Luận án TS Lê Viên Lan Hương: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh

Phân tích, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc trong bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh. Hiểu rõ cách ngôn ngữ thể hiện thông tin sức khỏe.

• Tác giả: Lê Viên Lan Hương
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Bích Hạnh
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
• Đề tài: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ Ngôn ngữ học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá Đối chiếu Ẩn dụ Cấu trúc Bản tin Y tế Việt Anh Tổng quan Giá trị

Nghiên cứu về ngôn ngữ trong lĩnh vực y tế ngày càng thu hút sự quan tâm đặc biệt, nhất là khi thông tin sức khỏe trở thành yếu tố cốt lõi trong đời sống. Trong bối cảnh đó, việc hiểu rõ các cấu trúc ngôn ngữ, đặc biệt là ẩn dụ cấu trúc, đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Ẩn dụ không chỉ là một công cụ tu từ mà còn là cơ chế tư duy, định hình cách chúng ta nhận thức và diễn đạt về thế giới, bao gồm cả lĩnh vực y học. Khi so sánh giữa tiếng Việt và tiếng Anh, hai ngôn ngữ thuộc hai ngữ hệ khác nhau (Tiếng Việt thuộc ngữ hệ Nam Á, tiếng Anh thuộc ngữ hệ Ấn Âu) nhưng cùng có cấu trúc cú pháp S-V-O, sự đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh mang lại những giá trị sâu sắc. Phân tích này không chỉ giúp làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách các nền văn hóa này hình dung về bệnh tật, điều trị, và các thực thể y sinh, mà còn cung cấp cái nhìn toàn diện về cách thức truyền đạt thông tin y tế hiệu quả. Nắm bắt được những sắc thái ẩn dụ này là chìa khóa để cải thiện giao tiếp y tế, nâng cao hiểu biết công chúng và tối ưu hóa quá trình dịch thuật chuyên ngành. Mặc dù có những điểm khác biệt về hình thái học (tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, tiếng Anh là ngôn ngữ biến hình), nhưng việc so sánh ngôn ngữ y học qua lăng kính ẩn dụ vẫn cho thấy những giao thoa thú vị, đồng thời làm nổi bật những đặc trưng văn hóa riêng biệt trong việc diễn giải thực tế y tế. Nghiên cứu này hướng tới việc cung cấp một cái nhìn sâu sắc về ẩn dụ ý niệm trong bản tin y tế Việt - Anh, góp phần vào sự phát triển của ngôn ngữ học đối chiếu và ứng dụng thực tiễn trong y tế công cộng.

1.1. Ẩn dụ cấu trúc là gì Nền tảng trong Ngôn ngữ y học

Ẩn dụ cấu trúc, hay còn gọi là ẩn dụ ý niệm, là một cơ chế nhận thức cơ bản mà qua đó chúng ta hiểu một khái niệm trừu tượng (miền đích) thông qua một khái niệm cụ thể hơn, có cấu trúc tốt hơn (miền nguồn). Trong ngôn ngữ y học, các khái niệm phức tạp như bệnh tật, điều trị, hệ miễn dịch thường được ẩn dụ hóa thành những hình ảnh quen thuộc như chiến tranh, thiên tai, hoặc thậm chí là con người. Ví dụ, việc mô tả "chiến đấu với ung thư" hay "virus tấn công cơ thể" là những biểu hiện rõ ràng của ẩn dụ cấu trúc y tế. Theo học thuyết của Lakoff và Johnson, ẩn dụ không chỉ là phép tu từ mà là cách chúng ta tư duy và trải nghiệm thế giới. Việc nhận diện và phân tích những ẩn dụ này trong bản tin y tế giúp người đọc, đặc biệt là những người không chuyên, dễ dàng tiếp cận và hiểu được các thông tin phức tạp. Luận án đã chỉ ra các dạng ẩn dụ như “BỆNH TẬT/ DỊCH BỆNH LÀ CHIẾN TRANH” hoặc “THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI” (tr. 49, 115), minh họa cách các thuật ngữ y khoa được cấu trúc theo những khuôn mẫu nhận thức nhất định.

1.2. Tại sao cần Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt Anh

Việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Đầu tiên, nó giúp các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học xác định những điểm tương đồng và khác biệt về mặt văn hóa trong cách các cộng đồng ngôn ngữ nhìn nhận và diễn đạt về sức khỏe. Mặc dù cùng phản ánh thực tế sinh học, nhưng cách diễn đạt ngôn ngữ có thể khác nhau do yếu tố văn hóa và lịch sử. Thứ hai, đối với những người làm công tác dịch thuật y tế, hiểu biết về các ẩn dụ cấu trúc trong cả hai ngôn ngữ là cực kỳ quan trọng để đảm bảo tính chính xác và tự nhiên của bản dịch, tránh những hiểu lầm không đáng có. Thứ ba, đối với giáo dục và đào tạo ngôn ngữ y học, phân tích này cung cấp một công cụ hữu ích giúp người học tiếng Anh hoặc tiếng Việt chuyên ngành y tế nhận diện và sử dụng ẩn dụ một cách phù hợp. Cuối cùng, việc đối chiếu ẩn dụ ý niệm còn góp phần vào việc xây dựng các chiến lược giao tiếp y tế hiệu quả hơn, đặc biệt trong các chiến dịch y tế công cộng mang tính quốc tế.

II. Thách thức lớn khi Đối chiếu Ẩn dụ Cấu trúc Bản tin Y tế Việt Anh và ảnh hưởng

Mặc dù việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh mang lại nhiều giá trị, nhưng quá trình này không hề đơn giản và chứa đựng nhiều thách thức. Sự khác biệt về văn hóa, xã hội và lịch sử giữa Việt Nam và các quốc gia nói tiếng Anh đã tạo ra những sắc thái riêng trong cách sử dụng và tiếp nhận ẩn dụ. Một ẩn dụ có thể rất tự nhiên và dễ hiểu trong một ngôn ngữ nhưng lại xa lạ hoặc thậm chí gây hiểu lầm trong ngôn ngữ khác. Điều này đặc biệt đúng trong ngôn ngữ y học, nơi sự chính xác và rõ ràng là tối quan trọng. Các nhà nghiên cứu phải đối mặt với việc thu thập và phân tích lượng lớn dữ liệu từ bản tin y tế Việt - Anh, đồng thời cần có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ học đối chiếu và ẩn dụ ý niệm. Việc bỏ qua những khác biệt nhỏ trong cách ẩn dụ được cấu trúc có thể dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng trong thông điệp y tế, ảnh hưởng đến nhận thức của công chúng về các vấn đề sức khỏe. Ngoài ra, việc duy trì mật độ từ khóa phù hợp trong các bản tin y tế cũng là một khía cạnh cần được xem xét để đảm bảo hiệu quả truyền thông. Sự khác biệt trong việc sử dụng ẩn dụ cũng phản ánh những mô hình tư duy khác nhau về bệnh tật và sức khỏe, điều này cần được thấu hiểu để đạt được giao tiếp y tế hiệu quả.

2.1. Khó khăn trong việc truyền tải thông tin y tế xuyên văn hóa

Truyền tải thông tin y tế xuyên văn hóa luôn là một thách thức, và ẩn dụ cấu trúc là một trong những rào cản lớn. Một số ẩn dụ cấu trúc y tế trong tiếng Việt có thể không có sự tương ứng trực tiếp trong tiếng Anh, hoặc ngược lại. Ví dụ, cách người Việt diễn đạt về bệnh tật có thể mang tính cá nhân hóa hoặc nhấn mạnh yếu tố cộng đồng hơn, trong khi tiếng Anh có thể tập trung vào khía cạnh khoa học, cơ học. Những khác biệt này đòi hỏi người truyền đạt thông tin (như nhà báo, dịch giả, chuyên gia y tế) phải có sự nhạy bén ngôn ngữ và văn hóa cao. Nếu không, thông điệp có thể bị hiểu sai, dẫn đến việc công chúng không nắm bắt được thông tin sức khỏe quan trọng, hoặc thậm chí là phản ứng không phù hợp với các khuyến cáo y tế. Việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh giúp nhận diện những khu vực dễ gây hiểu lầm, từ đó đưa ra các giải pháp truyền thông phù hợp.

2.2. Sự khác biệt văn hóa và ảnh hưởng tới ẩn dụ ý niệm y tế

Nền tảng văn hóa là yếu tố then chốt định hình các ẩn dụ ý niệm trong mọi ngôn ngữ, bao gồm cả ngôn ngữ y học. Văn hóa Việt Nam, với lịch sử lâu đời và ảnh hưởng của triết học phương Đông, có thể tạo ra những ẩn dụ về bệnh tật và cơ thể khác biệt so với văn hóa phương Tây. Ví dụ, cách tiếp cận bệnh tật như một sự mất cân bằng âm dương có thể không có ẩn dụ tương đương trong tiếng Anh. Luận án Tiến sĩ đã đề cập đến yếu tố văn hóa khi so sánh ngôn ngữ, chỉ ra rằng ngôn ngữ học đối chiếu còn ghi lại sự đa dạng của các nền văn hóa khác nhau (tr. 39). Sự khác biệt này không chỉ thể hiện ở từ ngữ mà còn ở cách các khái niệm được cấu trúc trong tư duy. Khi thực hiện đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh, cần xem xét cẩn thận các yếu tố văn hóa để lý giải tại sao một số ẩn dụ lại phổ biến ở ngôn ngữ này nhưng ít gặp ở ngôn ngữ kia, từ đó hiểu sâu hơn về văn hóa y tế của mỗi cộng đồng.

III. Phân tích Phương pháp Ẩn dụ Bệnh tật là Chiến tranh trong bản tin y tế Việt Anh

Một trong những loại ẩn dụ cấu trúc phổ biến nhất trong ngôn ngữ y học, đặc biệt là trong bản tin y tế Việt - Anh, là ẩn dụ BỆNH TẬT/ DỊCH BỆNH LÀ CHIẾN TRANH. Ẩn dụ này định hình cách chúng ta nói và nghĩ về bệnh tật như một cuộc chiến đấu, nơi có kẻ thù (mầm bệnh), binh lính (hệ miễn dịch, bác sĩ), vũ khí (thuốc men), chiến thuật (phác đồ điều trị) và kết quả là chiến thắng hay thất bại. Phân tích này là trọng tâm của Chương 2 trong luận án, với các ví dụ cụ thể như “Ẩn dụ ý niệm BỆNH TẬT/ DỊCH BỆNH LÀ CHIẾN TRANH” và “Ẩn dụ ý niệm CÁC LOẠI BỆNH TẬT/ DỊCH BỆNH LÀ KẺ THÙ TRONG CUỘC CHIẾN” (tr. 49). Cả tiếng Việt và tiếng Anh đều sử dụng rộng rãi ẩn dụ này, tạo ra một khuôn khổ nhận thức mạnh mẽ cho việc truyền đạt thông tin về sức khỏe cộng đồng. Việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh cho thấy dù ý niệm chung là tương đồng, cách thức biểu đạt chi tiết và cường độ sử dụng có thể có những khác biệt tinh tế, phản ánh sự ảnh hưởng của văn hóa và xã hội. Nghiên cứu này đi sâu vào việc làm rõ những sắc thái đó, cung cấp cái nhìn chi tiết về cách thức hai ngôn ngữ sử dụng cùng một miền nguồn để diễn đạt về các vấn đề sức khỏe cấp bách.

3.1. Đặc điểm của ẩn dụ BỆNH TẬT LÀ CHIẾN TRANH trong ngôn ngữ y học Việt

Trong ngôn ngữ y học Việt, ẩn dụ BỆNH TẬT LÀ CHIẾN TRANH được sử dụng rất phổ biến, đặc biệt trong các bản tin y tế về dịch bệnh hoặc các bệnh hiểm nghèo. Các cụm từ như "cuộc chiến chống COVID-19", "chiến thắng ung thư", "đội ngũ y bác sĩ tuyến đầu" hay "vũ khí vắc-xin" là những ví dụ điển hình. Ẩn dụ này không chỉ giúp đơn giản hóa các khái niệm y tế phức tạp mà còn khơi gợi tinh thần đoàn kết, ý chí chiến đấu trong cộng đồng. Nó giúp người dân hình dung rõ ràng về mối đe dọa và các biện pháp ứng phó. Tuy nhiên, việc lạm dụng ẩn dụ này đôi khi cũng có thể tạo ra áp lực tâm lý cho bệnh nhân, khiến họ cảm thấy mình là "người thua cuộc" nếu không "chiến thắng" được bệnh tật. Luận án đã phân tích các ẩn dụ như “ĐỘI NGŨ Y BÁC SĨ, BỆNH NHÂN, LIỆU PHÁP Y SINH LÀ NHỮNG NGƯỜI LÍNH THAM CHIẾN” và “LIỆU PHÁP Y SINH/ HỆ MIỄN DỊCH LÀ VŨ KHÍ SỬ DỤNG TRONG CUỘC CHIẾN” (tr. 49), cho thấy cách ẩn dụ này được triển khai một cách hệ thống trong tiếng Việt.

3.2. So sánh biến thể ẩn dụ CHIẾN TRANH trong bản tin y tế tiếng Anh

Tương tự tiếng Việt, tiếng Anh cũng sử dụng rộng rãi ẩn dụ BỆNH TẬT LÀ CHIẾN TRANH trong bản tin y tế. Các cụm từ như "fight against cancer", "battle with disease", "immune system warriors", "drug arsenal" là những ví dụ phổ biến. Tuy nhiên, khi đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh, có thể nhận thấy một số khác biệt tinh tế về sắc thái hoặc tần suất sử dụng. Tiếng Anh có thể có xu hướng cá nhân hóa cuộc chiến hơn, tập trung vào "người bệnh chiến đấu", trong khi tiếng Việt có thể nhấn mạnh vai trò của cộng đồng và các cấp lãnh đạo trong "cuộc chiến chung". Luận án cũng đề cập đến “Ẩn dụ ý niệm THẤT BẠI/ CHIẾN THẮNG TRONG ĐIỀU TRỊ BỆNH/ DỊCH BỆNH LÀ THẤT BẠI/ CHIẾN THẮNG TRONG CUỘC CHIẾN” (tr. 49), cho thấy sự tương đồng về cách nhìn nhận kết quả. Mặc dù cấu trúc cơ bản của ẩn dụ tương đồng, các yếu tố văn hóa vẫn có thể điều chỉnh cách thức miền nguồn "chiến tranh" được ánh xạ lên miền đích "bệnh tật", tạo ra những biểu hiện ngôn ngữ đặc trưng cho từng ngôn ngữ.

IV. Giải mã Ẩn dụ THỰC THỂ Y SINH CON NGƯỜI và TỘI PHẠM qua Đối chiếu Việt Anh

Ngoài ẩn dụ về bệnh tật, ẩn dụ cấu trúc còn được sử dụng rộng rãi để hình dung về các thực thể y sinh – tức là các yếu tố sinh học như virus, vi khuẩn, tế bào, gen, hoặc thậm chí là các loại thuốc. Một trong những cách ẩn dụ hóa phổ biến là gán cho chúng những đặc tính của con người hoặc tội phạm. Luận án đã dành Chương 3 để phân tích sâu về vấn đề này, bao gồm các chủ đề như “Ẩn dụ ý niệm THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI” và “Ẩn dụ ý niệm THỰC THỂ Y SINH LÀ TỘI PHẠM/ KHỦNG BỐ” (tr. 115). Việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh trong khía cạnh này cho thấy những điểm tương đồng đáng chú ý trong cách cả hai ngôn ngữ nhân hóa hoặc hình tượng hóa các yếu tố y sinh để làm cho chúng trở nên dễ hiểu hơn, dễ nắm bắt hơn đối với công chúng. Đồng thời, nó cũng làm nổi bật những khác biệt nhỏ trong cách mỗi ngôn ngữ lựa chọn các đặc điểm con người hoặc tội phạm để gán ghép, phản ánh những khuôn mẫu văn hóa và nhận thức riêng. Hiểu rõ những ẩn dụ này giúp các chuyên gia giao tiếp y tế lựa chọn từ ngữ phù hợp, tránh gây hiểu lầm hoặc tạo ra những hình ảnh tiêu cực không mong muốn.

4.1. Ẩn dụ THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI trong giao tiếp y tế Việt

Trong giao tiếp y tế Việt, các thực thể y sinh thường được ẩn dụ hóa thành con người để dễ hình dung. Virus có thể được gọi là "kẻ xâm nhập", tế bào "hành xử lạ", hay thậm chí là thuốc "làm nhiệm vụ tiêu diệt". Ẩn dụ THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI giúp người đọc cá nhân hóa và tạo mối liên hệ gần gũi hơn với các hiện tượng sinh học, từ đó dễ dàng tiếp nhận thông tin trong bản tin y tế. Chẳng hạn, khái niệm về gen "chịu trách nhiệm" cho một đặc tính nào đó hoặc protein "phối hợp" với nhau trong một quá trình sinh học đều là những ví dụ về nhân hóa. Luận án đã phân tích “Ẩn dụ ý niệm THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI SINH HỌC” (tr. 115), thể hiện sự phức tạp và đa dạng của các đặc điểm con người được gán cho các thực thể này. Mặc dù hữu ích, việc sử dụng quá mức ẩn dụ này đôi khi có thể làm mất đi tính khách quan khoa học của thông tin.

4.2. Khám phá ẩn dụ THỰC THỂ Y SINH LÀ TỘI PHẠM KHỦNG BỐ tiếng Anh Việt

Ẩn dụ THỰC THỂ Y SINH LÀ TỘI PHẠM/KHỦNG BỐ là một khía cạnh khác của nhân hóa, thường được sử dụng để nhấn mạnh mức độ nguy hiểm hoặc tác động tiêu cực của các yếu tố gây bệnh. Trong cả tiếng Việt và tiếng Anh, virus hay vi khuẩn gây bệnh thường được mô tả như "kẻ thù", "tội phạm" hoặc "kẻ khủng bố". Ví dụ, "virus Ebola gây ra tội ác diệt chủng" hay "vi khuẩn kháng thuốc là mối đe dọa khủng bố". Luận án đã trực tiếp đề cập đến “Ẩn dụ ý niệm THỰC THỂ Y SINH LÀ TỘI PHẠM/ KHỦNG BỐ” (tr. 115). Khi đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh, có thể thấy cả hai ngôn ngữ đều sử dụng ẩn dụ này để tạo ra cảm giác cấp bách và kêu gọi hành động. Tuy nhiên, có thể có sự khác biệt về cường độ và tần suất, cũng như các loại "tội phạm" hay "khủng bố" được lựa chọn, phản ánh cách mỗi nền văn hóa nhìn nhận về mối đe dọa và cách ứng phó. Việc này rất quan trọng đối với ngôn ngữ học đối chiếu để hiểu rõ hơn về các mẫu hình diễn ngôn trong bản tin y tế.

V. Ứng dụng thực tiễn của Đối chiếu Ẩn dụ Cấu trúc Bản tin Y tế Việt Anh Cải thiện giao tiếp

Nghiên cứu về đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh không chỉ dừng lại ở phân tích lý thuyết mà còn có những ứng dụng thực tiễn to lớn, đặc biệt trong việc cải thiện giao tiếp y tế và nâng cao hiệu quả dịch thuật y tế. Bằng cách hiểu rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách các nền văn hóa sử dụng ẩn dụ để diễn đạt về sức khỏe, chúng ta có thể xây dựng các chiến lược truyền thông thông minh hơn, tránh được những hiểu lầm không đáng có và truyền tải thông điệp một cách chính xác, thuyết phục. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi thông tin y tế thường xuyên được trao đổi và dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Khả năng nhận diện và sử dụng ẩn dụ một cách phù hợp là một kỹ năng thiết yếu cho bất kỳ ai làm việc trong lĩnh vực truyền thông y tế hoặc dịch thuật chuyên ngành. Ngoài ra, những phát hiện từ việc đối chiếu ẩn dụ ý niệm còn có thể được tích hợp vào chương trình giảng dạy ngôn ngữ, giúp sinh viên y khoa và dịch giả tương lai phát triển năng lực ngôn ngữ và văn hóa toàn diện hơn.

5.1. Nâng cao hiệu quả dịch thuật và truyền thông y tế

Việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh cung cấp một khung phân tích vững chắc để nâng cao chất lượng dịch thuật y tế. Một dịch giả hiểu biết về các ẩn dụ cấu trúc y tế trong cả hai ngôn ngữ có thể lựa chọn từ ngữ không chỉ chính xác về mặt thuật ngữ mà còn phù hợp về sắc thái văn hóa và ý niệm. Điều này giúp bản dịch không chỉ đúng nghĩa mà còn tự nhiên và dễ tiếp nhận đối với độc giả mục tiêu. Trong truyền thông y tế, các nhà làm chính sách và chuyên gia truyền thông có thể sử dụng kiến thức này để tạo ra các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng hiệu quả hơn, lựa chọn những ẩn dụ có sức mạnh thuyết phục và dễ hiểu nhất, tránh gây hoang mang hoặc hiểu lầm. Điều này góp phần quan trọng vào việc tăng cường giao tiếp y tế giữa các chuyên gia và công chúng, đặc biệt trong các trường hợp dịch bệnh hoặc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng.

5.2. Hướng dẫn sử dụng ẩn dụ trong giảng dạy ngôn ngữ y học

Những kết quả từ nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh có thể được tích hợp trực tiếp vào các chương trình giảng dạy ngôn ngữ y học. Sinh viên y khoa, dược sĩ, và những người đang theo học các khóa dịch thuật chuyên ngành y tế sẽ được trang bị kiến thức sâu sắc về cách các khái niệm y tế được diễn đạt qua ẩn dụ trong cả tiếng Việt và tiếng Anh. Việc này giúp họ không chỉ học từ vựng mà còn hiểu được tư duy ngôn ngữ đằng sau, từ đó phát triển kỹ năng giao tiếp và dịch thuật linh hoạt hơn. Giáo trình có thể bao gồm các bài tập phân tích ẩn dụ, so sánh cách diễn đạt giữa hai ngôn ngữ, và thực hành tạo ra các thông điệp y tế sử dụng ẩn dụ một cách có ý thức. Điều này không chỉ cải thiện năng lực ngôn ngữ mà còn nâng cao sự nhạy bén văn hóa, một yếu tố quan trọng trong môi trường y tế đa văn hóa hiện nay. Nắm vững ẩn dụ ý niệm là chìa khóa để họ thành công trong sự nghiệp.

VI. Kết luận Tương lai Tóm tắt giá trị Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt Anh

Việc đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh đã làm sáng tỏ những cơ chế nhận thức sâu sắc mà qua đó con người ở các nền văn hóa khác nhau hiểu và diễn đạt về sức khỏe, bệnh tật. Nghiên cứu này không chỉ khẳng định vai trò trung tâm của ẩn dụ ý niệm trong ngôn ngữ y học mà còn cung cấp một cái nhìn chi tiết về những điểm tương đồng và khác biệt đáng chú ý giữa tiếng Việt và tiếng Anh. Những phát hiện này có giá trị không chỉ đối với giới học thuật trong lĩnh vực ngôn ngữ học đối chiếu mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cải thiện giao tiếp y tế, dịch thuật y tế và giảng dạy ngôn ngữ chuyên ngành. Bằng cách nhận diện và phân tích các khuôn mẫu ẩn dụ như BỆNH TẬT LÀ CHIẾN TRANH hay THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI/TỘI PHẠM, chúng ta có thể đưa ra các khuyến nghị cụ thể để tối ưu hóa việc truyền tải thông tin sức khỏe đến công chúng. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mở rộng sang các loại ẩn dụ khác và các ngôn ngữ khác, góp phần xây dựng một bức tranh toàn diện hơn về cách ngôn ngữ định hình nhận thức của chúng ta về y tế.

6.1. Tổng hợp điểm tương đồng và khác biệt trong ẩn dụ y tế

Qua quá trình đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh, các nghiên cứu đã tổng hợp được nhiều điểm tương đồng và khác biệt quan trọng. Điểm tương đồng chủ yếu nằm ở các miền nguồn cơ bản được sử dụng để diễn đạt về bệnh tật và các thực thể y sinh, như ẩn dụ BỆNH TẬT LÀ CHIẾN TRANH hay BỆNH TẬT LÀ THIÊN TAI (tr. 49, 64). Cả hai ngôn ngữ đều có xu hướng nhân hóa các yếu tố sinh học (ví dụ: THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI) hoặc gán cho chúng những đặc tính tiêu cực (THỰC THỂ Y SINH LÀ TỘI PHẠM/KHỦNG BỐ). Tuy nhiên, các điểm khác biệt thường nằm ở sắc thái, tần suất sử dụng, và các chi tiết cụ thể của miền nguồn được ánh xạ. Những khác biệt này thường bắt nguồn từ yếu tố văn hóa, lịch sử và cách tư duy đặc trưng của mỗi cộng ngữ. Việc nắm vững những tương đồng và khác biệt này là chìa khóa để cải thiện hiểu biết về ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh.

6.2. Triển vọng nghiên cứu tiếp theo về ẩn dụ cấu trúc y tế

Triển vọng nghiên cứu về ẩn dụ cấu trúc y tế trong tương lai là rất rộng mở. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc mở rộng phạm vi đối chiếu ẩn dụ cấu trúc bản tin y tế Việt - Anh sang các loại ẩn dụ khác như ẩn dụ định hướng, ẩn dụ bản thể, hoặc ẩn dụ không gian-thời gian trong ngôn ngữ y học. Hơn nữa, việc so sánh giữa nhiều ngôn ngữ hơn, không chỉ giới hạn ở Việt - Anh, sẽ cung cấp cái nhìn đa chiều hơn về tính phổ quát và tính đặc thù của ẩn dụ trong diễn ngôn y tế. Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc tự động nhận diện và phân tích ẩn dụ cũng là một hướng đi đầy tiềm năng. Cuối cùng, việc đưa các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giáo dục, y tế công cộng và xây dựng chính sách y tế là mục tiêu cuối cùng, nhằm tạo ra tác động tích cực đến sức khỏe và sự hiểu biết của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học của nghiên cứu sinh Lê Viên Lan Hương với đề tài "Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc trong các bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh" được thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Bích Hạnh và PGS. TS. Nguyễn Văn Chính. Công trình thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu (mã số: 9.24), hoàn thành và bảo vệ vào năm 2023.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong những năm gần đây, ngôn ngữ học tri nhận đã trở thành một trào lưu nổi bật trong việc nghiên cứu ngôn ngữ gắn liền với tư duy của con người. Trọng tâm của khuynh hướng này là lý thuyết ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory), tiếp cận ẩn dụ như một công cụ nhận thức phản ánh cách con người tri nhận thế giới xung quanh dựa trên nền tảng kinh nghiệm thân thể và bối cảnh văn hóa - xã hội.

Trong lĩnh vực y tế, thông tin sức khỏe ngày càng được phổ cập nhanh chóng thông qua hệ thống báo mạng điện tử tại Việt Nam và trên thế giới. Tuy nhiên, việc đọc hiểu và chuyển dịch các văn bản y tế từ tiếng Anh sang tiếng Việt thường gặp nhiều rào cản, đặc biệt là khi xuất hiện các biểu thức chứa ẩn dụ ý niệm. Người dịch và người học tiếng Anh chuyên ngành dễ gặp lúng túng, dẫn đến việc không truyền tải hết nội dung ngữ nghĩa mà tác giả văn bản muốn biểu đạt. Mặt khác, các nghiên cứu về diễn ngôn y tế tại Việt Nam trước đây chủ yếu tập trung vào thuật ngữ Đông y, thuật ngữ Tây y dưới góc độ cấu trúc hình thái hoặc ngữ pháp chức năng hệ thống; chưa có công trình nào đi sâu khảo sát một cách có hệ thống về ẩn dụ cấu trúc và hiện tượng chồng lấn ẩn dụ trong thể loại bản tin y tế. Do đó, việc nghiên cứu đối chiếu ẩn dụ cấu trúc trong bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh được xác định là một đề tài cấp thiết, có giá trị khoa học và ứng dụng thực tiễn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Vận dụng lý thuyết ẩn dụ ý niệm và ẩn dụ cấu trúc để xác định, miêu tả và đối chiếu việc sử dụng các biểu thức ẩn dụ ý niệm trong các bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh trên báo điện tử; chỉ ra các điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ; từ đó đề xuất một số hàm ý cho việc sử dụng diễn ngôn y tế và ứng dụng trong giảng dạy, biên - phiên dịch chuyên ngành.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trên thế giới và ở Việt Nam, đặc biệt là các công trình về ẩn dụ trong văn bản và bản tin y tế; hệ thống hóa các quan điểm lý luận về ẩn dụ ý niệm, ngôn ngữ y học, bản tin y tế và ngôn ngữ học đối chiếu.
  2. Xác lập các biểu thức ngôn ngữ của ẩn dụ ý niệm trong các bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh: nhận diện các mô hình ẩn dụ ý niệm, xác định cơ sở ánh xạ, tần suất xuất hiện và làm rõ hiện tượng chồng lấn ẩn dụ giữa các miền nguồn.
  3. Miêu tả, phân tích và đối chiếu các mô hình ẩn dụ cấu trúc cùng hiện tượng chồng lấn ẩn dụ trong hai khối ngữ liệu; lý giải nguyên nhân dẫn đến các nét tương đồng và khác biệt dựa trên mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các biểu thức ẩn dụ ý niệm (Metaphorical Expressions) xuất hiện trong các bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi ngữ liệu: Khảo sát các bản tin y tế ngắn hàng ngày (thuộc ngôn ngữ y tế phi kỹ thuật, thông dụng) đăng tải trên các trang báo điện tử chính thống của Việt Nam (vtv.vn, dantri.vn, vietnamnet.vn) và Hoa Kỳ (nytimes.com, cnn.com).
  • Phạm vi thời gian: Ngữ liệu được thu thập trong khoảng thời gian 42 tháng, từ ngày 01/01/2019 đến ngày 31/08/2022.
  • Phạm vi nội dung: Khảo sát 45 mặt bệnh và chủ đề y tế phổ biến (như cảm cúm, sốt xuất huyết, sốt rét, ung thư, vi khuẩn, virus, biến đổi gen, vaccine, miễn dịch, di truyền, DNA, tế bào, bệnh Parkinson, bệnh Alzheimer...). Luận án tập trung vào loại hình ẩn dụ cấu trúc (structural metaphor) nhằm làm rõ cơ chế ánh xạ, sự chồng lấn ý niệm và chức năng dụng học trong hai ngôn ngữ.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Tác giả đã điểm lại hệ thống các công trình nghiên cứu quốc tế liên quan đến ngôn ngữ y học theo nhiều bình diện:

• Hệ thống giáo trình và từ điển y khoa: Các giáo trình chuyên ngành như English for the Medical Professions (Beitler & Macdonald, 1982), The Language of Medicine in English (Bloom, 1982), Human Diseases (2003), English in Medicine: Course in Communication Skills (2005) và Professional English in Use Medicine (Glendinning & Howard, 2007); cùng các bộ từ điển chuẩn mực như Dorland’s Illustrated Medical Dictionary (ấn bản 32), Butterworths Medical Dictionary (1978), Mosby’s Medical Dictionary (ấn bản 9).
• Nghiên cứu thuật ngữ y khoa: Các công trình của Pilegaard và cộng sự (1997), Berghammer (2006), Eva Dávidová (2011) về ảnh hưởng của tiếng Latinh lên thuật ngữ tiêu hóa, Adrian Naznean (2013), Anna Browne (2016) về tính chính xác trong dịch thuật y tế, Ali Akbar Zeinali (2017) về đối chiếu thuật ngữ Anh - Ba Tư, Božena Džuganová (2017) về sự bất đối xứng giữa thuật ngữ giải phẫu và lâm sàng.
• Phân tích diễn ngôn và giao tiếp y tế: Các nghiên cứu của Cicourel (1981), Mishler (1984), Ong và cộng sự (1995), Peih-ying Lu & John Corbett (2012), Siminoff và cộng sự (2006), Berbyuk Lindström (2008), Warren J. Ferguson & Lucy M. Candib (2002) tập trung vào cấu trúc phỏng vấn y tế, hành vi giao tiếp và tương tác quyền lực giữa bác sĩ và bệnh nhân.
• Tiếp cận theo ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ y tế: Paul Hodgkin (1985) với Medicine is war: and other medical metaphors; Van Rijn-van Tongeren (1997) phân tích các ẩn dụ trong văn bản ung thư học; Mabeck (1997) khảo sát mô hình Cơ thể con người là cỗ máy; Reisfield & Wilson (2004) phân tích ẩn dụ chiến tranh trong điều trị ung thư; Chiang & Duann (2007) khảo sát mô hình Bệnh tật là chiến tranh qua đợt dịch SARS trên báo chí; Urbonaitė & Šeškauskienė (2007) nghiên cứu ẩn dụ sức khỏe trong diễn ngôn kinh tế - chính trị tiếng Anh và tiếng Lithuania; Nie và cộng sự (2016) xem xét hai mặt của thuật ngữ quân sự trong điều trị HIV; Salager-Meyer (1990) khảo sát 130.000 thuật ngữ y học Anh - Pháp - Tây Ban Nha; Alshunnag (2016) đối chiếu việc dịch 731 biểu thức ẩn dụ y sinh từ tiếng Anh sang tiếng Ả Rập.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Diễn ngôn và giao tiếp y tế: Nguyễn Thị Tuyết Mai (2019) nghiên cứu bước thoại trong báo cáo ca bệnh lâm sàng; Trần Huy Sáng (2020) nghiên cứu đối chiếu và dịch thuật thành ngữ chủ đề sức khỏe tiếng Anh và tiếng Việt.
• Nghiên cứu thuật ngữ Đông y: Nguyễn Thị Kim Anh (2017) khảo sát đặc điểm định danh thuật ngữ y học cổ truyền; Nguyễn Chi Lê (2019) phân tích cấu tạo và ngữ nghĩa thuật ngữ Đông y tiếng Việt từ các từ điển chuyên ngành.
• Nghiên cứu thuật ngữ Tây y: Vương Thị Thu Minh (2005) khảo sát 832 thuật ngữ y học tiếng Anh và cách phiên chuyển sang tiếng Việt; Lưu Trọng Tuấn (2009) nghiên cứu sự tiếp xúc và vay mượn thuật ngữ y học; Phí Thị Việt Hà (2017) nghiên cứu hệ thuật ngữ phụ sản; Nguyễn Thị Thu Hoài (2018) khảo sát 1.949 thuật ngữ chỉ bệnh trong tiếng Anh và tiếng Việt.
• Ngôn ngữ học chức năng hệ thống và ngữ vực: Nguyễn Thanh Nga (2018) khảo sát nguồn liên nhân trong giao tiếp y khoa; Nguyễn Thị Kim Luyến (2019) nghiên cứu nghĩa liên nhân qua thức và tình thái trong bản hướng dẫn sử dụng thuốc; Võ Thị Bê (2020) nghiên cứu ngữ vực trong văn bản dược học tiếng Anh và tiếng Việt.
• Hướng tiếp cận tri nhận: Đỗ Thị Nga (2014) khảo sát ẩn dụ ý niệm sức khỏe và bệnh tật của người Việt qua từ điển, văn học và báo chí đời sống.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu thuật ngữ y học hoặc giao tiếp lâm sàng, nhưng thể loại bản tin y tế trên báo điện tử dưới lăng kính của ngôn ngữ học tri nhận vẫn chưa được khảo sát đầy đủ. Đặc biệt, hiện tượng chồng lấn ẩn dụ (sự kết hợp của nhiều miền nguồn để cấu trúc nên một miền đích) giữa hai ngôn ngữ Anh - Việt chưa từng có công trình nào phân tích chuyên sâu. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng việc khảo sát quy mô lớn trên 1.000 bản tin thuộc 45 mặt bệnh, tập trung vào ẩn dụ cấu trúc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm cơ bản

1. Lý thuyết ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory): Luận án kế thừa quan điểm của Lakoff & Johnson (1980, 2003) và Kövecses (2002, 2006). Ẩn dụ không đơn thuần là biện pháp tu từ mang tính trang trí mà là một cơ chế tri nhận, trong đó một miền ý niệm nguồn (thường cụ thể, hữu hình) được ánh xạ có hệ thống sang một miền ý niệm đích (trừu tượng hơn).
2. Phân loại ẩn dụ ý niệm: Căn cứ vào chức năng tri nhận, ẩn dụ ý niệm được chia thành ba loại:
   • Ẩn dụ cấu trúc (Structural Metaphor): Miền nguồn cung cấp một cấu trúc tri thức phong phú để hiểu miền đích thông qua các ánh xạ lược đồ ý niệm. Đây là nhóm ẩn dụ trung tâm được luận án khảo sát.
   • Ẩn dụ bản thể (Ontological Metaphor): Gán trạng thái vật thể, chất liệu hoặc vật chứa cho các khái niệm trừu tượng.
   • Ẩn dụ định hướng (Orientational Metaphor): Tổ chức hệ thống ý niệm dựa trên định vị không gian (trên - dưới, trong - ngoài, trước - sau).
3. Lược đồ hình ảnh và cấp độ ẩn dụ: Lược đồ hình ảnh (image schema) bắt nguồn từ kinh nghiệm tương tác thân thể với thế giới vật lý (Evans & Green, 2006; Kövecses, 2006), đóng vai trò làm nền tảng cho các ánh xạ. Ẩn dụ được chia thành ẩn dụ cơ sở (primary metaphor) mang tính phổ quát và ẩn dụ phái sinh (complex metaphor) hình thành từ sự kết hợp các ý niệm.
4. Hiện tượng chồng lấn ẩn dụ (Metaphor Overlap) và Ma trận miền (Domain Matrix): Dựa trên luận điểm của Lakoff & Johnson (2003), khi một miền đích trừu tượng được cấu trúc hóa đồng thời bởi nhiều miền nguồn khác nhau nhằm phục vụ các mục đích tri nhận phức hợp, hiện tượng chồng lấn ẩn dụ sẽ xuất hiện. Tập hợp các miền nguồn cùng hướng về một miền đích tạo thành một ma trận miền.
5. Lý luận về ngôn ngữ y học và bản tin y tế: Ngôn ngữ y học được phân tầng theo ba lớp từ vựng (Džuganová): từ vựng kỹ thuật, bán kỹ thuật và phi kỹ thuật (thông dụng). Bản tin y tế là một thể loại báo chí mang 4 đặc trưng cơ bản: tính chính xác - trung thực, tính thời sự - cập nhật, tính định hướng và tính ngắn gọn - rõ ràng - dễ hiểu.
6. Ngôn ngữ học đối chiếu: Vận dụng các nguyên tắc đối chiếu ngôn ngữ của Bùi Mạnh Hùng (2008) và F. de Saussure (2005), đặt các đơn vị ngôn ngữ trong mối quan hệ hệ thống và ngữ cảnh giao tiếp cụ thể để phát hiện sự tương đồng và dị biệt.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp miêu tả: Miêu tả cơ chế ánh xạ từ miền nguồn sang miền đích, phân tích các thuộc tính ngữ nghĩa và đặc điểm dụng học của biểu thức ẩn dụ.
• Phương pháp so sánh - đối chiếu: Áp dụng phương thức đối chiếu hai chiều giữa tiếng Việt và tiếng Anh để nhận diện các điểm tương đồng và khác biệt về mô hình ý niệm và hiện tượng chồng lấn.
• Thủ pháp thống kê, phân loại: Thu thập, phân loại và lập bảng thống kê tần suất xuất hiện của các biểu thức ẩn dụ, các tiểu loại ẩn dụ bậc dưới.
• Quy trình nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure): Luận án áp dụng quy trình 4 bước của Pragglejaz Group (2007):
  • Bước 1: Đọc toàn văn bản tin để nắm hiểu biết chung về ngữ cảnh.
  • Bước 2: Xác định các đơn vị từ ngữ có tiềm năng mang nghĩa ẩn dụ.
  • Bước 3: Đối chiếu nghĩa ngữ cảnh với nghĩa gốc cơ bản để xác định miền nguồn và miền đích.
  • Bước 4: Gọi tên các dụ dẫn ẩn dụ và xác lập biểu thức ẩn dụ ý niệm hoàn chỉnh.

Dữ liệu và nguồn ngữ liệu

Ngữ liệu khảo sát bao gồm 1.000 bản tin y tế (mỗi bên 500 bản tin), thu thập từ các chuyên mục Sức khỏe, Đời sống, Khoa học trên các trang báo điện tử từ tháng 01/2019 đến tháng 08/2022.

Tiêu chí	Ngữ liệu tiếng Việt	Ngữ liệu tiếng Anh
Nguồn ngữ liệu	vtv.vn, dantri.vn, vietnamnet.vn	nytimes.com, cnn.com
Mã hóa ngữ liệu	V1 đến V500	A1 đến A500
Số lượng bản tin	500 bản tin	500 bản tin
Số lượng biểu thức ẩn dụ (BTAD)	357 biểu thức	658 biểu thức
Số mặt bệnh khảo sát	45 mặt bệnh phổ biến	45 mặt bệnh phổ biến

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các công trình nghiên cứu tiền nhiệm trong và ngoài nước về ngôn ngữ y tế và ẩn dụ y học. Tác giả xây dựng khung lý thuyết vững chắc cho đề tài dựa trên:

• Bản chất của ẩn dụ ý niệm, các thuộc tính của ẩn dụ (tính đơn hướng, tính che giấu và nhấn mạnh, tính hệ thống), phân loại ba nhóm ẩn dụ (cấu trúc, bản thể, định hướng).
• Khung lý thuyết về hiện tượng chồng lấn ẩn dụ và ma trận miền của Lakoff & Johnson (2003).
• Cơ sở lý luận về ngôn ngữ y tế thông dụng và đặc trưng của bản tin y tế điện tử.
• Các nguyên tắc của ngôn ngữ học đối chiếu và quy trình nhận dạng ẩn dụ 4 bước MIP.

Chương 2: Đối chiếu hiện tượng chồng lấn trong các ẩn dụ có miền đích “Bệnh tật/ Dịch bệnh” trong bản tin y tế tiếng Việt - tiếng Anh

Chương này tập trung miêu tả và đối chiếu các mô hình ẩn dụ cấu trúc hướng về miền đích BỆNH TẬT / DỊCH BỆNH, làm rõ tính tầng bậc và hiện tượng chồng lấn giữa các miền nguồn:

1. Mô hình ẩn dụ BỆNH TẬT / DỊCH BỆNH LÀ CHIẾN TRANH: Đây là mô hình chiếm ưu thế cao nhất trong cả hai ngôn ngữ. Mô hình này được phân rã thành các tiểu loại ẩn dụ bậc dưới:
   • Các loại bệnh tật/ dịch bệnh là kẻ thù trong cuộc chiến: Bệnh tật được miêu tả như đối tượng xâm lược, có dã tâm tấn công cơ thể.
   • Đội ngũ y bác sĩ, bệnh nhân, liệu pháp y sinh là những người lính tham chiến: Các lực lượng y tế và bệnh nhân đóng vai trò phòng tuyến, chiến sĩ chống lại dịch bệnh.
   • Liệu pháp y sinh/ hệ miễn dịch là vũ khí sử dụng trong cuộc chiến: Vaccine, thuốc điều trị và kháng thể được xem là đạn dược, súng ống phòng thủ và phản công.
   • Phác đồ điều trị và cơ chế phòng vệ của cơ thể là chiến thuật trong chiến tranh: Các bước can thiệp y khoa tương ứng với các chiến lược tác chiến.
   • Mức độ nguy hiểm của bệnh tật là mức độ nguy hiểm của cuộc chiến: Sự bùng phát dịch bệnh tương đương mức độ khốc liệt của chiến sự.
   • Thất bại/ chiến thắng trong điều trị bệnh là thất bại/ chiến thắng trong cuộc chiến: Khỏi bệnh là giành thắng lợi, tử vong là thương vong chiến trận.
2. Mô hình ẩn dụ BỆNH TẬT / DỊCH BỆNH LÀ THIÊN TAI:
   • Bệnh tật/ dịch bệnh nguy hiểm là thiên tai: Dịch bệnh được ví như sóng thần, bão lũ quét qua cộng đồng.
   • Tác động của bệnh tật/ dịch bệnh đến cộng đồng là tác động tiêu cực của thiên tai: Sự tàn phá, thiệt hại vật chất và tính mạng được ánh xạ tương ứng.
3. Mô hình ẩn dụ BỆNH TẬT / DỊCH BỆNH LÀ TRẬN THI ĐẤU THỂ THAO: Dịch bệnh và phác đồ điều trị được xem như một cuộc đua, cuộc đối đầu thể thao giữa con người và mầm bệnh.

Chương 2 lập các bảng thống kê tần suất, lược đồ ánh xạ và chỉ ra sự chồng lấn: cùng một diễn ngôn y tế về dịch bệnh COVID-19 hoặc ung thư, các miền nguồn CHIẾN TRANH, THIÊN TAI, THỂ THAO cùng lúc được kích hoạt để khắc họa tính cấp bách, quy mô tàn phá và nỗ lực kiểm soát bệnh tật.

Chương 3: Đối chiếu hiện tượng chồng lấn trong các ẩn dụ có miền đích “Thực thể y sinh” trong bản tin y tế tiếng Việt - tiếng Anh

Chương 3 đi sâu phân tích miền đích vi mô hơn là THỰC THỂ Y SINH (tế bào, virus, vi khuẩn, gen, DNA, kháng thể, khối u...):

1. Mô hình THỰC THỂ Y SINH LÀ CON NGƯỜI:
   • Là con người sinh học: Có vòng đời, sinh sản, lão hóa, giao tiếp, thích nghi.
   • Là tội phạm/ khủng bố: Xâm nhập bất hợp pháp, ẩn náu, phá hoại trật tự sinh học.
   • Là đội quân phòng vệ: Bạch cầu, kháng thể bảo vệ lãnh thổ cơ thể.
   • Là người lính tham chiến: Trực tiếp chiến đấu tiêu diệt mầm bệnh.
2. Mô hình THỰC THỂ Y SINH LÀ THÔNG TIN:
   • Là hệ thống ký tự văn bản: Mã gen được "đọc", "sao chép", "chỉnh sửa", "biên tập".
   • Là hệ thống tín hiệu, mật mã: Tế bào phát và nhận tín hiệu, giải mã protein.
3. Mô hình THỰC THỂ Y SINH LÀ MÁY MÓC:
   • Các dạng TTYS là các loại/ bộ phận máy móc: Động cơ phân tử, bơm ion, van sinh học.
   • Cơ chế vận hành của TTYS là cơ chế vận hành của máy móc: Lắp ráp, khởi động, ngắt mạch, bảo trì.
   • Khả năng tự thiết kế, điều chỉnh của TTYS là kỹ thuật thiết kế và bảo trì máy móc.
4. Mô hình THỰC THỂ Y SINH LÀ PHƯƠNG TIỆN:
   • Khả năng xâm nhập, điều khiển của TTYS là khả năng của phương tiện: Virus đóng vai trò như tàu con thoi mang gen vào tế bào.
   • Chức năng của TTYS là chức năng của phương tiện chuyên chở.
5. Mô hình THỰC THỂ Y SINH LÀ HỆ THỐNG PHÒNG VỆ: Cơ chế kháng thể như khiên chắn, hàng rào bảo vệ.
6. Các mô hình ẩn dụ đặc thù chỉ xuất hiện trong bản tin tiếng Anh:
   • THỰC THỂ Y SINH LÀ ĐỘNG VẬT HOANG DÃ / THÚ SĂN MỒI: Virus, tế bào ung thư săn lùng và nuốt chửng tế bào lành.
   • THỰC THỂ Y SINH LÀ MÓN ĂN: Các thực thể y sinh được ý niệm hóa như nguồn dinh dưỡng bị tiêu thụ hoặc “thực đơn” của hệ miễn dịch.

Chương 3 khẳng định sự tồn tại của ma trận miền đối với thực thể y sinh, chỉ ra tính trừu tượng hóa cao trong tiếng Anh y khoa so với tiếng Việt, đồng thời lý giải sự khác biệt này qua lăng kính tư duy phân tích (phương Tây) và tư duy tổng hợp (phương Đông).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án là công trình nghiên cứu hệ thống đầu tiên tại Việt Nam về ẩn dụ cấu trúc trong thể loại bản tin y tế dưới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận.
• Kế thừa và làm phong phú thêm lý thuyết ẩn dụ ý niệm bằng cách chứng minh cơ chế hoạt động của hiện tượng chồng lấn ẩn dụ và ma trận miền trên ngữ liệu thực tế của hai ngôn ngữ khác loại hình (tiếng Việt đơn lập và tiếng Anh biến hình).
• Góp phần củng cố luận điểm về mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy: dù cùng phản ánh các sự kiện y khoa khách quan, cách lựa chọn miền nguồn và tần suất ẩn dụ vẫn mang đậm dấu ấn tri nhận đặc thù của mỗi cộng đồng ngôn ngữ.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng hệ thống bảng thống kê, sơ đồ tầng bậc và lược đồ ánh xạ chi tiết của các mô hình ẩn dụ y tế, phản ánh chính xác tần suất và cách thức ý niệm hóa bệnh tật và thực thể y sinh.
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho công tác giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành y khoa tại các trường đại học y - dược (tiêu biểu như Học viện Quân y), giúp sinh viên và giảng viên tháo gỡ rào cản ngữ nghĩa khi tiếp cận tài liệu y sinh quốc tế.
• Hỗ trợ trực tiếp cho các biên dịch viên y khoa, phóng viên và biên tập viên báo chí truyền thông trong việc lựa chọn biểu đạt ẩn dụ phù hợp, vừa bảo đảm tính chính xác khoa học vừa tăng tính trực quan, hấp dẫn cho công chúng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Ngữ liệu nghiên cứu mới chỉ giới hạn trong phạm vi các bản tin điện tử ngắn hàng ngày (ngôn ngữ y tế thông dụng, phi kỹ thuật) trên 5 trang báo mạng điện tử của Việt Nam và Mỹ (vtv.vn, dantri.vn, vietnamnet.vn, nytimes.com, cnn.com), chưa bao quát các thể loại văn bản học thuật chuyên sâu như bài báo nghiên cứu lâm sàng, sách giáo khoa y khoa.
• Phạm vi thời gian khảo sát tập trung trong giai đoạn 42 tháng (2019 - 2022), trùng với thời kỳ bùng phát của đại dịch COVID-19, do đó tần suất các ẩn dụ liên quan đến dịch bệnh và chiến tranh có xu hướng gia tăng đột biến.
• Luận án tập trung chuyên sâu vào ẩn dụ cấu trúc, chưa khảo sát toàn diện các khía cạnh của ẩn dụ bản thể và ẩn dụ định hướng trong cùng khối ngữ liệu.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng khảo sát ẩn dụ tri nhận sang các thể loại diễn ngôn y khoa khác như: hồ sơ bệnh án, giao tiếp lâm sàng trực tiếp giữa bác sĩ - bệnh nhân, văn bản hướng dẫn điều trị, hoặc các bài báo công bố quốc tế chuyên ngành y sinh.
• Mở rộng nghiên cứu đối chiếu giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh (như tiếng Pháp, tiếng Trung Quốc) để làm rõ hơn các yếu tố văn hóa đặc thù trong tri nhận y học.
• Khảo sát sự biến chuyển của các mô hình ẩn dụ y tế trong giai đoạn hậu đại dịch COVID-19.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

1. Nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tham khảo khung phân tích ẩn dụ tri nhận, quy trình nhận diện ẩn dụ MIP 4 bước và phương pháp xây dựng lược đồ ánh xạ đối chiếu.
2. Giảng viên và sinh viên ngành Tiếng Anh chuyên ngành Y khoa (ESP): Ứng dụng trực tiếp các phát hiện về ánh xạ ẩn dụ của Chương 2 và Chương 3 vào việc giải thích thuật ngữ, cấu trúc bài đọc hiểu và dịch thuật chuyên ngành.
3. Người làm công tác biên - phiên dịch y khoa: Nắm bắt cơ chế chuyển di nghĩa của các biểu thức ẩn dụ để chuyển dịch chính xác, tránh dịch thô cứng nhắc từ tiếng Anh sang tiếng Việt.
4. Phóng viên, biên tập viên y tế: Sử dụng các mô hình ẩn dụ cấu trúc như một phương tiện truyền thông hữu hiệu nhằm đơn giản hóa kiến thức y học phức tạp, giúp công chúng dễ tiếp nhận thông tin sức khỏe.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Quy trình nhận diện ẩn dụ nào được áp dụng trong luận án và gồm những bước nào?

Luận án áp dụng Quy trình nhận dạng ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) do Pragglejaz Group đề xuất năm 2007. Quy trình gồm 4 bước: (1) Đọc toàn bộ diễn ngôn để nắm hiểu biết chung về ngữ cảnh; (2) Xác định các từ ngữ có tiềm năng mang nghĩa ẩn dụ; (3) Đối chiếu nghĩa ngữ cảnh với nghĩa gốc cơ bản để xác định miền nguồn và miền đích; (4) Gọi tên các dụ dẫn ẩn dụ và xác lập biểu thức ẩn dụ ý niệm hoàn chỉnh.

2. Dung lượng và phạm vi ngữ liệu khảo sát của luận án được phân bổ như thế nào?

Luận án khảo sát tổng cộng 1.000 bản tin y tế điện tử, thu thập trong 42 tháng (từ tháng 01/2019 đến tháng 08/2022) trên 45 mặt bệnh phổ biến:

• Ngữ liệu tiếng Việt: 500 bản tin (mã hóa V1 - V500) từ vtv.vn, dantri.vn, vietnamnet.vn, thu được 357 biểu thức ẩn dụ.
• Ngữ liệu tiếng Anh: 500 bản tin (mã hóa A1 - A500) từ nytimes.com, cnn.com, thu được 658 biểu thức ẩn dụ.

3. Hiện tượng chồng lấn ẩn dụ (Metaphor Overlap) được luận án định nghĩa và phân tích ra sao?

Hiện tượng chồng lấn ẩn dụ xảy ra khi một miền đích trừu tượng duy nhất được giải thích và cấu trúc hóa đồng thời bởi nhiều miền nguồn khác nhau (tạo thành một ma trận miền), dựa trên các mục đích và hệ quả tri nhận được chia sẻ. Ví dụ, miền đích BỆNH TẬT / DỊCH BỆNH được cấu trúc đồng thời bởi các miền nguồn CHIẾN TRANH, THIÊN TAI và THI ĐẤU THỂ THAO.

4. Những mô hình ẩn dụ nào về miền đích "Thực thể y sinh" chỉ xuất hiện trong bản tin tiếng Anh mà không có trong tiếng Việt?

Qua khảo sát ngữ liệu, luận án chỉ ra 2 mô hình ẩn dụ cấu trúc đặc thù xuất hiện trong bản tin y tế tiếng Anh nhưng không tìm thấy trong bản tin tiếng Việt:

• THỰC THỂ Y SINH LÀ ĐỘNG VẬT HOANG DÃ / THÚ SĂN MỒI (ví dụ: virus hoặc tế bào ung thư săn lùng, tấn công con mồi).
• THỰC THỂ Y SINH LÀ MÓN ĂN (ví dụ: thực thể y sinh bị tiêu hóa, tiêu thụ như thức ăn).

5. Vì sao luận án lựa chọn tập trung vào ẩn dụ cấu trúc thay vì ẩn dụ bản thể hay ẩn dụ định hướng?

Theo khung lý thuyết của Lakoff & Johnson và Kövecses, ẩn dụ cấu trúc là nhóm ẩn dụ lớn nhất và cung cấp cấu trúc tri thức dồi dào, hoàn chỉnh nhất từ miền nguồn sang miền đích thông qua hệ thống ánh xạ lược đồ ý niệm. Việc tập trung vào ẩn dụ cấu trúc cho phép luận án phân tích sâu sắc cơ chế nhận thức, tính tầng bậc và hiện tượng chồng lấn ý niệm, từ đó làm nổi bật sự tương đồng và dị biệt về văn hóa - tư duy giữa hai cộng đồng ngôn ngữ Anh và Việt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Viên Lan Hương là công trình nghiên cứu chuyên sâu về ẩn dụ cấu trúc trong bản tin y tế tiếng Việt và tiếng Anh dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận và ngôn ngữ học đối chiếu. Thông qua việc khảo sát 1.000 bản tin với 1.015 biểu thức ẩn dụ, luận án đã làm sáng tỏ cơ chế ánh xạ, tính tầng bậc và hiện tượng chồng lấn ẩn dụ ở hai miền đích chính là "Bệnh tật/ Dịch bệnh" và "Thực thể y sinh". Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần củng cố lý thuyết về ẩn dụ ý niệm và ma trận miền mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn giá trị cho hoạt động giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành y khoa, biên dịch tài liệu y tế và truyền thông báo chí sức khỏe.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu, Phần kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận án có kết cấu gồm 3 chƣơng chính sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận Chƣơng này trình bày tổng hợp và phân tích các nghiên cứu có liên quan đến ngôn ngữ y học và ADYN trong các văn bản y tế. Một số vấn đề lý luận chung về ADYN, hiện tƣợng chồng lấn AD, NNH so sánh đối chiếu, ngôn ngữ y học và bản tin y tế cũng đƣợc trình bày trong chƣơng này. Chƣơng 2: Đối chiếu hiện tƣợng chồng lấn trong các ADYN có MĐ “bệnh tật/ dịch bệnh” trong bản tin y tế tiếng Việt - tiếng Anh Dựa trên lý thuyết của AD cấu trúc, lý thuyết về hiện tƣợng chồng lấn ẩn dụ, các mô hình AD có chung MĐ “bệnh tật/ dịch bệnh” đƣợc sắp xếp và phân tích, lý giải theo tầng bậc, theo các thuộc tính ánh xạ. Các mô hình AD với MN khác nhau cùng tập hợp kiến tạo nên một ý MĐ đƣợc xác định là chồng lấn lên nhau nhờ các tƣơng đồng trong thuộc tính ánh xạ.

Các tri thức từ nhiều MN đƣợc kích hoạt và chọn lọc để cùng làm rõ một ý niệm đích. Từ đó, luận án đối chiếu để tìm ra những điểm tƣơng đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Chƣơng 3: Đối chiếu hiện tƣợng chồng lấn trong các ADYN có MĐ “thực thể y sinh” trong bản tin y tế tiếng Việt - tiếng Anh Chƣơng này đi sâu phân tích các mô hình AD có MĐ “TTYS”, làm rõ tính tầng bậc trong cấu trúc ẩn dụ. Dựa trên lý thuyết của AD cấu trúc, lý thuyết về hiện tƣợng chồng lấn AD, luận án chỉ ra sự chồng lấn trong các cấu trúc ý niệm căn cứ trên các tri thức đƣợc chuyển di từ MN lên MĐ, các tƣơng đồng ánh xạ giữa các mô hình ý niệm.

Chứng minh hiện tƣợng nhiều MN cùng đƣợc huy động để cấu trúc nên một miền ý niệm đích là hiện tƣợng chồng lấn AD. Tập hợp các MN đƣợc sử dụng để giải thích và làm rõ một MĐ tạo thành một ma trận miền. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu về ngôn ngữ y học và bản tin y tế ở nƣớc ngoài Theo khảo sát của chúng tôi, về lĩnh vực ngôn ngữ y tế nói chung, các nhà nghiên cứu đã tiếp cận theo nhiều hƣớng khác nhau. Nhìn chung, các nghiên cứu ban đầu chủ yếu là các nghiên cứu lý thuyết, bắt đầu từ các giáo trình y khoa và từ điển chuyên ngành y khoa, các nghiên cứu chủ yếu tập trung dƣới góc độ thuật ngữ chuyên ngành. Sau đó là các nghiên cứu ứng dụng với các hƣớng tiếp cận dựa trên các bình diện nhƣ: phân tích diễn ngôn, lý thuyết giao tiếp và hành động ngôn ngữ, NNH xã hội và NNH tri nhận. Trên thế giới, giáo trình về y khoa khá đa dạng, đƣợc sắp xếp thành 12 loại nhƣ các giáo trình tập trung vào các thuật ngữ y khoa, các tiểu luận về y học, các câu chuyện về y đức, chăm sóc sức khỏe từng giai đoạn, từng mặt bệnh, cẩm nang cho bác sĩ và sinh viên y khoa… Giáo trình điển hình có thể kể đến English for the Medical Professions (Beitler & Macdonald, 1982) [71], The Language of Medicine in English (Bloom, 1982) [75], Human diseases (2003) [88] và English in Medicine: course in communication skills (2005) [99]… tập trung chủ yếu vào các kỹ năng đọc hiểu để làm chủ các từ vựng chuyên ngành y khoa.

Trong khi Bloom (1982) thiết kế giáo trình với các chủ điểm chung, đơn giản nhƣ y học - lịch sử và văn hóa dân gian, các trƣờng hợp cấp cứu y tế, phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe công nghệ cao [75] thì Beitler & Macdonald (1982) lại tập trung vào các chuyên ngành sâu hơn nhƣ: Di truyền học, Giải phẫu và Sinh lý học… với mục đích giúp sinh viên y khoa có thể tiếp cận các văn bản chuyên ngành phức tạp hơn [71]. Về các cuốn giáo trình dùng để giảng dạy và nghiên cứu tiếng Anh chuyên ngành y, tác giả Eric H. Glendinning & Ron Howard (2007) với “Profesional English in Use Medicine” đã đề cập đến các chủ đề đa dạng bao gồm các mặt bệnh và triệu chứng, cách phòng và điều trị bệnh cũng nhƣ giới thiệu tổng quát các từ vựng chuyên ngành liên quan đến các bộ phận và chức năng của cơ thể, đội ngũ nhân viên y tế, các nghiên cứu chuyên sâu [99]. Về từ điển, bên cạnh Mosby's Medical Dictionary 9th Edition [139], Butterworths Medical Dictionary 2nd edition (1978) [136]; Encyclopedia and dictionary of medicine, nursing, and allied health (1983) [137], Dorland’s Illustrated Medical Dictionary [89] với ấn bản lần thứ 32 đƣợc coi là cuốn Từ điển 7 Y khoa nổi tiếng trên thế giới, cung cấp những tri thức tổng quát và chuyên sâu cho các bác sĩ, các nhà nghiên cứu, các sinh viên ngành y và tất cả những ai muốn tìm hiểu về y học.

Cuốn sách cũng nêu lên đầy đủ những thuật chữa bệnh truyền thống của các nền văn hóa phƣơng Ðông và những thành tựu tiên tiến của y học phƣơng Tây, từ lịch sử y học cổ đại đến các phân nhánh tỉ mỉ của y học hiện đại qua hơn 120.000 mục từ kết hợp với 1.500 minh họa màu đƣợc chọn lọc cẩn thận để bổ sung và làm sáng tỏ các định nghĩa. Tiếp cận dƣới góc độ thuật ngữ, trên thế giới bên cạnh các nghiên cứu đặc điểm cấu tạo thuật ngữ ngành Y, đã có khá nhiều nghiên cứu về vấn đề chuyển dịch thuật ngữ nhƣ Pilegaard, Morten (1997) cùng các cộng sự [144], Berghammer (2006) [73], Mgr. Eva Dávidová (2011) [85], Adrian Naznean (2013) [140], Anna Browne (2016) [77], Ali Akbar Zeinali (2017) [159], Dzuganova (2017) [90]… Với nghiên cứu của mình về sự hình thành từ chuyển dịch các thuật ngữ y học, Ali Akbar Zeinali (2017) đã so sánh đối chiếu cấu tạo từ trong chuyển dịch thuật ngữ y học TA sang tiếng Ba Tƣ, đồng thời gợi mở ra các hƣớng khi dịch thuật TA y học. Eva Dávidová (2011) [85] lại đi sâu phân tích phạm vi ảnh hƣởng của tiếng Latinh đối với thuật ngữ y học TA.

Nghiên cứu chỉ ra rằng thuật ngữ TA chuyên ngành tiêu hóa đƣợc hình thành dựa trên từ gốc, ngữ nghĩa và hình thức từ. Anna Browne (2016) [77] cho rằng để dịch đƣợc văn bản y tế, ngƣời dịch bên cạnh việc phải có khả năng ngôn ngữ tốt còn cần đến kiến thức chuyên sâu về y học và thuật ngữ y học. Tuy nhiên, chỉ có một số ít những ngƣời thông thạo cả hai lĩnh vực, đáp ứng đƣợc nhu cầu thị trƣờng dƣợc phẩm và y tế ngày càng tăng. Do đó, để tránh đƣợc những sai lầm đáng tiếc có thể xảy ra trong dịch thuật dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, các dịch giả nên hợp tác với các chuyên gia y tế.

Nghiên cứu về vị trí của TA chuyên ngành y trong TA chuyên ngành nói chung và TA khoa học quốc tế, Dzuganova (2017) [90] nhận thấy sự cần thiết phải tạo ra các thuật ngữ mới cho các khái niệm mới. Bên cạnh đó, nghiên cứu còn chỉ ra sự không cân xứng giữa thuật ngữ giải phẫu và lâm sàng, phân tích các nguồn chính để hình thành nên thuật ngữ y tế, đặc biệt là đi sâu tìm hiểu một số ƣu điểm của các thuật ngữ y khoa có nguồn gốc từ các thuật ngữ Hy Lạp và Latinh. Trên bình diện diễn ngôn và lý thuyết giao tiếp ngôn ngữ: Công trình “English in medical education: An intercultural approach to teaching language and values” đƣợc Peih-ying Lu & John Corbett (2012) [134] tập trung vào những phát triển gần đây về giáo dục y tế và ngôn ngữ, cụ thể là sử dụng ngôn ngữ để giải quyết các vấn đề liên quan đến lâm sàng. Peih-ying Lu & John Corbett đã biến lớp 8 học nhƣ một cơ sở y tế, giúp sinh viên y khoa hiểu đƣợc các diễn ngôn cụ thể trong một loạt các tình huống lâm sàng giữa bác sĩ với bệnh nhân và bác sĩ với các đồng nghiệp.

Ngoài ra giáo trình còn giúp sinh viên phát triển các kỹ năng thuyết phục, phản biện trong một số tình huống cụ thể. Dƣới góc độ lý thuyết giao tiếp, các nhà nghiên cứu nhƣ Ainsworth Vaughn (1994) [66]; Cicourel (1981) [81]; Frankel (1990) [96]; Hein và Wodak (1987) [107]; Mishler (1984) [138]; Robins and Wolf (1988) [146]; Sarangi và Stembrouk (1998) [148]; Waitzkin (1983, 1991) [153], [154]; West (1984) [156]; West and Frankel (1991) [155]; Wodak (1996); Davidson (2000) [86]… đã dành nhiều sự quan tâm đến diễn ngôn y tế đặc biệt là diễn ngôn giữa bác sĩ và bệnh nhân, chủ yếu tập trung vào những khó khăn mà bệnh nhân và bác sĩ gặp phải khi giao tiếp với nhau. Hầu hết các nghiên cứu tập trung vào một loại diễn ngôn, đó là “phỏng vấn y tế”. Đây là một loại tƣơng tác có cấu trúc, đƣợc thực hành giữa bác sĩ và bệnh nhân, đƣợc giảng dạy trong các trƣờng y khoa, đƣợc thiết kế giúp bác sĩ nhanh chóng tiếp cận với bệnh nhân trong chẩn đoán và điều trị.

Do đó, tƣơng tác y tế là một loại điều tra bằng lời nói và thể chất, một sự kết hợp giữa các trải nghiệm không có tổ chức với các mô hình và quy trình quen thuộc về tính dễ bị tổn thƣơng của con ngƣời đối với bệnh tật. Tƣơng tự, Siminoff LA, Graham GC, Gordon NH. (2006) [150] ghi âm các cuộc hội chẩn của 58 bác sĩ chuyên khoa ung thƣ và 405 bệnh nhân ung thƣ vú để tìm ra mô hình giao tiếp giữa bác sĩ - bệnh nhân. Kết quả cho thấy dựa vào đặc điểm của ngƣời bệnh nhƣ độ tuổi, chủng tộc, trình độ học vấn, thu nhập, có sự khác nhau về số lƣợng các câu hỏi, mối quan tâm đến bệnh và bệnh nhân da trắng có nhiều mô hình giao tiếp hơn số còn lại.

Từ đó cần chú trọng đến việc nâng cao kỹ năng giao tiếp của các bác sĩ lâm sàng để nâng cao hiệu quả điều trị bệnh. Luận án của Berbyuk Lindström N. (2008) [72] cũng cùng chia sẻ mối quan tâm đến mô hình giao tiếp giữa bác sĩ không phải ngƣời Thuỵ Điển - bệnh nhân là ngƣời Thuỵ Điển và bác sĩ không phải ngƣời Thuỵ Điển - nhân viên y tế Thuỵ Điển để tìm ra mối quan hệ quyền lực trong tham vấn y tế đa văn hóa, đa ngôn ngữ. Nhƣ vậy giao tiếp giữa bác sĩ và bệnh nhân thu hút đƣợc nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực chăm sóc sức khoẻ nói chung và y tế nói riêng.