phần đào tạo những thế hệ tương lai, chúng tôi nhận thấy sự cần thiết của việc xây dựng một chương trình ngoại ngữ chuyên ngành chuẩn mà trọng tâm là ngôn ngữ, văn phong khoa học với sự trợ giúp đắc lực của hệ thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành chính xác.

2.3. Thiếu Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Thuật Ngữ Dầu Khí

Thuật ngữ chuyên ngành dầu khí là hệ thuật ngữ nằm trong tiếng Việt nói chung và trong hệ thống ngôn ngữ khoa học ở Việt Nam nói riêng, nhưng hệ thuật ngữ này chưa được quan tâm tới và thực tế từ trước đến nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu về thuật ngữ chuyên ngành dầu khí. Ý thức được tầm quan trọng và sự cần thiết của hệ thuật ngữ chuyên ngành dầu khí trong toàn bộ hệ thống thuật ngữ khoa học ở Việt Nam, chúng tôi bước đầu tiến hành nghiên cứu đặc điểm của hệ thuật ngữ này về nguồn gốc, cấu tạo, ngữ nghĩa và cách sử dụng với mong muốn đóng góp một phần công sức nhỏ bé vào việc xây dựng và hoàn thiện hệ thuật ngữ chuyên ngành dầu khí cho ngành và làm giàu thêm cho hệ thống thuật ngữ khoa học Việt Nam.

III. Phương Pháp Đối Chiếu Cấu Tạo Thuật Ngữ Dầu Khí

Luận án sử dụng một số phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau: Phương pháp miêu tả được sử dụng để miêu tả đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh cũng như các vấn đề liên quan đến thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt. Phương pháp so sánh, đối chiếu được sử dụng chính và xuyên suốt trong luận án để so sánh đối chiếu hệ thuật ngữ tiếng Anh chuyên ngành dầu khí với hệ thuật ngữ tiếng Việt chuyên ngành dầu khí về cấu tạo và định danh; từ đó tìm ra các điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thuật ngữ, làm cơ sở đề xuất các định hướng chuẩn hóa thuật ngữ phù hợp. Khi sử dụng phương pháp này, tiếng Anh được chọn làm ngôn ngữ mẫu, còn tiếng Việt là ngôn ngữ đối chiếu.

3.1. Phân Tích Thành Tố Trong Thuật Ngữ Dầu Khí

Phương pháp phân tích thành tố dùng để phân tích đặc điểm cấu tạo của một thuật ngữ xét theo thành tố trực tiếp nhằm xác định mô hình cấu trúc của các thuật ngữ này. Thủ pháp thống kê, phân loại giúp luận án tính toán tần số xuất hiện và tần số sử dụng của các thuật ngữ, từ đó có được các số liệu cụ thể làm cơ sở xác thực cho những kết luận trong quá trình nghiên cứu. Kết quả thống kê được tổng hợp thành các bảng biểu, các con số thông qua các mô hình hay tỷ lệ phần trăm.

3.2. Thống Kê Từ Loại Thuật Ngữ Dầu Khí Anh Việt

Thủ pháp này được sử dụng để hệ thống số liệu thuật ngữ dầu khí: thống kê từ loại, thống kê yếu tố từ loại. Kết quả số liệu thống kê được sử dụng làm cơ sở cho việc nghiên cứu, đối chiếu thuật ngữ dầu khí. Những kết quả thu được giúp chúng ta hình dung dễ dàng các đặc trưng cơ bản về cấu trúc hình thức và cấu trúc ngữ nghĩa của thuật ngữ tiếng Anh, tiếng Việt chuyên ngành.

IV. Ứng Dụng Ngôn Ngữ Học Trong Đối Chiếu Thuật Ngữ

Luận án nhằm làm sáng tỏ đặc trưng về cấu tạo và ngữ nghĩa của hệ thống thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt. Từ đó, luận án xác định những điểm tương đồng và khác biệt giữa hệ thống thuật ngữ dầu khí ở hai ngôn ngữ, tìm ra được những điểm cần lưu ý khi xây dựng thuật ngữ dầu khí tiếng Việt. Nghiên cứu của luận án cũng là cơ sở để chúng tôi đề xuất hướng chuẩn hóa thuật ngữ dầu khí tiếng Việt. Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện các nhiệm vụ sau: Trình bày các quan điểm lý thuyết về thuật ngữ, về ngôn ngữ học đối chiếu để từ đó xác lập cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu.

4.1. Xây Dựng Mô Hình Kết Hợp Thành Tố Thuật Ngữ

Xác định các loại mô hình kết hợp các thành tố để tạo thành thuật ngữ dầu khí ở cả hai ngôn ngữ là tiếng Anh và tiếng Việt. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh với tiếng Việt. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh với tiếng Việt. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất phương hướng, biện pháp cụ thể để xây dựng và chuẩn hóa thuật ngữ dầu khí tiếng Việt góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và hoạt động của ngành dầu khí tại Việt Nam.

4.2. Đề Xuất Phương Hướng Chuẩn Hóa Thuật Ngữ Dầu Khí

Luận án sẽ làm rõ những điểm giống và khác nhau về phương thức cấu tạo thuật ngữ dầu khí trong hai ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Việt. Luận án cũng chỉ ra tính có lý do của thuật ngữ dầu khí cùng với việc các nhà khoa học lựa chọn những đặc trưng nào của khái niệm, đối tượng để làm cơ sở định danh khi tạo ra thuật ngữ dầu khí. Kết quả của luận án sẽ góp phần vào việc làm rõ lý thuyết về thuật ngữ và lí luận về chuẩn hóa ngôn ngữ nói chung, chuẩn hóa về thuật ngữ nói riêng.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Đối Chiếu Thuật Ngữ Dầu Khí

Có thể nói đây là công trình luận án đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu đối chiếu một cách hệ thống và toàn diện những đặc điểm cơ bản của hệ thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện cấu tạo và định danh. Dựa vào kết quả nghiện cứu, luận án đã đề xuất các phương hướng, biện pháp cụ thể, khả thi nhằm xây dựng và chuẩn hóa các thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt.

5.1. Đóng Góp Về Mặt Lý Luận Ngôn Ngữ Học

Luận án sẽ làm rõ những điểm giống và khác nhau về phương thức cấu tạo thuật ngữ dầu khí trong hai ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Việt. Luận án cũng chỉ ra tính có lý do của thuật ngữ dầu khí cùng với việc các nhà khoa học lựa chọn những đặc trưng nào của khái niệm, đối tượng để làm cơ sở định danh khi tạo ra thuật ngữ dầu khí. Kết quả của luận án sẽ góp phần vào việc làm rõ lý thuyết về thuật ngữ và lí luận về chuẩn hóa ngôn ngữ nói chung, chuẩn hóa về thuật ngữ nói riêng.

5.2. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Này

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ: Góp phần phục vụ quá trình giảng dạy và biên soạn các tài liệu cho chuyên ngành dầu khí; Góp phần cho việc chỉnh lí để chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ dầu khí hiện có trong tiếng Việt; Là cơ sở để đề xuất các biện pháp, phương hướng cấu tạo các thuật ngữ dầu khí mà trong tiếng Việt hiện chưa có; Là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu thuật ngữ học, các cá nhân, tổ chức tham gia hoạt động trong lĩnh vực dầu khí.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Đối chiếu thuật ngữ dầu khí Anh – Việt của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Hà, do PGS. Phạm Hùng Việt hướng dẫn khoa học, được bảo vệ năm 2019 tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Luận án thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (mã số: 9222024), tập trung khảo sát và phân tích hệ thống thuật ngữ dầu khí (TNDK) giữa hai ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Việt trên các bình diện cấu tạo và định danh.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                         THÔNG TIN LUẬN ÁN                               |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Tên đề tài: Đối chiếu thuật ngữ dầu khí Anh – Việt                       |
| Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hà                                              |
| Người hướng dẫn khoa học: PGS. Phạm Hùng Việt                           |
| Cơ sở đào tạo: Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam   |
| Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu | Mã số: 9222024                 |
| Năm bảo vệ: 2019                                                        |
+-------------------------------------------------------------------------+

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, tiếng Anh giữ vai trò là phương tiện giao tiếp quốc tế và điều kiện bắt buộc đối với nhân lực ngành dầu khí. Ngành công nghiệp dầu khí tại Việt Nam sau nhiều thập kỷ xây dựng đã trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đòi hỏi việc tiếp nhận, chuyển giao tri thức khoa học - kỹ thuật chuyên sâu. Tuy nhiên, phần lớn các thuật ngữ dầu khí tiếng Việt được hình thành qua việc chuyển dịch hoặc vay mượn từ tiếng Pháp, tiếng Nga, tiếng Trung và tiếng Anh. Thực trạng này dẫn đến việc thiếu vắng các định nghĩa thống nhất, cách định danh, cấu tạo và ngữ nghĩa chưa được chuẩn hóa. Nhiều thuật ngữ tiếng Việt chưa phản ánh chính xác khái niệm gốc, xuất hiện nhiều biến thể vay mượn tự phát hoặc có những khái niệm tiếng Anh chưa có từ ngữ tiếng Việt tương ứng.

Văn bản luận án chỉ ra rằng tại Việt Nam, trước thời điểm công trình này được thực hiện, các tài liệu về thuật ngữ dầu khí chủ yếu dừng lại ở các cuốn từ điển đối chiếu song ngữ/đa ngữ; chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống dưới góc độ lý thuyết ngôn ngữ học và ngôn ngữ học đối chiếu.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ đặc trưng về cấu tạo và ngữ nghĩa của hệ thống thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt; xác định những điểm tương đồng và khác biệt giữa hệ thuật ngữ của hai ngôn ngữ; tìm ra các điểm lưu ý làm cơ sở đề xuất định hướng chuẩn hóa thuật ngữ dầu khí tiếng Việt.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Trình bày các quan điểm lý thuyết về thuật ngữ và ngôn ngữ học đối chiếu nhằm xác lập cơ sở lý luận cho đề tài.
  2. Xác định các loại mô hình kết hợp các thành tố tạo thành TNDK ở cả tiếng Anh và tiếng Việt.
  3. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo của TNDK trong tiếng Anh với tiếng Việt.
  4. Đối chiếu đặc điểm định danh của TNDK trong tiếng Anh với tiếng Việt.
  5. Đề xuất phương hướng và biện pháp cụ thể để xây dựng, chuẩn hóa TNDK tiếng Việt nhằm phục vụ công tác giảng dạy và hoạt động thực tiễn của ngành.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt.
• Phạm vi nghiên cứu: Đối chiếu đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh của hệ TNDK trong hai ngôn ngữ và vấn đề chuẩn hóa TNDK tiếng Việt.
• Nguồn ngữ liệu nghiên cứu:
  • Từ điển Dầu khí Anh – Việt (Nhóm tác giả Viện Dầu khí Việt Nam, Nxb Khoa học và kỹ thuật, 1996).
  • Từ điển Dầu khí Anh – Nga - Việt (Tổng hội Địa chất Việt Nam, Nxb Lao động xã hội, 2004).
  • Ngữ liệu từ chuyên mục Terminology from Wikipedia, the free encyclopedia.
  • Hệ thống 26 cuốn từ điển chuyên ngành dầu khí đơn ngữ Anh – Anh bản in (khảo sát đến tháng 4/2018), các giáo trình chuyên ngành, tạp chí, bài báo chuyên đề dầu khí và các từ điển trực tuyến/phần mềm chuyên ngành (alphaDictionary, Oil dictionary - Lexicool, Oilfield Dictionary, A dictionary for the Oil and Gas Industry, EST GeoDict).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và tại Việt Nam

• Tình hình nghiên cứu trên thế giới: Tác giả điểm lại sự hình thành của thuật ngữ học như một ngành khoa học độc lập từ nửa sau thế kỷ XX. Các học giả quốc tế được trích dẫn gồm Eugen Wüster (người Áo, được xem là cha đẻ của thuật ngữ học hiện đại với luận án tiến sĩ năm 1930), Alfred Schlomann, Ferdinand de Saussure, E. Dresen, J.E. Holmstrom, cùng các nhà thuật ngữ học Xô Viết như G. Vinokur (công trình kinh điển năm 1939 về cấu tạo từ trong thuật ngữ kỹ thuật Nga), D. Lotte, V. Leichik, Danilenko, Akhmanova, Gerd, Tatarinov, Kvitko, Grinev, Golovin.
• Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam: Thuật ngữ học được chú ý từ đầu thế kỷ XX với bài viết của Dương Quảng Hàm (1919 trên tạp chí Nam Phong), các bài viết của Nguyễn Ứng, Nguyễn Triệu Luật. Công trình Danh từ khoa học của Hoàng Xuân Hãn (1948) đặt nền móng phương pháp luận cho việc sáng tạo thuật ngữ tiếng Việt. Giai đoạn sau có các nghiên cứu của Võ Xuân Trang (1973, 1977), Lưu Vân Lăng (1977), Nguyễn Đức Dân (1977), Hoàng Trọng Phiến (1985), Nguyễn Đức Tồn, Hà Quang Năng. Hướng nghiên cứu đối chiếu thuật ngữ chuyên ngành thể hiện qua các luận án tiến sĩ của Vũ Quang Hào (1991, quân sự), Nguyễn Thị Bích Hà (2000, kinh tế thương mại Nhật - Việt), Nguyễn Thị Kim Thanh (2005, tin học viễn thông), Nguyễn Thị Tuyết (2011, tài chính - kế toán - ngân hàng), Mai Thị Loan (2012, sở hữu trí tuệ), Vũ Thị Thu Huyền (2012, xây dựng), Lê Thanh Hà (2014, du lịch), Quách Thị Gấm (2015, báo chí), Nguyễn Thanh Dung (2017, âm nhạc), Phí Thị Hà (2017, phụ sản).

Nghiên cứu chuyên biệt về thuật ngữ dầu khí

• Trong tiếng Anh: Các nghiên cứu lý thuyết gồm có công trình của Dmitrievna T. (2014) về kiến trúc hệ thống thuật ngữ công nghiệp dầu khí tiếng Anh; Samigullina L. (2012) về các bình diện chuẩn mực của TNDK tiếng Anh; Tikhonova I. B. (2009, 2010) về từ đồng nghĩa và mô hình hóa tri nhận hệ thống thuật ngữ chế biến dầu tiếng Anh; Smagulova A. S. (2010) về đặc thù trường thuật ngữ dầu và khí trên ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Kazakh; cùng 26 cuốn từ điển chuyên ngành Anh - Anh và các kho ngữ liệu trực tuyến.
• Trong tiếng Việt: Ngành dầu khí chỉ có một số cuốn từ điển đối chiếu song ngữ/đa ngữ (Từ điển Dầu khí Anh - Việt 1996, Từ điển Dầu khí Anh - Nga - Việt 2004, Từ điển Dầu khí Anh - Việt 2008), các phần mềm và trang tra cứu chuyên ngành. Chưa có công trình giải thích thuật ngữ xuất phát từ bảng từ tiếng Việt và chưa có nghiên cứu lý luận đối chiếu chuyên sâu.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                      KHOẢNG TRỐNG KHOA HỌC ĐƯỢC XÁC ĐỊNH                      |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Thiếu công trình nghiên cứu lý luận mang tính hệ thống về thuật ngữ dầu khí|
|    trong tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học.                                 |
| 2. Chưa có mô hình đối chiếu toàn diện cấu tạo và định danh TNDK Anh - Việt.  |
| 3. Chưa có cơ sở khoa học đồng bộ phục vụ chuẩn hóa và xử lý các bất cập      |
|    trong việc vay mượn, dịch thuật thuật ngữ dầu khí tiếng Việt.             |
+-------------------------------------------------------------------------------+

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

• Khái niệm thuật ngữ: Luận án tiếp thu định nghĩa của GS. Nguyễn Thiện Giáp: "Thuật ngữ là bộ phận từ ngữ đặc biệt của ngôn ngữ. Nó bao gồm những từ và cụm từ cố định, là tên gọi chính xác của các loại khái niệm và các đối tượng thuộc các lĩnh vực chuyên môn của con người".
• Khái niệm thuật ngữ dầu khí: Tác giả xác lập định nghĩa: "Thuật ngữ dầu khí là từ và cụm từ dùng để gọi tên chính xác các khái niệm và các đối tượng thuộc lĩnh vực dầu khí gồm các hoạt động tìm kiếm thăm dò, khai thác, chế biến, kỹ thuật phụ trợ và kinh doanh dầu khí".
• 4 tiêu chí nhận diện TNDK:
  1. Tiêu chí cấu tạo: Các thành tố cấu tạo có mối quan hệ liên kết với nhau, mỗi thành tố có chức năng riêng để tạo nên thuật ngữ.
  2. Tiêu chí ý nghĩa: Các thành tố phải mang đặc trưng của khái niệm do thuật ngữ biểu hiện.
  3. Tiêu chí chức năng: Là đơn vị định danh tồn tại dưới dạng một từ hoặc một ngữ.
  4. Tiêu chí phạm vi sử dụng: Được sử dụng để biểu thị khái niệm hoặc đối tượng trong ngành dầu khí.
• 5 phân hệ thuật ngữ dầu khí:
  1. Thuật ngữ chỉ chủ thể và đối tượng trong tìm kiếm, thăm dò dầu khí.
  2. Thuật ngữ chỉ chủ thể và đối tượng trong khai thác dầu khí.
  3. Thuật ngữ chỉ chủ thể và đối tượng trong chế biến dầu khí.
  4. Thuật ngữ chỉ chủ thể và đối tượng trong kỹ thuật phụ trợ dầu khí.
  5. Thuật ngữ chỉ chủ thể và đối tượng trong kinh tế dầu khí.
• Các thuộc tính của thuật ngữ: Tính chính xác, tính hệ thống (hệ thống khái niệm và hệ thống ký hiệu), tính quy ước, tính có lý do, tính không biểu cảm, tính đơn nghĩa và vấn đề chuẩn hóa/hài hòa hóa thuật ngữ.

+----------------------------------------------------------------------------------+
|                   5 PHÂN HỆ THUẬT NGỮ DẦU KHÍ THEO LUẬN ÁN                       |
+----------------------------------------------------------------------------------+
| 1. Tìm kiếm, thăm dò  | Bản đồ, biểu đồ, thử nghiệm, khảo sát, địa chất...       |
| 2. Khai thác          | Thiết bị khoan, mũi khoan, các loại sàn, bơm, giếng...   |
| 3. Chế biến           | Quá trình lọc, hóa dầu, phản ứng, sản phẩm dầu khí...    |
| 4. Kỹ thuật phụ trợ   | Đường ống, vận tải, trạm nén, xử lý môi trường...        |
| 5. Kinh tế dầu khí    | Hợp đồng, phân chia sản phẩm, thương mại dầu khí...       |
+----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp miêu tả: Dùng để thuyết minh, phân tích đặc điểm cấu tạo, đặc điểm định danh và các biểu hiện ngôn ngữ của TNDK trong từng ngôn ngữ.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: Phương pháp chủ đạo và xuyên suốt; sử dụng tiếng Anh làm ngôn ngữ mẫu và tiếng Việt làm ngôn ngữ đối chiếu nhằm chỉ ra điểm tương đồng và dị biệt.
• Phương pháp phân tích thành tố: Phân tích các thành tố trực tiếp của thuật ngữ để xác định mô hình cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Thu thập dữ liệu, xác định tần số xuất hiện, phân loại từ loại, mô hình cấu tạo và mô hình định danh, trình bày kết quả qua bảng số liệu và biểu đồ.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 1 tổng kết lịch sử nghiên cứu thuật ngữ học trên thế giới và tại Việt Nam, đồng thời đi sâu vào bức tranh nghiên cứu TNDK trong tiếng Anh và tiếng Việt.

Tác giả phân tích 5 khuynh hướng phát triển của ngôn ngữ chuyên ngành theo K. Averbukh: hội nhập, khu biệt, quốc tế hóa, nhất thể hóa và tiết kiệm hóa. Chương này chỉ ra rằng hệ TNDK tiếng Anh hình thành từ giữa thế kỷ XIX, có mức độ phát triển cao, được bao phủ qua 26 cuốn từ điển đơn ngữ bản in và nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu (Dmitrievna, Samigullina, Tikhonova, Smagulova).

Ngược lại, tại Việt Nam, quá trình hình thành TNDK gắn liền với các giai đoạn lịch sử: trước năm 1975 và giai đoạn tiếp thu tài liệu kỹ thuật từ Liên Xô (chuyển dịch từ tiếng Nga), sau đó chuyển dịch mạnh mẽ sang tiếp nhận tiếng Anh từ cuối thập niên 1990 khi ngành dầu khí trở thành ngành kinh tế mũi nhọn và mở rộng hợp tác quốc tế. Tác giả kết luận hệ TNDK tiếng Việt vẫn tồn tại sự phát triển tự phát, thiếu vắng các nghiên cứu lý luận nền tảng và mô hình chuẩn hóa.

Chương 2: Cơ sở lí luận

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết cho toàn bộ luận án, bao gồm:

• Bản chất của thuật ngữ và mối quan hệ giữa thuật ngữ với khái niệm khoa học, phân tích quan điểm của các trường phái thuật ngữ học (Áo, Praha, Xô Viết và các nhà ngôn ngữ học Việt Nam).
• Định nghĩa thuật ngữ dầu khí và xác lập 4 tiêu chí nhận diện TNDK cùng 5 phân hệ hoạt động chuyên ngành (tìm kiếm thăm dò, khai thác, chế biến, kỹ thuật phụ trợ, kinh tế dầu khí).
• Các đặc trưng của thuật ngữ: tính chính xác, tính hệ thống, tính định danh, tính quy ước, tính có lý do, tính phi biểu cảm và tính dứt khoát (definitive).
• Lý thuyết định danh và phương thức đặt thuật ngữ: phân tích mối quan hệ giữa sự vật - khái niệm - tên gọi, đơn vị cấu tạo thuật ngữ và các nguyên tắc đối chiếu ngôn ngữ (tiếng Anh là ngôn ngữ mẫu, tiếng Việt là ngôn ngữ đối chiếu).

Chương 3: Đối chiếu phương thức và đặc điểm cấu tạo của thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 3 tiến hành khảo sát, thống kê và đối chiếu cấu trúc hình thức của TNDK trong hai ngôn ngữ.

Nội dung chương tập trung vào:

1. Đối chiếu số lượng thành tố cấu tạo: Khảo sát TNDK từ 1 thành tố đến 7 thành tố và các thuật ngữ là từ viết tắt. Tác giả phân tích tần suất xuất hiện và tỷ lệ của các dạng thuật ngữ đơn thành tố và đa thành tố ở cả hai ngôn ngữ.
2. Đối chiếu đặc điểm cấu tạo và từ loại: Phân tích thành phần từ loại tham gia cấu tạo thuật ngữ (danh từ, tính từ, động từ, v.v.), chỉ ra các kết hợp từ loại chủ đạo trong TNDK tiếng Anh và tiếng Việt.
3. Đối chiếu mô hình cấu tạo: Thiết lập và so sánh các mô hình kết hợp thành tố cụ thể trong tiếng Anh và tiếng Việt (như mô hình Danh từ + Danh từ, Tính từ + Danh từ trong tiếng Anh đối chiếu với Danh từ + Tính từ, Danh từ + Danh từ trong tiếng Việt).
4. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt: Rút ra các quy luật chi phối cấu tạo hình thức do sự khác biệt loại hình giữa tiếng Anh (ngôn ngữ biến hình/hòa kết) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập).

+-------------------------------------------------------------------------------+
|       HỆ THỐNG BẢNG THỐNG KÊ CẤU TẠO THUẬT NGỮ TRONG CHƯƠNG 3                |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Bảng 3.1:  TNDK tiếng Anh và tiếng Việt xét theo số lượng thành tố            |
| Bảng 3.2:  TNDK tiếng Anh gồm 1 thành tố cấu tạo                              |
| Bảng 3.3:  TNDK tiếng Việt gồm 1 thành tố cấu tạo                             |
| Bảng 3.4:  Thuật ngữ dầu khí tiếng Anh 2 thành tố                             |
| Bảng 3.5:  Thuật ngữ dầu khí tiếng Việt 2 thành tố                             |
| Bảng 3.6:  TNDK tiếng Anh và tiếng Việt 3 thành tố                             |
| Bảng 3.7:  TNDK tiếng Anh và tiếng Việt 4 thành tố                             |
| Bảng 3.8:  TNDK tiếng Anh và tiếng Việt 5 thành tố                             |
| Bảng 3.9:  TNDK tiếng Anh và tiếng Việt 6 và 7 thành tố                        |
| Bảng 3.10: Tổng hợp từ loại TNDK tiếng Anh và tiếng Việt                      |
| Bảng 3.11: Bảng tổng hợp số lượng mô hình cấu tạo thuật ngữ Anh - Việt        |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Chương 4: Đối chiếu phương thức tạo lập và đặc điểm định danh của thuật ngữ dầu khí trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương 4 nghiên cứu các cơ chế tạo lập nghĩa và mô hình định danh của TNDK, đồng thời bàn về giải pháp chuẩn hóa TNDK tiếng Việt.

Nội dung chương gồm:

1. Các phương thức tạo lập TNDK: Phân tích phương thức thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường (chuyển nghĩa theo cơ chế ẩn dụ, hoán dụ) và phương thức vay mượn thuật ngữ nước ngoài (vay mượn nguyên dạng, phiên âm, sao phỏng dịch nghĩa).
2. Đặc điểm định danh theo kiểu ngữ nghĩa: Phân loại và khảo sát các đặc trưng ngữ nghĩa được lựa chọn làm cơ sở định danh trong 5 phân hệ chuyên ngành:
   • Thuật ngữ tìm kiếm, thăm dò dầu khí (Bảng 4.1).
   • Thuật ngữ khai thác dầu khí (Bảng 4.2).
   • Thuật ngữ chế biến dầu khí (Bảng 4.3).
   • Thuật ngữ kỹ thuật phụ trợ dầu khí (Bảng 4.4).
   • Thuật ngữ kinh tế dầu khí (Bảng 4.5).
3. Vấn đề chuẩn hóa TNDK tiếng Việt: Phân tích khái niệm chuẩn hóa thuật ngữ, đánh giá thực trạng tồn tại nhiều biến thể dịch thuật, thuật ngữ thiếu chính xác hoặc không tương thích; đề xuất nguyên tắc và giải pháp cụ thể nhằm chuẩn hóa hệ TNDK tiếng Việt phù hợp với chuẩn mực quốc tế và đặc điểm loại hình tiếng Việt.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Công trình là luận án đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu đối chiếu một cách hệ thống và toàn diện các đặc điểm của hệ thuật ngữ dầu khí tiếng Anh và tiếng Việt trên hai bình diện cấu tạo và định danh.
• Làm rõ tính có lý do (motivation) của TNDK, chỉ ra các đặc trưng khái niệm/đối tượng mà các nhà khoa học lựa chọn làm cơ sở định danh khi tạo lập thuật ngữ trong hai ngôn ngữ.
• Góp phần bổ sung và làm sáng tỏ lý thuyết về thuật ngữ học chuyên ngành và lý luận về chuẩn hóa ngôn ngữ/chuẩn hóa thuật ngữ khoa học - kỹ thuật tại Việt Nam.

+---------------------------------------------------------------------------------+
|                        ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN                                 |
+---------------------------------------------------------------------------------+
| Về lý luận:                                                                     |
| - Xác lập hệ thống mô hình cấu tạo và mô hình định danh TNDK Anh - Việt.        |
| - Làm rõ cơ chế định danh và tính có lý do của thuật ngữ chuyên ngành.          |
| Về thực tiễn:                                                                   |
| - Đề xuất giải pháp và quy trình chuẩn hóa TNDK tiếng Việt.                    |
| - Cung cấp định hướng xây dựng thuật ngữ tiếng Việt cho khái niệm mới.          |
| - Ứng dụng trực tiếp vào biên soạn tài liệu, từ điển và giảng dạy chuyên ngành. |
+---------------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp kiến nghị

• Cung cấp cơ sở khoa học để chỉnh lý, chuẩn hóa hệ thống TNDK hiện có trong tiếng Việt, khắc phục tình trạng sử dụng đa biến thể không nhất quán.
• Đề xuất các phương hướng và biện pháp cụ thể, khả thi để cấu tạo các TNDK tiếng Việt biểu đạt những khái niệm mới xuất hiện trong tiếng Anh mà tiếng Việt chưa có tương đương.
• Đóng góp tư liệu và giải pháp phục vụ trực tiếp cho công tác biên dịch, giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành dầu khí và biên soạn tài liệu học tập, giáo trình, từ điển chuyên ngành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do tính chất chuyên sâu và nguồn ngữ liệu xuất phát từ các ấn phẩm từ điển đối chiếu, từ điển chuyên ngành Anh - Anh và văn bản tài liệu chuyên ngành đến năm 2018, nghiên cứu tập trung vào bình diện cấu tạo hình thức và đặc điểm định danh ngữ nghĩa của thuật ngữ trên văn bản, chưa bao quát toàn bộ các biến thể khẩu ngữ hoặc từ lóng nghề nghiệp phát sinh trong giao tiếp thực tế tại các giàn khoan và nhà máy lọc dầu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát ngữ liệu TNDK trong các văn bản pháp quy, hợp đồng dầu khí và giao tiếp nghề nghiệp thực địa.
  • Ứng dụng kết quả nghiên cứu để biên soạn Từ điển giải thích thuật ngữ dầu khí tiếng Việt hoàn chỉnh với bảng từ xuất phát từ tiếng Việt.

---

Giá trị tham khảo

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                             ĐỐI TƯỢNG HỮU ÍCH                                 |
+-------------------------------------------------------------------------------+
| Nhà nghiên cứu / NCS:   Tham khảo khung lý thuyết đối chiếu thuật ngữ và      |
|                         phương pháp phân tích thành tố, mô hình định danh.    |
| Giảng viên / Sinh viên: Sử dụng trong giảng dạy và học tập ngoại ngữ          |
|                         chuyên ngành dầu khí, kỹ thuật địa chất.              |
| Biên dịch viên / Kỹ sư: Tra cứu, đối chiếu thuật ngữ chính xác, phục vụ       |
|                         chuyển ngữ tài liệu kỹ thuật và vận hành dự án.       |
| Cơ quan quản lý ngành:  Tham khảo để xây dựng quy chuẩn thuật ngữ thống nhất  |
|                         trong các văn bản quy chuẩn, hợp đồng kinh tế dầu khí.|
+-------------------------------------------------------------------------------+

• Đối với nghiên cứu sinh và học giả ngôn ngữ học: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu thuật ngữ học so sánh, đối chiếu, đặc biệt là các chương phân tích mô hình thành tố (Chương 3) và mô hình định danh ngữ nghĩa (Chương 4).
• Đối với cơ sở đào tạo và giảng viên tiếng Anh chuyên ngành: Luận án cung cấp hệ thống dữ liệu đối chiếu Anh - Việt chi tiết về từ loại, phương thức kết hợp từ và các cặp tương đương thuật ngữ, hỗ trợ xây dựng giáo trình chuyên ngành chuẩn mực.
• Đối với các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong ngành dầu khí: Cung cấp căn cứ khoa học để chuẩn hóa văn bản kỹ thuật, hợp đồng kinh tế và tài liệu hướng dẫn vận hành, hạn chế hiểu sai thuật ngữ chuyên môn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ dầu khí được tác giả định nghĩa như thế nào và bao gồm những phân hệ nào?

Tác giả định nghĩa thuật ngữ dầu khí là từ và cụm từ dùng để gọi tên chính xác các khái niệm và các đối tượng thuộc lĩnh vực dầu khí. Hệ TNDK được phân chia thành 5 phân hệ chuyên ngành: (1) Tìm kiếm, thăm dò dầu khí; (2) Khai thác dầu khí; (3) Chế biến dầu khí; (4) Kỹ thuật phụ trợ dầu khí; và (5) Kinh tế dầu khí.

2. Tác giả sử dụng những tiêu chí nào để nhận diện một đơn vị là thuật ngữ dầu khí?

Luận án xác lập 4 tiêu chí nhận diện TNDK:

1. Tiêu chí cấu tạo: Các thành tố có mối quan hệ liên kết và chức năng ngữ pháp rõ ràng.
2. Tiêu chí ý nghĩa: Thành tố phản ánh đặc trưng của khái niệm chuyên ngành dầu khí do thuật ngữ biểu hiện.
3. Tiêu chí chức năng: Là đơn vị định danh tồn tại dưới dạng từ hoặc ngữ cố định.
4. Tiêu chí phạm vi sử dụng: Được sử dụng để biểu thị đối tượng, khái niệm trong ngành dầu khí.

3. Nguồn ngữ liệu chính phục vụ cho việc đối chiếu trong luận án gồm những tài liệu nào?

Ngữ liệu được trích xuất từ Từ điển Dầu khí Anh – Việt (Viện Dầu khí Việt Nam, 1996), Từ điển Dầu khí Anh – Nga - Việt (Tổng hội Địa chất Việt Nam, 2004), mục từ trên Wikipedia, 26 cuốn từ điển đơn ngữ Anh – Anh bản in (khảo sát đến tháng 4/2018), cùng các tạp chí, giáo trình, bài báo khoa học và từ điển trực tuyến chuyên ngành (alphaDictionary, Oilfield Dictionary, EST GeoDict).

4. Tác giả lấy ví dụ nào để minh họa cho sự khác biệt giữa nghĩa thông thường và nghĩa thuật ngữ dầu khí?

Luận án đưa ra ví dụ về từ bus trong tiếng Anh: ở ngôn ngữ thông thường được dịch là "xe buýt" (phương tiện giao thông công cộng), nhưng khi là thuật ngữ chuyên ngành dầu khí lại mang nghĩa "thanh dẫn" (những thanh dẫn điện được xếp cùng với nhau để tập hợp và phân phối dòng điện từ nhiều nguồn).

5. Luận án sử dụng những phương pháp và thủ pháp nghiên cứu cụ thể nào?

Luận án sử dụng 3 phương pháp và 1 thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp miêu tả;
• Phương pháp so sánh, đối chiếu (tiếng Anh là ngôn ngữ mẫu, tiếng Việt là ngôn ngữ đối chiếu);
• Phương pháp phân tích thành tố;
• Thủ pháp thống kê, phân loại định lượng (tổng hợp tần số, tỷ lệ phần trăm qua bảng biểu và mô hình cấu tạo/định danh).

---

Kết luận

Luận án Đối chiếu thuật ngữ dầu khí Anh – Việt của NCS. Nguyễn Thị Thu Hà là công trình nghiên cứu chuyên khảo về hệ thống thuật ngữ chuyên ngành dầu khí dưới góc độ ngôn ngữ học đối chiếu. Dựa trên khung lý thuyết thuật ngữ học và phương pháp phân tích thành tố, tác giả đã khảo sát toàn diện các mô hình cấu tạo hình thức và đặc điểm định danh ngữ nghĩa của TNDK trong hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu làm rõ các điểm tương đồng và dị biệt mang tính loại hình giữa tiếng Anh và tiếng Việt, đồng thời đề xuất cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn cho việc xây dựng và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ dầu khí tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề: yêu cầu cơ bản đối với thuật ngữ thường được nhắc tới là không có đồng nghĩa trong phạm vi một hệ thống thuật ngữ nhất định, coi đồng nghĩa như là một hiện tượng không mong muốn, xa lạ với từ 14 vựng thuật ngữ, nhưng hiện nay, các nhà khoa học đã công nhận rằng thuật ngữ có thuộc tính của những hiện tượng ngôn ngữ học mà bất kỳ từ thường dùng nào có, vì vậy, có cả hiện tượng đồng nghĩa. Bài báo là công trình nghiên cứu của tác giả I.Tikhonova: Đồng nghĩa trong thuật ngữ chế biến dầu tiếng Anh đăng trên tạp chí của Trường Đại học Bashkir. Cộng hòa liên bang Nga, 2009. Việc nghiên cứu đồng nghĩa trong thuật ngữ chế biến dầu tiếng Anh đã phần nào làm sáng tỏ khái niệm đồng nghĩa trong từ vựng thuật ngữ, mô tả các phương pháp tiếp cận của các học giả đối với vấn đề đồng nghĩa thuật ngữ, tiến hành phân loại từ đồng nghĩa, nêu rõ các nguyên nhân xuất hiện từ đồng nghĩa trong thuật ngữ chế biến dầu tiếng Anh.

Luận án tiến sĩ Ngôn ngữ học của Tikhonova Irina Borisovna (2010, Ufa, Liên bang Nga): Mô hình hóa tri nhận hệ thống thuật ngữ nghề nghiệp (trên ngữ liệu thuật ngữ chế biến dầu tiếng Anh) [116]. Luận án đã tiến hành nghiên cứu và xem xét hệ thống thuật ngữ nghề nghiệp chế biến dầu như là kết quả của nhận thức khoa học. Việc áp dụng công cụ tri nhận cho phép xem xét thuật ngữ như là các ý niệm (concept) cùng một cấp độ, tạo thành bức tranh thế giới nghề nghiệp của lĩnh vực kiến thức nghiên cứu. Trong luận án sử dụng phương pháp xây dựng các sơ đồ khung (frame) để nêu rõ tổ chức cấu trúc và các liên hệ hệ thống giữa các đơn vị của hệ thuật ngữ.

Ngoài ra, luận án tiến sĩ Ngôn ngữ học của Smagulova Aigerim Soviet khanovna (Cộng hòa Kazakhstan, Almaty, 2010): Đặc thù trường thuật ngữ trong lĩnh vực dầu và khí (trên ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Kazakh) [110]. Luận án đã triển khai bốn nội dung: i) xem xét lịch sử ra đời, hình thành và phát triển trường thuật ngữ “dầu và khí” trong tiếng Anh và tiếng Kazakh; ii) nêu ra vốn (corpus) thuật ngữ trong các ngôn ngữ đang xem xét trên cơ sở nghiên cứu các từ điển bách khoa toàn thư và các từ điển tường giải tiếng Anh và tiếng Kazakh nhằm mục đích nghiên cứu các bình diện lý thuyết và 15 phương pháp luận, các đặc điểm cấu trúc và chức năng của chúng; iii) tiến hành mô tả các đặc điểm cấu trúc, định danh – phái sinh và chức năng của thuật ngữ trong trường thuật ngữ “dầu và khí” tiếng Anh và Kazakh; iv) nghiên cứu các phương thức cấu tạo thuật ngữ lĩnh vực dầu khí trong hai ngôn ngữ đang xem xét. Giá trị lý thuyết của luận án là ghi nhận và tái hiện các định đề khoa học đang nghiên cứu, nêu ra các đặc điểm ngữ nghĩa – khái niệm, cấu trúc - chức năng là kết quả ảnh hưởng của các yếu tố phi ngôn ngữ và ngôn ngữ, khẳng định xu hướng hội nhập quốc tế của hệ thống thuật ngữ và hình thành do mở rộng vốn thuật ngữ chung trên ngữ liệu các phạm vi thuật ngữ đang xem xét, giải quyết vấn đề thuật ngữ hóa tiếng Anh và tiếng Kazakh trong phạm vi khai thác và chế biến dầu, chế biến khí thiên nhiên và đồng hành, thăm dò và khoan các mỏ dầu và khí. Bên cạnh một số công trình nghiên cứu về lí thuyết nói trên, còn có hàng loạt các cuốn từ điển chuyên ngành dầu khí tiếng Anh, song ngữ hoặc đa ngữ phục vụ cho nhu cầu tra cứu học tập, nghiên cứu hàng ngày.

Trước đây những từ điển này xuất hiện dưới dạng duy nhất là các xuất bản phẩm in ấn. Tuy nhiên trong thời gian gần đây, với sự phát triển của khoa học công nghệ, nhiều cuốn từ điển này đã được số hóa và trở thành trực tuyến hoặc các phần mềm được cài đặt theo điện thoại hoặc máy tính, nâng cao tiện ích cho người dùng. Trước hết chúng tôi muốn đề cập đến những sản phẩm từ điển giải thích - những từ điển đơn ngữ Anh – Anh về các lĩnh vực dầu khí. Thống kê cho đến tháng 4 năm 2018 của chúng tôi thu được kết quả là hiện có 26 cuốn từ điển (bản in) đơn ngữ Anh –Anh về lĩnh vực dầu khí [Ngữ liệu khảo sát, tr.

Trong số 26 cuốn từ điển thuật ngữ dầu khí nói trên có 06 cuốn về kỹ thuật khoan, khai thác và thăm dò dầu khí, 02 cuốn về lịch sử, nguồn gốc của ngành công nghiệp dầu khí, 02 cuốn về công nghiệp chế biến dầu và khí, 01 16 cuốn về sản phẩm dầu và khí, 01 cuốn về khoa học và công nghệ dầu khí, 13 cuốn từ điển giải thích thuật ngữ dầu khí, 01 cuốn từ điển dùng trong hoạt động marketing dầu khí, 02 cuốn tổng hợp thuật ngữ dầu khí. Như vậy, có thể thấy rằng số lượng từ điển giải thích Anh – Anh về thuật ngữ dầu khí là rất đa dạng, phong phú. Có thể thấy rằng các nghiên cứu về TNDK trong tiếng Anh đã phủ khắp các lĩnh vực chủ yếu của phạm trù này. Thực tế đó phản ánh sự quan tâm sâu sắc của các nước nói tiếng Anh với lĩnh vực dầu khí.

Điều này cho thấy trình độ phát triển cao của các ngành khoa học về dầu khí cũng như sự phát triển cao của ngành ngôn ngữ học ở khối các nước có tiếng Anh là ngôn ngữ thứ nhất. Thành tựu đó cũng có thể được giải thích bởi một số yếu tố mang tính lôgic khi tiếng Anh là ngôn ngữ của những quốc gia có nền khoa học tự nhiên, khoa học xã hội cực kỳ phát triển, là ngôn ngữ của những nền kinh tế hàng đầu thế giới như Anh, Mỹ, Australia,. Ngoài ra nó cũng có thể được giải thích bằng một nguyên nhân nữa là mang yếu tố địa – chính trị: phải chăng bởi vì vùng hoạt động của tiếng Anh là quá lớn, dân cư không thuần nhất nảy sinh tình trạng ngôn ngữ này có nhiều biến thể dẫn đến có nhiều vấn đề cần được thống nhất, tránh sự hiểu lầm – chúng tôi cho rằng đó cũng là một lý do cần được nêu lên để giải thích cho vấn đề số lượng các công trình nghiên cứu về thuật ngữ dầu khí rất lớn trong tiếng Anh. Ngoài các từ điển là các sản phẩm dưới hình thức bản in đã đề cập, chúng tôi cũng thống kê được khá nhiều các sản phẩm từ điển on-line, các phần mềm từ điển, các chuyên trang về dầu khí có từ điển thuật ngữ dầu khí Anh – Anh.

Trong số đó có thể kể đến: alphaDictionary, Oil dictionary (Lexicool), Oilfield Dictionary, A dictionary for the Oil and Gas Industry. Bức tranh sinh động về các loại từ điển lĩnh vực này trong tiếng Anh cho thấy sự phát triển của khoa học dầu khí ở các nước nói tiếng Anh cũng như sự quan tâm của các quốc gia này đối với ngành công nghiệp dầu khí. 17 Bên cạnh các cuốn từ điển giải thích đơn ngữ Anh – Anh, còn có một lượng khổng lồ các loại từ điển song ngữ đủ các lĩnh vực của ngành dầu khí giữa tiếng Anh và một ngôn ngữ khác như từ điển dầu khí Anh - Nga, Anh - Pháp ,. Bởi tiếng Anh là phương tiện giao tiếp quốc tế và là ngôn ngữ của những quốc gia có nền khoa học công nghệ nói chung, khoa học công nghệ dầu khí nói riêng hết sức phát triển.

Tình hình nghiên cứu thuật ngữ dầu khí trong tiếng Việt Qua khảo sát của chúng tôi, trong tiếng Việt, tính đến thời điểm hiện tại, chưa có công trình nào nghiên cứu về thuật ngữ dầu khí từ góc độ lý thuyết. Những thành tựu chủ yếu ở Việt Nam về lĩnh vực dầu khí mới chỉ là các sản phẩm từ điển. Dưới đây là 03 cuốn từ điển dầu khí của Việt Nam. Từ điển dầu khí Anh- Nga-Việt của Tổng hội địa chất Việt Nam.

Lao động Xã hội, 2004. Từ điển dầu khí Anh-Việt của Viện Dầu khí. Khoa học Kỹ thuật, 1996. Từ điển Dầu khí Anh –Việt.

Nxb Khoa học & Kỹ thuật, Hà Nội, 2008. Cùng với một số phần mềm từ điển địa chất, GIS, Dầu khí, Trắc địa, môi trường: EST GeoDict hoặc từ điển trực tuyến chuyên ngành dầu khí như https://goo.gl/asOiqe Mặc dù đã có một số từ điển thuật ngữ chuyên ngành dầu khí như trên, nhưng những cuốn từ điển này chỉ đối chiếu các thuật ngữ tương ứng trong tiếng Anh, tiếng Nga với tiếng Việt; chưa có một cuốn từ điển thuật ngữ giải thích nào cho ngành dầu khí được biên soạn với bảng từ xuất phát từ tiếng Việt. So với số lượng các công trình nghiên cứu dầu khí và các lĩnh vực liên quan đến ngành dầu khí giữa Việt Nam và các nước nói tiếng Anh thì có sự chênh lệch rõ ràng. Tại sao lại có khoảng cách lớn như vậy ở ngay một đất nước mà tiềm năng về dầu khí là rất mạnh? Thật khó để đưa ra lý do chính xác nhưng nguyên nhân có thể là do sự quan tâm của chúng ta đến lĩnh vực 18 thuật ngữ còn nhiều bất cập.

Thực tế cho thấy sự tác động của các quy định mang tính pháp luật đối với sự phát triển của thuật ngữ nói chung, TNDK nói riêng là không đáng kể. Ví dụ điển hình cho tình trạng này là quy định về việc phiên chuyển một từ nước ngoài vào tiếng Việt thực hiện như thế nào cho đến giờ trong thực tế vẫn là vấn đề chưa được giải quyết dù chúng ta đã có một số quy định (Quyết định số 240/QĐ của Bộ Giáo dục ngày 5-3-1984 “Quy định về chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt”). Những gì thuật ngữ dầu khí đã có được là sự phát triển có tính chất tự phát và chủ yếu do nhu cầu của những người làm trong ngành dầu khí. Với một đất nước đang phát triển có quá nhiều công việc cấp thiết cần làm, sự quan tâm đầu tư cho một ngành khoa học như thuật ngữ ở Việt Nam còn nhiều hạn chế.

Từ đó có thể cho thấy tại sao số lượng công trình nghiên cứu về thuật ngữ dầu khí ở Việt Nam lại rất thiếu vắng khi so sánh với các nước nói tiếng Anh. Đặc biệt chưa có công trình nào mang tính chất lý thuyết, những nghiên cứu theo hướng xây dựng mô hình chuẩn hóa thuật ngữ dầu khí. Đây là khoảng trống rất lớn cần được khắc phục để hệ thuật ngữ chuyên ngành dầu khí phát triển, góp phần phục vụ tốt hơn cho ngành công nghiệp dầu khí.