Ảnh hưởng của giao dịch nhà đầu tư nước ngoài đến thị trường chứng khoán việt nam

Tìm hiểu ảnh hưởng của giao dịch nhà đầu tư nước ngoài đến thị trường chứng khoán Việt Nam. Phân tích tác động và xu hướng đầu tư từ nhà đầu tư ngoại.

• Tác giả: Phạm Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: ThS. Trần Anh Tuấn
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Ứng Dụng Hồi Quy Nhị Phân Trong Đo Lường Rủi Ro Vỡ Nợ Doanh Nghiệp Thuộc Diện Kiểm Soát Trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của nghiên cứu
• 0.7. Kết cấu của nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý thuyết về rủi ro vỡ nợ
• 1.2. Hoạt động đánh giá rủi ro vỡ nợ
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro vỡ nợ
• 1.4. Cơ sở pháp lý về quy định kiểm soát cổ phiếu niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam
• 1.5. Ảnh hưởng của tình trạng kiểm soát đến giao dịch mua bán
• 1.6. Bằng chứng thực nghiệm
• 1.7. Các nghiên cứu thực nghiệm trong nước
• 1.8. Các nghiên cứu trong nước
• 1.9. Khung nghiên cứu đề xuất
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Cách thức đo lường
• 2.4. Thiết kế nghiên cứu
• 2.5. Dữ liệu nghiên cứu
• 2.6. Thu thập dữ liệu
• 2.7. Xử lý dữ liệu
• 2.8. Mô tả dữ liệu
• 2.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng vấn đề nghiên cứu
• 3.2. Kết quả nghiên cứu
• 3.3. Trình bày kết quả mô hình
• 3.4. Phân tích kết quả dự báo
• 3.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 4.1. Về kết quả hồi quy của mô hình
• 4.2. Về ứng dụng thực tế của mô hình dự báo
• 4.3. Một số kiến nghị đối với các bên liên quan
• 4.3.1. Đối với cơ quan chức năng
• 4.3.2. Đối với bên cho vay
• 4.3.3. Đối với bên đi vay
• 4.3.4. Đối với đơn vị thực tập
• 4.4. Đề xuất nghiên cứu
• 4.5. Hạn chế của khóa luận
• 4.6. Đề xuất hướng nghiên cứu mới
• 4.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp Tổng quan và tầm quan trọng

Trong bối cảnh kinh tế đầy biến động, đặc biệt sau đại dịch Covid-19, rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp (DN) trở thành mối quan tâm hàng đầu. Rủi ro này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến các DN có nợ mà còn tác động đến quyền lợi của nhà đầu tư (NĐT), các ngân hàng thương mại (NHTM), tổ chức tín dụng (TCTD) và cả sự ổn định của nền kinh tế Việt Nam. Nhiều DN trên thị trường chứng khoán Việt Nam không đảm bảo quy định về kết quả hoạt động, đối mặt với các án phạt, trong đó có việc bị đưa vào diện kiểm soát. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: Liệu các DN này có đang đối mặt với rủi ro vỡ nợ hay không? Việc xác định xác suất vỡ nợ và tìm ra phương pháp phù hợp để giảm thiểu thiệt hại là vô cùng quan trọng. Nghiên cứu này, thực hiện bởi sinh viên ngành kinh tế và thực tập sinh tại EY, mong muốn đóng góp vào công tác nhận diện, đo lường, đánh giá và đưa ra kế hoạch quản trị rủi ro hiệu quả. Theo Moody’s, vỡ nợ là sự thất bại trong việc thực hiện các khoản thanh toán gốc hoặc lãi vay theo lịch trình.

1.1. Định nghĩa và bản chất của rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp

Khái niệm rủi ro vỡ nợ đã tồn tại từ lâu và dần được chuẩn hóa. Moody's định nghĩa vỡ nợ là sự thất bại trong việc thực hiện các khoản thanh toán gốc hoặc lãi vay theo lịch trình. Dù có nhiều cách diễn đạt, bản chất của rủi ro vỡ nợ và rủi ro tín dụng đều xoay quanh tổn hại do bên đi vay không thực hiện nghĩa vụ. Các nghiên cứu như Vassalou & Xing (2004) và Bakshi, Madan, & Zhang (2006) định nghĩa rủi ro vỡ nợ là khả năng DN không thể trả nợ gốc và lãi theo nghĩa vụ quy định.

1.2. Mối quan hệ giữa rủi ro vỡ nợ và phá sản doanh nghiệp

Một số quan điểm đồng nhất rủi ro vỡ nợ và rủi ro phá sản, nhưng nhiều nghiên cứu nhấn mạnh sự độc lập và mối quan hệ thực sự giữa chúng. Vỡ nợ là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến phá sản. Dung V. Powell và Duc H. Vo (2021) cho thấy thời điểm phá sản thường cách xa thời điểm vỡ nợ. Vỡ nợ là trạng thái bị động khi DN mất khả năng trả nợ, còn phá sản là quy trình pháp lý xác định tình trạng mất khả năng thanh toán.

II. Đánh giá rủi ro vỡ nợ Phương pháp và tầm quan trọng

Đánh giá rủi ro vỡ nợ là chìa khóa để xác định giá và lợi tức của các công cụ tài chính. Rủi ro cao thường tương ứng với lãi suất cao hơn. Đối với các ĐCTC, đặc biệt là NHTM, việc đo lường và kiểm soát rủi ro vỡ nợ là vô cùng quan trọng. Bùi Phúc Trung (2011) nhấn mạnh xác suất vỡ nợ là cơ sở quan trọng nhất của xếp hạng tín dụng. Từ góc độ DN, việc phát hành trái phiếu có rủi ro vỡ nợ cao sẽ gây khó khăn trong việc tiếp cận thị trường vốn. Cụ thể, các nghĩa vụ nợ không được hoàn thành sẽ ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn. Việc đánh giá rủi ro vỡ nợ cũng cần thiết để phòng ngừa các rủi ro khác và ngăn ngừa khủng hoảng tài chính.

2.1. Tầm quan trọng của đánh giá rủi ro vỡ nợ đối với DN

Việc đánh giá rủi ro vỡ nợ có ý nghĩa quan trọng trong việc định giá các khoản vay, tuân thủ quy định pháp lý và tăng tính thanh khoản. Bùi Phúc Trung (2011) cho rằng việc ước lượng rủi ro vỡ nợ chính xác không chỉ có ý nghĩa cho việc định giá đúng các khoản vay, xác suất vỡ nợ của mỗi DN, tuân thủ các quy định pháp lý mà còn góp phần tăng tính thanh khoản, ngăn ngừa khủng hoảng tài chính có thể xảy ra trong tương lai.

2.2. Ảnh hưởng của rủi ro vỡ nợ đến nền kinh tế quốc gia

Kiểm soát tình trạng vỡ nợ không chỉ tác động đến DN trong nước mà còn ảnh hưởng đến uy tín quốc gia. Việc tiếp cận dòng vốn từ nước ngoài có thể gặp rào cản nếu chất lượng trái phiếu chính phủ hoặc DN sa sút. Khi DN vỡ nợ phải đối mặt với rủi ro phá sản, quốc gia bị coi là vỡ nợ sẽ phải tái cấu trúc và thắt lưng buộc bụng. Việc kiểm soát vỡ nợ góp phần cải thiện chất lượng nền kinh tế và duy trì trạng thái ổn định của xã hội.

III. Hồi quy nhị phân Cách đo lường rủi ro vỡ nợ hiệu quả

Trong môi trường NHTM và TCTD, việc xem xét xác suất vỡ nợ thường đi đôi với đo lường rủi ro tín dụng. Hiệp ước Basel II xem xét đến rủi ro giá trị, tức là rủi ro mất giá trị do người đi vay chuyển sang xếp hạng tín dụng thấp hơn. Khi các bên tham gia quan hệ tín dụng không phải là ĐCTC, hoạt động vay mượn thường diễn ra ở phạm vi hẹp, quy mô nhỏ, thời gian giải ngân nhanh chóng. Trong các tình huống như vậy việc đánh giá xác suất vỡ nợ quan trọng hơn ước tính mức độ nghiêm trọng. Việc đo lường xác suất vỡ nợ là bước làm cần thiết để lượng hóa nguy cơ và đưa ra các phương án phòng ngừa kịp thời. Trong đề tài này, xác suất vỡ nợ (Probability of Default) cho biết khả năng vỡ nợ sẽ diễn ra đối với một công cụ tài chính và được tập trung nghiên cứu.

3.1. So sánh phương pháp đo lường rủi ro vỡ nợ và rủi ro tín dụng

Tại NHTM và TCTD, việc xem xét xác suất vỡ nợ thường được thực hiện song song với đo lường rủi ro tín dụng, tập trung vào tổn thất dự kiến do bên đi vay không thanh toán. Hiệp ước Basel II còn xem xét đến rủi ro giá trị do người đi vay chuyển sang xếp hạng tín dụng thấp hơn. Trong khi đó, rủi ro vỡ nợ tập trung hơn vào xác suất mất khả năng hoàn trả.

3.2. Ưu điểm của xác suất vỡ nợ trong việc phòng ngừa rủi ro

Trong trường hợp các bên tham gia quan hệ tín dụng là các cá nhân hoặc tổ chức không phải ĐCTC, hoạt động vay mượn thường có quy mô nhỏ, thời gian giải ngân nhanh. Việc đánh giá xác suất xảy ra vỡ nợ thường quan trọng hơn ước tính mức độ nghiêm trọng. Việc đo lường xác suất giúp lượng hóa được nguy cơ và đưa ra các phương án ngăn ngừa và phòng hộ kịp thời.

IV. Ứng dụng hồi quy nhị phân đo lường rủi ro trên TTCK Việt Nam

Đề tài sử dụng dữ liệu thứ cấp về các chỉ tiêu tài chính của các DN niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn kinh tế chịu ảnh hưởng sâu sắc của đại dịch Covid-19. Dựa trên kết quả tính toán xác suất vỡ nợ, nghiên cứu phân tích nguy cơ vỡ nợ đối với các DN đang thuộc diện kiểm soát. Từ đó, nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị cụ thể tới các bên liên quan nhằm giảm thiểu những thiệt hại có thể gặp phải, góp phần cải thiện sự ổn định nền kinh tế. Đề tài tập trung nghiên cứu về xác suất xảy ra vỡ nợ đối với các DN phi tài chính đang thuộc diện kiểm soát tại SGDCK Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, tính đến hết tháng 4 năm 2023.

4.1. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu cụ thể của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là rủi ro vỡ nợ của các DN trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Đề tài tập trung nghiên cứu về xác suất xảy ra vỡ nợ đối với các DN phi tài chính đang thuộc diện kiểm soát tại Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK) Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, tính đến hết tháng 4 năm 2023. Tác giả tập trung vào DN với các dấu hiệu bất thường liên quan đến tình hình hoạt động và bức tranh tài chính.

4.2. Phương pháp nghiên cứu kết hợp định lượng và định tính

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong bài có kết hợp cả định lượng và định tính, song chủ yếu là phương pháp định lượng. Trong đó, phương pháp định tính bao gồm thu thập thông tin, phân tích, so sánh, tổng hợp; còn phương pháp định lượng được triển khai thông qua việc thu thập số liệu, xử lý và trình bày kết quả nghiên cứu áp dụng mô hình hồi quy nhị phân – Binary Logistic. Ngoài ra, chiến lược nghiên cứu được áp dụng trong bài bao gồm nghiên cứu từ cơ sở dữ liệu.

V. Kết quả hồi quy và ứng dụng thực tế trong dự báo

Đề tài đề xuất một mô hình logistic dự báo xác suất vỡ nợ hiệu quả, dựa trên dữ liệu đầu vào thứ cấp là thông tin về chỉ tiêu tài chính của các DN niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Từ kết quả tính toán, phân tích cụ thể nguy cơ vỡ nợ đối với các DN đang thuộc diện kiểm soát – vốn đã và đang ghi nhận những khó khăn về tình hình hoạt động cũng như hạn chế trong việc tiếp cận vốn. Từ đó, nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị cụ thể tới các bên liên quan nhằm giảm thiểu ở mức tối đã những thiệt hại có thể gặp phải, góp phần cải thiện sự ổn định nền kinh tế trong tương lai.

5.1. Đóng góp về mặt lý thuyết và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu đề xuất mô hình logistic dự báo xác suất vỡ nợ hiệu quả, dựa trên dữ liệu chỉ tiêu tài chính của các DN niêm yết. Nghiên cứu đưa ra phân tích cụ thể nguy cơ vỡ nợ đối với DN thuộc diện kiểm soát. Khuyến nghị cụ thể tới các bên liên quan giúp giảm thiểu thiệt hại và cải thiện sự ổn định nền kinh tế.

5.2. Hướng nghiên cứu và phát triển mô hình trong tương lai

Để tiếp tục phát triển mô hình này có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu và tập hợp thêm các yếu tố khác ngoài tài chính như ảnh hưởng vĩ mô, ngành, uy tín thương hiệu… để giúp cho mô hình ngày càng hoàn thiện và sát với thực tế hơn. Ngoài ra, có thể sử dụng nhiều thuật toán AI vào việc dự đoán để tăng độ chính xác.

VI. Kiến nghị giải pháp kiểm soát rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp

Việc kiểm soát và quản trị rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp là một quá trình liên tục, đòi hỏi sự phối hợp giữa các bên liên quan, bao gồm cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức tín dụng, bản thân các doanh nghiệp và cả nhà đầu tư. Thông qua việc áp dụng các mô hình phân tích và dự báo, kết hợp với các biện pháp quản trị rủi ro hiệu quả, chúng ta có thể giảm thiểu nguy cơ vỡ nợ, bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan và góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

6.1. Các kiến nghị đối với cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức tín dụng.

Cần tăng cường công tác giám sát và kiểm tra tình hình tài chính của các doanh nghiệp niêm yết, đặc biệt là các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát. Bên cạnh đó cần sớm ban hành các quy định pháp luật rõ ràng và minh bạch về quy trình xử lý nợ xấu và phá sản doanh nghiệp. Đồng thời nên tạo điều kiện thuận lợi để các tổ chức tín dụng tiếp cận thông tin về tình hình tài chính của doanh nghiệp để có thể đánh giá chính xác rủi ro tín dụng.

6.2. Giải pháp cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Các doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản trị tài chính và quản lý rủi ro, chủ động đánh giá và dự báo khả năng trả nợ của mình để có kế hoạch ứng phó kịp thời. Đồng thời tăng cường minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình đối với các nhà đầu tư. Nhà đầu tư nên tìm hiểu kỹ thông tin về tình hình tài chính và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp trước khi quyết định đầu tư, đồng thời đa dạng hóa danh mục đầu tư để giảm thiểu rủi ro.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong giai đoạn hơn 03 năm chịu tác động từ đại dịch Covid-19 và những biến động phức tạp của kinh tế vĩ mô, rủi ro vỡ nợ của doanh nghiệp (DN) trở thành một trong những vấn đề trọng tâm của nền kinh tế Việt Nam. Thực tế ghi nhận các doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy nợ đều đối mặt với những ngưỡng rủi ro nhất định. Khi tình trạng mất khả năng thanh toán xảy ra, hệ lụy không chỉ dừng lại ở phạm vi nội bộ doanh nghiệp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của nhà đầu tư (NĐT), các bên cho vay chủ yếu như ngân hàng thương mại (NHTM), tổ chức tín dụng (TCTD), định chế tài chính (ĐCTC) và tính ổn định chung của thị trường tài chính quốc gia.

Song song với bối cảnh đó, thị trường chứng khoán Việt Nam ghi nhận sự gia tăng về số lượng doanh nghiệp vi phạm quy định về kết quả hoạt động hoặc minh bạch thông tin dẫn đến các chế tài xử lý. Trong đó, việc bị đưa vào diện kiểm soát là một biện pháp cảnh báo quan trọng từ Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK). Tình trạng này khiến doanh nghiệp gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận nguồn vốn mới, hạn chế giao dịch cổ phiếu và đặt ra dấu hỏi lớn về khả năng duy trì hoạt động liên tục cũng như nguy cơ vỡ nợ thực tế.

Khóa luận xác định mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp, các phương pháp đo lường rủi ro và cơ sở pháp lý điều chỉnh quy định kiểm soát cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
2. Xác định các nhóm chỉ tiêu tài chính có ảnh hưởng trọng yếu đến rủi ro vỡ nợ doanh nghiệp nhằm thiết lập mô hình kinh tế lượng phù hợp.
3. Đo lường xác suất vỡ nợ của nhóm doanh nghiệp phi tài chính đang thuộc diện kiểm soát trên hai sàn chứng khoán HOSE và HNX, phân tích nguy cơ vỡ nợ theo từng phân nhóm ngành và đề xuất hệ thống khuyến nghị cho các bên liên quan.

Để thực hiện các mục tiêu trên, câu hỏi nghiên cứu trung tâm được đặt ra là: "Các DN thuộc diện kiểm soát trên sàn chứng khoán Việt Nam có gặp rủi ro vỡ nợ hay không?". Hai câu hỏi nghiên cứu thành phần gồm:

• Các chỉ tiêu tài chính có ảnh hưởng như thế nào tới rủi ro vỡ nợ của doanh nghiệp, và những chỉ tiêu nào có năng lực giải thích tốt nhất?
• Xác suất xảy ra tình trạng vỡ nợ đối với các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát trên thị trường chứng khoán Việt Nam được định lượng ở mức bao nhiêu phần trăm?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Rủi ro vỡ nợ của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Đối tượng khảo sát thực nghiệm: Các doanh nghiệp phi tài chính đang thuộc diện kiểm soát tại SGDCK Hà Nội (HNX) và SGDCK TP. Hồ Chí Minh (HOSE) tính đến hết tháng 4 năm 2023, tập trung vào các đơn vị có dấu hiệu bất thường về tình hình hoạt động và năng lực tài chính.
• Phạm vi dữ liệu: Báo cáo tài chính (BCTC) kiểm toán và dữ liệu giao dịch thị trường của các doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2021 - 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý

Về mặt khái niệm, khóa luận kế thừa định nghĩa của Vassalou & Xing (2004) và Bakshi, Madan & Zhang (2006): rủi ro vỡ nợ phản ánh khả năng doanh nghiệp có nợ không thực hiện được nghĩa vụ thanh toán nợ gốc và chi phí lãi vay đúng hạn theo hợp đồng. Nghiên cứu phân định rõ sự khác biệt giữa rủi ro vỡ nợ (trạng thái mất khả năng thanh toán nghĩa vụ nợ) và rủi ro phá sản (thủ tục pháp lý được tòa án thụ lý và giải quyết).

Về cơ sở pháp lý, nghiên cứu căn cứ vào:

• Điểm a, Khoản 1, Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 về định nghĩa cổ phiếu niêm yết.
• Điểm 1.1, Khoản 1, Điều 23 và Điều 22 Quy chế niêm yết chứng khoán ban hành kèm Quyết định số 85/QĐ-SGDHCM của SGDCK TP.HCM, quy định các trường hợp chứng khoán bị đưa vào diện kiểm soát:
  • Vốn điều lệ đã góp giảm xuống dưới 120 tỷ đồng Việt Nam căn cứ theo BCTC kỳ kế tiếp;
  • Lợi nhuận sau thuế trên BCTC kiểm toán năm kế tiếp là số âm (có xét ý kiến ngoại trừ của kiểm toán);
  • Lỗ lũy kế vượt quá vốn điều lệ thực góp tại BCTC bán niên soát xét gần nhất;
  • Doanh nghiệp ngừng hoặc bị ngừng hoạt động sản xuất kinh doanh chính từ 09 tháng trở lên;
  • SGDCK xét thấy cần thiết để bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư sau khi có chấp thuận của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Về phương pháp luận đo lường rủi ro vỡ nợ, tác giả tổng hợp hai nhóm tiếp cận:

• Tiếp cận xác định đồng thời mức độ tổn thất và xác suất vỡ nợ: thông qua công thức Tổn thất dự kiến $EL = PD \times LS$, ứng dụng các công cụ đo lường Giá trị chịu rủi ro (VaR) và Giá trị chịu rủi ro có điều kiện (CVaR) theo hướng dẫn của Basel II.
• Tiếp cận xác định riêng lẻ xác suất vỡ nợ (PD): bao gồm các mô hình thực nghiệm (mô hình vĩ mô của Virolainen, Hoggarth et al.; mô hình dữ liệu kế toán như Altman Z-score, Moody's KMV EDF; mô hình xếp hạng tín dụng của Pluto & Tasche) và mô hình cấu trúc dựa trên thị trường (mô hình Merton 1974, lý thuyết quyền chọn Black-Scholes-Merton tính toán Distance to Default).

Phương pháp nghiên cứu và mô hình kinh tế lượng

Khóa luận lựa chọn phương pháp tiếp cận dựa trên dữ liệu kế toán kết hợp dữ liệu thị trường ngắn hạn, sử dụng mô hình hồi quy nhị phân (Binary Logistic Regression). Dạng hàm tổng quát được thiết lập như sau:

$$\log\left(\frac{P_i}{1 - P_i}\right) = \beta_0 + \beta_1 X_1 + \beta_2 X_2 + \dots + \beta_k X_k$$

Trong đó, $P_i = P(Y_i = 1)$ là xác suất doanh nghiệp $i$ gặp rủi ro vỡ nợ; các $X_k$ là các biến tài chính độc lập; $\beta_k$ là hệ số hồi quy tương ứng.

Quy trình kiểm định mô hình trên phần mềm SPSS bao gồm:

• Kiểm định tương quan Pearson: Xác định mức độ tương quan giữa các biến độc lập với ngưỡng an toàn $|r| < 0{,}7$ (theo Dormann et al., 2013). Nếu $|r| \ge 0{,}7$, tiến hành kiểm tra hệ số phóng đại phương sai (VIF); giá trị $\text{VIF} < 5$ xác nhận không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.
• Kiểm định độ phù hợp tổng thể: Sử dụng chỉ tiêu $-2\text{ Log Likelihood}$ (giá trị càng nhỏ mô hình càng phù hợp) và kiểm định Chi-square (mức ý nghĩa $\text{Sig.} < 0{,}05$).
• Kiểm định ý nghĩa thống kê của từng biến: Sử dụng kiểm định Wald Chi-square với mức ý nghĩa kiểm định $5%$.

Tiêu chí xác định biến và nguồn dữ liệu

Biến phụ thuộc $Y$ nhận giá trị nhị phân ($Y = 1$: Doanh nghiệp có rủi ro vỡ nợ; $Y = 0$: Doanh nghiệp không có rủi ro vỡ nợ). Tiêu chuẩn xác định rủi ro vỡ nợ dựa trên hướng dẫn của Hiệp ước Basel II và các nghiên cứu thực nghiệm trước đó:

Ký hiệu dấu hiệu	Đặc điểm nhận diện	Cách thức xác định trên dữ liệu
Dấu hiệu i	Không có khả năng thực hiện nghĩa vụ nợ cho đối tác	Thông tin công bố về nợ quá hạn, chậm tất toán hoặc tranh chấp truy đòi nợ trên thuyết minh BCTC và phương tiện truyền thông
Dấu hiệu ii	Vốn lưu động ròng ghi nhận giá trị âm	$\text{Tổng tài sản ngắn hạn} - \text{Tổng nợ ngắn hạn} < 0$
Dấu hiệu iii	Giá trị thị trường nhỏ hơn tổng nghĩa vụ nợ	$(\text{Giá cổ phiếu} \times \text{Khối lượng cổ phiếu lưu hành}) < (\text{Nợ ngắn hạn} + \text{Nợ dài hạn})$

Hệ thống 10 biến độc lập được chia thành 5 nhóm nhân tố tài chính:

Nhóm nhân tố	Tên biến	Ký hiệu	Công thức xác định	Kỳ vọng dấu
Khả năng sinh lời	Lợi nhuận trên tổng tài sản	ROA	Lợi nhuận ròng / Tổng tài sản	Âm (-)
	Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu	ROE	Lợi nhuận ròng / Vốn chủ sở hữu	Âm (-)
	Lợi nhuận trên doanh thu	ROS	Lợi nhuận ròng / Doanh thu	Âm (-)
Dòng tiền	Dòng tiền thuần HĐKD trên doanh thu	CFO/Net_Re	Dòng tiền thuần từ HĐKD / Doanh thu thuần	Âm (-)
	Dòng tiền thuần cả năm trên nợ ngắn hạn	NCF/SD	Tổng dòng tiền thuần cả năm / Nợ ngắn hạn	Âm (-)
Tính thanh khoản	Hệ số thanh toán nhanh	Money/SD	Tiền và tương đương tiền / Nợ ngắn hạn	Âm (-)
	Hệ số thanh toán ngắn hạn	SA/SD	Tài sản ngắn hạn / Nợ ngắn hạn	Âm (-)
Độ bao phủ	Hệ số thanh toán lãi vay	IC	Lợi nhuận trước thuế / Chi phí lãi vay	Âm (-)
	Hệ số khả năng trả nợ	DSCR	LNTT / [Gốc nợ vay + Chi phí lãi vay $\times (1 - 20%)$]	Âm (-)
Đòn bẩy tài chính	Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản	Lev	Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản	Dương (+)
	Hệ số thích ứng dài hạn	LA/(E+LD)	Tài sản dài hạn / (Vốn CSH + Nợ dài hạn)	Dương (+)

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ BCTC hợp nhất đã kiểm toán năm 2021 và 2022 của các doanh nghiệp niêm yết thông qua website Công ty Cổ phần Chứng khoán SSI, đối soát trực tiếp với BCTC tại website từng doanh nghiệp. Dữ liệu vốn hóa thị trường chốt ngày 31/12/2021 và 31/12/2022 được trích xuất từ Công ty TNHH Chứng khoán Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (VCBS).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về rủi ro vỡ nợ, vai trò của việc định lượng rủi ro tín dụng đối với sự an toàn của hệ thống ngân hàng và định giá tài sản tài chính. Tác giả phân tích chi tiết 5 nhóm nhân tố tài chính nội tại tác động tới năng lực trả nợ của doanh nghiệp (sinh lời, dòng tiền, thanh khoản, độ bao phủ, đòn bẩy) cùng các yếu tố ngoại cảnh như chu kỳ kinh tế, môi trường pháp lý, rủi ro biến động tỷ giá và rủi ro kiện tụng liên quan đến việc thực thi công bố thông tin môi trường - xã hội - quản trị (ESG, CSR).

Về cơ sở pháp lý, chương này làm rõ các điều kiện khiến cổ phiếu bị đưa vào diện kiểm soát theo Quyết định 85/QĐ-SGDHCM, các chế tài hạn chế thời gian giao dịch (tối thiểu 02 ngày giao dịch đầu tiên) và điều kiện để doanh nghiệp được đưa ra khỏi diện kiểm soát (khắc phục hoàn toàn nguyên nhân, có lãi trở lại và không còn lỗ lũy kế căn cứ trên BCTC kỳ tiếp theo).

Phần tổng quan nghiên cứu thực nghiệm tổng hợp các công trình quốc tế (Merton, 1974; Altman, 1968; Basel Committee; Divino & Rocha, 2013; Brei, Gadanecz & Mehrotra, 2020; Powell & Vo, 2021) và các nghiên cứu tại Việt Nam (Bùi Phúc Trung, 2011; Lê Đạt Chí & Lê Tuấn Anh, 2012; Phạm Đình Anh & Nguyễn Hòa Nhân, 2013; Nguyễn Thị Cành & Phạm Chí Khoa, 2014; Phạm Quốc Huân, 2021). Từ các phát hiện thực nghiệm, tác giả đề xuất khung nghiên cứu ứng dụng mô hình kinh tế lượng hồi quy nhị phân dựa trên dữ liệu báo cáo tài chính cho toàn bộ thị trường phi tài chính.

Chương 2: Cơ sở dữ liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu, thiết kế biến phụ thuộc $Y$ dựa trên 3 tiêu chí vỡ nợ theo Basel II và 10 biến độc lập thuộc 5 nhóm chỉ tiêu tài chính. Tác giả thiết lập hệ thống 5 giả thuyết nghiên cứu ($H_1$ đến $H_5$) tương ứng với chiều hướng tác động kỳ vọng của từng nhóm biến lên xác suất vỡ nợ.

Chương này công bố kết quả thống kê mô tả mẫu dữ liệu thực tế thu thập từ các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX:

• Năm 2021: Quy mô mẫu đạt 596 doanh nghiệp, trong đó có 255 doanh nghiệp ghi nhận rủi ro vỡ nợ (chiếm tỷ lệ $43%$). Cụ thể, không có doanh nghiệp nào xuất hiện dấu hiệu i; 75 doanh nghiệp có dấu hiệu ii; 220 doanh nghiệp có dấu hiệu iii; 40 doanh nghiệp xuất hiện đồng thời cả dấu hiệu ii và iii.
• Năm 2022: Quy mô mẫu đạt 582 doanh nghiệp (giảm 14 doanh nghiệp do điều kiện công bố BCTC), trong đó có 348 doanh nghiệp ghi nhận rủi ro vỡ nợ (chiếm tỷ lệ $60%$). Cụ thể, có 5 doanh nghiệp xuất hiện dấu hiệu i; 66 doanh nghiệp có dấu hiệu ii; 337 doanh nghiệp có dấu hiệu iii; 5 doanh nghiệp xuất hiện đồng thời dấu hiệu i và iii; 51 doanh nghiệp xuất hiện đồng thời cả dấu hiệu ii và iii.

Chương 3: Phân tích kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày kết quả chạy mô hình hồi quy Binary Logistic trên phần mềm SPSS, đánh giá kiểm định tương quan Pearson, hệ số phóng đại phương sai VIF, chỉ tiêu $-2\text{ Log Likelihood}$, kiểm định Chi-square và kiểm định Wald cho từng biến độc lập.

Trên cơ sở các hệ số hồi quy có ý nghĩa thống kê, nghiên cứu tiến hành phân tích và đối chiếu chiều hướng tác động của các chỉ tiêu tài chính, kiểm tra năng lực dự báo chính xác của mô hình trên mẫu kiểm thử. Tiếp đó, mô hình được áp dụng để tính toán xác suất vỡ nợ cụ thể đối với danh sách các doanh nghiệp đang thuộc diện kiểm soát tại SGDCK Hà Nội và SGDCK TP. Hồ Chí Minh tính đến tháng 4/2023. Kết quả dự báo được bóc tách và phân tích chi tiết theo các nhóm ngành kinh tế trọng điểm:

• Nhóm ngành Vận tải và Du lịch;
• Nhóm ngành Xây dựng và Vật liệu;
• Nhóm ngành Sản xuất công nghiệp;
• Nhóm ngành Tiện ích công cộng;
• Nhóm các doanh nghiệp thuộc các ngành nghề còn lại.

Chương 4: Kết luận và khuyến nghị

Chương 4 đúc kết các phát hiện thực nghiệm từ mô hình hồi quy nhị phân, thảo luận về khả năng ứng dụng thực tế của mô hình trong công tác cảnh báo sớm rủi ro tài chính. Tác giả xây dựng hệ thống khuyến nghị quản trị chi tiết cho 4 nhóm chủ thể:

• Đối với cơ quan chức năng: Hoàn thiện khung khổ pháp lý giám sát niêm yết, thắt chặt chế tài công bố thông tin và nâng cao hiệu lực cảnh báo sớm thị trường.
• Đối với bên cho vay (NHTM, TCTD): Ứng dụng các chỉ tiêu tài chính trọng yếu vào mô hình chấm điểm tín dụng nội bộ, tăng cường kiểm soát dòng tiền và đòn bẩy tài chính của khách hàng doanh nghiệp.
• Đối với bên đi vay (Doanh nghiệp): Chủ động tái cấu trúc nợ, kiểm soát hệ số thích ứng dài hạn, duy trì khả năng thanh khoản ngắn hạn và cải thiện dòng tiền hoạt động thuần.
• Đối với đơn vị thực tập (Công ty TNHH Ernst & Young Việt Nam): Bổ sung các công cụ định lượng xác suất vỡ nợ vào quy trình đánh giá giả định hoạt động liên tục khi thực hiện kiểm toán BCTC và tư vấn quản trị rủi ro cho khách hàng.

Chương này cũng chỉ ra các hạn chế nghiên cứu và định hướng các chủ đề nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

1. Thực trạng rủi ro vỡ nợ: Nghiên cứu phản ánh sự gia tăng rõ rệt về mức độ rủi ro vỡ nợ của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết tại Việt Nam sau đại dịch Covid-19. Tỷ lệ doanh nghiệp có rủi ro vỡ nợ tăng từ $43%$ (255/596 doanh nghiệp) năm 2021 lên $60%$ (348/582 doanh nghiệp) năm 2022.
2. Cơ cấu dấu hiệu rủi ro: Dấu hiệu iii (giá trị vốn hóa thị trường nhỏ hơn tổng nợ phải trả) là nguyên nhân phổ biến nhất, tăng từ 220 doanh nghiệp (năm 2021) lên 337 doanh nghiệp (năm 2022). Số lượng doanh nghiệp đối mặt với tình trạng vốn lưu động ròng âm (dấu hiệu ii) duy trì ở mức cao (75 doanh nghiệp năm 2021 và 66 doanh nghiệp năm 2022). Năm 2022 ghi nhận 5 trường hợp phát sinh dấu hiệu nợ quá hạn và tranh chấp nghĩa vụ thanh toán (dấu hiệu i).
3. Định lượng nguy cơ vỡ nợ nhóm kiểm soát: Mô hình hồi quy nhị phân đã lượng hóa xác suất vỡ nợ thành con số phần trăm cụ thể cho từng doanh nghiệp bị kiểm soát trên HOSE và HNX tính đến tháng 4/2023, phân chia chi tiết theo 5 nhóm ngành (Vận tải & Du lịch, Xây dựng & Vật liệu, Sản xuất công nghiệp, Tiện ích công cộng và các ngành khác).

Đóng góp của đề tài

• Về mặt học thuật: Xây dựng quy trình ước lượng xác suất vỡ nợ bằng mô hình Binary Logistic phù hợp với đặc thù dữ liệu kế toán và thị trường của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn biến động kinh tế sau Covid-19; kết hợp tiêu chuẩn nhận diện vỡ nợ của Basel II với dữ liệu thị trường thực tế.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp bức tranh định lượng khách quan về mức độ rủi ro của các cổ phiếu bị kiểm soát, giúp các nhà đầu tư và tổ chức tín dụng có thêm cơ sở khoa học để đánh giá nguy cơ mất vốn và đưa ra quyết định quản trị rủi ro kịp thời.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của khóa luận

• Phạm vi dữ liệu thực nghiệm mới giới hạn trong 2 năm (2021 và 2022) của các doanh nghiệp phi tài chính, chưa phản ánh được toàn diện chu kỳ kinh tế dài hạn.
• Mô hình chỉ tập trung vào các biến số tài chính nội tại trích xuất từ báo cáo tài chính và vốn hóa thị trường, chưa đưa trực tiếp các biến số kinh tế vĩ mô (như lạm phát, lãi suất điều hành, tăng trưởng GDP) vào phương trình hồi quy.
• Nguồn tin về tình trạng nợ quá hạn, giãn nợ (dấu hiệu i) phụ thuộc vào tính minh bạch của thông tin công bố trên truyền thông và thuyết minh BCTC của doanh nghiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng tập dữ liệu quan sát theo chuỗi thời gian nhiều năm để kiểm định tính ổn định của các hệ số hồi quy qua các giai đoạn kinh tế khác nhau.
• Xây dựng mô hình kết hợp (Hybrid model) tích hợp đồng thời các chỉ tiêu tài chính nội vi, biến số kinh tế vĩ mô và các chỉ số phi tài chính (như điểm số công bố thông tin ESG, chất lượng quản trị công ty) nhằm tăng cường độ chính xác trong dự báo rủi ro vỡ nợ.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kiểm toán, Kinh tế lượng: Cung cấp phương pháp luận chi tiết về việc ứng dụng hồi quy Logistic trên SPSS để giải quyết bài toán rủi ro tín dụng thực tế, từ khâu làm sạch dữ liệu, kiểm định giả định (Pearson, VIF, Wald, Log Likelihood) đến khâu tính toán xác suất vỡ nợ.
• Chuyên viên quản trị rủi ro tại các NHTM và TCTD: Tham khảo cách thức phân loại 3 dấu hiệu vỡ nợ theo Basel II và quy trình sàng lọc các chỉ tiêu tài chính có độ nhạy cao để áp dụng vào hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ.
• Chuyên viên phân tích đầu tư và kiểm toán viên: Cung cấp danh mục đánh giá thực trạng các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát trên HOSE và HNX, hỗ trợ công tác thẩm định nguy cơ gián đoạn hoạt động kinh doanh liên tục của khách hàng.

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu sử dụng những tiêu chí cụ thể nào để xác định một doanh nghiệp có rủi ro vỡ nợ?

Tác giả căn cứ theo tiêu chuẩn của Hiệp ước Basel II để xác định biến phụ thuộc nhị phân $Y = 1$ khi doanh nghiệp xuất hiện ít nhất một trong ba dấu hiệu:

• Dấu hiệu i: Có thông tin về việc nợ quá hạn, không hoàn thành nghĩa vụ thanh toán hoặc bị đối tác truy đòi nợ.
• Dấu hiệu ii: Vốn lưu động ròng âm ($\text{Tài sản ngắn hạn} < \text{Nợ ngắn hạn}$).
• Dấu hiệu iii: Giá trị vốn hóa thị trường nhỏ hơn tổng nợ phải trả ($(\text{Giá cổ phiếu} \times \text{Khối lượng lưu hành}) < (\text{Nợ ngắn hạn} + \text{Nợ dài hạn})$).

2. Mô hình nghiên cứu bao gồm những nhóm biến độc lập nào?

Mô hình sử dụng 10 biến tài chính độc lập được chia thành 5 nhóm nhân tố:

• Khả năng sinh lời: ROA, ROE, ROS.
• Dòng tiền: CFO/Net_Re (dòng tiền thuần HĐKD / doanh thu), NCF/SD (tổng dòng tiền thuần / nợ ngắn hạn).
• Tính thanh khoản: Money/SD (tiền / nợ ngắn hạn), SA/SD (tài sản ngắn hạn / nợ ngắn hạn).
• Độ bao phủ: IC (hệ số thanh toán lãi vay), DSCR (hệ số khả năng trả nợ).
• Đòn bẩy tài chính: Lev (tổng nợ / tổng tài sản), LA/(E+LD) (hệ số thích ứng dài hạn).

3. Cổ phiếu bị đưa vào diện kiểm soát trên sàn chứng khoán Việt Nam theo những căn cứ pháp lý nào?

Nghiên cứu căn cứ vào Luật Chứng khoán 2019 và Quy chế niêm yết chứng khoán theo Quyết định 85/QĐ-SGDHCM. Các trường hợp bị kiểm soát bao gồm: vốn điều lệ giảm dưới 120 tỷ đồng; lợi nhuận sau thuế kiểm toán năm kế tiếp là số âm; lỗ lũy kế vượt vốn điều lệ thực góp; ngừng hoạt động sản xuất kinh doanh chính từ 9 tháng trở lên; hoặc do SGDCK xét thấy cần thiết để bảo vệ nhà đầu tư.

4. Tỷ lệ doanh nghiệp có rủi ro vỡ nợ biến động như thế nào trong mẫu nghiên cứu giai đoạn 2021 - 2022?

Trong tổng số 596 doanh nghiệp khảo sát năm 2021, có 255 doanh nghiệp ghi nhận rủi ro vỡ nợ (chiếm tỷ lệ $43%$). Đến năm 2022, trong số 582 doanh nghiệp khảo sát, số lượng doanh nghiệp có rủi ro vỡ nợ tăng lên 348 doanh nghiệp (chiếm tỷ lệ $60%$), chủ yếu do sự gia tăng mạnh của các doanh nghiệp có vốn hóa thị trường thấp hơn tổng nợ phải trả.

5. Kết quả dự báo rủi ro vỡ nợ của nhóm doanh nghiệp kiểm soát được bóc tách theo những nhóm ngành nào?

Khóa luận phân tích chi tiết kết quả dự báo xác suất vỡ nợ của các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát theo 5 nhóm ngành: Vận tải và Du lịch; Xây dựng và Vật liệu; Sản xuất công nghiệp; Tiện ích công cộng; và nhóm các doanh nghiệp thuộc các ngành còn lại.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Quỳnh Trang đã ứng dụng thành công mô hình hồi quy nhị phân (Binary Logistic Regression) để định lượng xác suất rủi ro vỡ nợ của các doanh nghiệp phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2021 - 2022. Thông qua việc phân loại 3 dấu hiệu rủi ro vỡ nợ theo tiêu chuẩn Basel II và hệ thống 10 chỉ tiêu tài chính đặc trưng, nghiên cứu đã lượng hóa nguy cơ tài chính của các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát tại HOSE và HNX tính đến tháng 4/2023. Các kết quả thực nghiệm và hệ thống giải pháp đề xuất cung cấp cơ sở khoa học hữu ích cho cơ quan quản lý, ngân hàng thương mại, ban lãnh đạo doanh nghiệp và các nhà đầu tư trong việc kiểm soát rủi ro tín dụng và bảo đảm an toàn tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Lý thuyết về rủi ro vỡ nợ Trước hết, có rất nhiều quan điểm được đưa ra xoay quanh vấn đề rủi ro. Nếu như quan điểm truyền thống mặc định rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc những sự kiện không tốt lành thì quan điểm hiện đại tỏ ra trung lập hơn khi nhìn nhận rủi ro là khả năng xảy ra sự kiện khác với kỳ vọng hay dự đoán ban đầu, và điều này không nhất thiết là dấu hiệu tiêu cực. Ở khía cạnh tài chính, theo quan điểm của Kaplan, Inc (2017), rủi ro phát sinh từ sự không chắc chắn liên quan đến các khoản lỗ hoặc lãi trong tương lai của một thực thể.

Trong các bộ luật cổ nhất còn tồn tại cho đến ngày nay, khái niệm “hợp đồng vay nợ” đã sớm được tìm thấy, và hình phạt dành cho bên không thực hiện đúng theo hợp đồng cũng sớm được xác định. Khái niệm vỡ nợ, vì vậy, đã tồn tại từ lâu và dần được chuẩn hóa. Cụ thể, tổ chức xếp hạng uy tín hàng đầu thế giới Moody’s định nghĩa vỡ nợ “là sự thất bại trong việc thực hiện các khoản thanh toán gốc hoặc lãi vay theo lịch trình đã định”. Về sau, Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng từng kết hợp tiêu chí định tính “không có khả năng thanh toán” của bên nợ với tiêu chí khách quan “90 ngày quá hạn” của khoản nợ nhằm xác định rủi ro vỡ nợ.

Trong khi Constantinos Stephanou & Juan Carlos Mendoza (2005) không hoàn toàn tách bạch hai khái niệm “rủi ro tín dụng” và “rủi ro vỡ nợ” mà chỉ thừa nhận rủi ro vỡ nợ như một cách gọi tên truyền thống, Trinidad, C. (2020) lại cho rằng, cùng với mức độ nghiêm trọng của tổn thất, rủi ro vỡ nợ là một trong hai thành phần của rủi ro tín dụng. Mặc dù có nhiều cách phát biểu khác nhau, điểm chung giữa rủi ro vỡ nợ và rủi ro tín dụng, về bản chất đều xoay quanh tổn hại gây ra bởi bên đi vay không thực hiện nghĩa vụ nợ đúng như quy định trong hợp đồng. Khi đề cập đến “rủi ro tín dụng”, nhiều quan điểm, trong đó có cả Hiệp ước Basel II, thường liên hệ tới rủi ro hay tổng tổn thất mà bên cho vay phải chịu.

Trong khi đó, “rủi ro vỡ nợ” có xu hướng tập trung hơn vào xác suất mất khả năng hoàn trả khoản nợ của bên đi vay. 4 Bên cạnh đó, có một số quan điểm thể hiện sự đồng nhất hoặc không tách biệt giữa rủi ro vỡ nợ và rủi ro phá sản, điển hình như trong nghiên cứu của Bùi Phúc Trung (2011), Đặng Phương Mai, Đoàn Hương Quỳnh & Trịnh Hoàng Lâm (2020); Michael Breia, Blaise Gadaneczb, Aaron Mehrotra (2020). Tuy nhiên, nhiều công trình khác đã nhấn mạnh vào tính độc lập cũng như mối quan hệ thực sự của hai loại rủi ro này, điển hình như nghiên cứu của Phan Đình Anh & Nguyễn Hòa Nhân (2013). Tại đây, các tác giả đã khẳng định vỡ nợ là một trong những nguyên nhân trực tiếp khiến DN đối mặt với nguy cơ phá sản.

Ngoài ra, Dung V. Powell và Duc H. Vo đã khẳng định trong nghiên cứu về dự báo tình hình kiệt quệ tài chính tại Đông Nam Á (2021) rằng thời điểm tiến hành phá sản thường cách xa thời điểm xảy ra vỡ nợ. Chưa kể, vỡ nợ, như các định nghĩa kể trên, có thể được xem như một trạng thái bị động của thực thể kinh doanh khi mất khả năng đáp ứng các nghĩa vụ nợ, trong khi phá sản, về mặt pháp lý (xem thêm phụ lục), không chỉ là sự kiện mà còn là quy trình bao gồm việc xác định tình trạng mất khả năng thanh toán và yêu cầu mở/giải quyết thủ tục phá sản của thực thể.

Chốt lại, nhằm chắt lọc và khái quát các quan điểm nêu trên, khóa luận sử dụng phát biểu được đưa ra bởi 2 nhóm nghiên cứu gồm Vassalou & Xing (2004) và Bakshi, Madan, & Zhang (2006) làm định nghĩa về rủi ro vỡ nợ DN (DN) như sau: “Rủi ro vỡ nợ đề cập đến khả năng DN có nợ sẽ không có khả năng trả nợ gốc và lãi cho khoản nợ của mình theo nghĩa vụ quy định. Hoạt động đánh giá rủi ro vỡ nợ 1. Tầm quan trọng của việc đánh giá rủi ro vỡ nợ Theo Trinidad, C. Đánh giá rủi ro vỡ nợ cũng đồng thời là chìa khóa trong việc xác định giá và lợi tức của các công cụ tài chính.

Rủi ro vỡ nợ cao hơn thường tương ứng với lãi suất cao hơn. Đối với các ĐCTC nói riêng, điển hình là NHTM - thường đóng vai trò là đơn 5 vị cấp vốn chủ yếu giúp DN duy trì hoạt động, việc đo lường và kiểm soát rủi ro vỡ nợ càng là vấn đề đáng lưu tâm. Cụ thể, tác giả Bùi Phúc Trung (2011) từng nhấn mạnh: “Xác suất vỡ nợ là một trong những cơ sở quan trọng nhất của xếp hạng tín dụng”. Ngược lại, từ góc độ các DN, việc phát hành trái phiếu có rủi ro vỡ nợ cao thường sẽ khiến DN gặp khó khăn hơn khi tiếp cận thị trường vốn.

Cụ thể, các nghĩa vụ nợ không được hoàn thành sẽ ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn từ các trung gian, nói cách khác là yêu cầu vay mượn tiếp theo tới các trung gian tài chính của DN sẽ bị gián đoạn. Điều này có thể đe dọa trực tiếp đến khả năng hoạt động liên tục của DN. Đánh giá rủi ro vỡ nợ DN, vì vậy, càng là hoạt động cần thiết để phòng ngừa những rủi ro khác. Cụ thể, tác giả Bùi Phúc Trung (2011) từng nhấn mạnh việc “ước lượng rủi ro vỡ nợ một cách chính xác không chỉ có ý nghĩa cho việc định giá đúng các khoản vay, xác suất vỡ nợ của mỗi DN, tuân thủ các quy định pháp lý mà còn góp phần tăng tính thanh khoản, ngăn ngừa khủng hoảng tài chính có thể xảy ra trong tương lai”.

Ở quy mô quốc gia, vấn đề kiểm soát tình trạng vỡ nợ càng trở nên quan trọng khi nó không chỉ tác động đến bản thân các DN trong nước mà còn ảnh hưởng sâu sắc tới uy tín quốc gia trước các đối tác trên trường quốc tế. Việc tiếp cận dòng vốn từ nước ngoài có thể gặp phải rào cản nếu chất lượng trái phiếu chính phủ hoặc DN sa sút, khả năng vỡ nợ thường trực, cận kề. Khi tình trạng vỡ nợ xảy ra, nếu DN vỡ nợ phải đối mặt với hàng loạt rủi ro tiếp theo mà nghiêm trọng nhất là rủi ro phá sản, thì quốc gia bị coi là vỡ nợ sẽ phải tìm cách tái cấu trúc và thắt lưng buộc bụng để nhanh chóng thoát nợ. Tình trạng vỡ nợ xảy ra với DN có thể ít nghiêm trọng hơn về mặt quy mô song vẫn đem lại tổn thất kinh tế đáng kể hoặc dẫn đến hiệu ứng tổn thất liên hoàn.

Việc chú trọng kiểm soát vỡ nợ, từ đây, không chỉ là động thái tích cực đối với việc cải thiện chất lượng nền kinh tế mà còn góp phần duy trì trạng thái trật tự ổn định của xã hội. Các phương pháp đo lường và đánh giá rủi ro vỡ nợ Tại NHTM và các TCTD, do đặc thù về ngành nghề hoạt động, bao gồm phạm vi, quy mô cũng như đối tượng cùng tham gia vào quan hệ tín dụng, việc xem xét xác 6 suất vỡ nợ thường được thực hiện song song với đo lường rủi ro tín dụng, thứ mà tập trung vào phần tổn thất dự kiến bị gây ra bởi việc bên đi vay không hoàn thành nghĩa vụ thanh toán. Hiệp ước Basel II, trong trường hợp này, thậm chí còn xem xét đến rủi ro giá trị, “tức là rủi ro mất giá trị do người đi vay chuyển sang xếp hạng tín dụng thấp hơn (chi phí cơ hội của việc không định giá chính xác khoản vay ở mức độ rủi ro mới) mà không bị vỡ nợ” (Constantinos Stephanou & Juan Carlos Mendoza, 2005). Trong khi đó, nếu như các bên tham gia vào quan hệ tín dụng là các cá nhân hoặc tổ chức không đảm nhiệm vai trò như ĐCTC, hoạt động vay mượn giờ đây sẽ sở hữu ít nhất một trong các đặc điểm: diễn ra ở phạm vi hẹp (thường là giữa hai bên); quy mô đa phần nhỏ lẻ (khối lượng tín dụng thấp); thời gian giải ngân nhanh chóng, từ đó áp lực ràng buộc giữa bên vay và bên cho vay phần nào thuyên giảm.

Một khi trạng thái cực đoan xảy ra, mức độ tổn thất cũng phần nào được giới hạn hoặc khó gây ra tổn thất liên hoàn do vỡ nợ chéo. Tương tự, các trái phiếu chất lượng cao thường có tỷ lệ vỡ nợ thấp. Vậy nên lúc này, việc đánh giá xác suất xảy ra vỡ nợ thường quan trọng hơn ước tính mức độ nghiêm trọng của tổn thất trong trường hợp vỡ nợ. Nhìn chung, dù ở bất kỳ kịch bản nào thì việc đo lường xác suất xảy ra vỡ nợ là bước làm cần thiết.

Đo lường xác suất giúp lượng hóa được nguy cơ và đưa ra các phương án ngăn ngừa và phòng hộ kịp thời, trước khi phải quan tâm về mức độ nghiêm trọng tổn thất. Trong phạm vi đề tài này, xác suất vỡ nợ sẽ được tập trung nghiên cứu hơn mức độ nghiêm trọng của tổn thất. Cụ thể, xác suất vỡ nợ (Probability of Default) cho biết khả năng vỡ nợ sẽ diễn ra đối với một công cụ tài chính. Trên thực tế, tỷ lệ này có thể được xác định đồng thời với ngưỡng của tổn thất hoặc tính toán riêng lẻ.

a) Phương pháp xác định đồng thời Đối với phương pháp xác định đồng thời, xác suất vỡ nợ có thể được tính toán cùng lúc với mức độ nghiêm trọng của tổn thất, nhờ đó tính toán được tổng tổn thất dự kiến theo công thức: Tổn thất dự kiến (EL) = Xác suất vỡ nợ (PD) x Mức độ nghiêm trọng của 7 tổn thất (LS). Cách thức tính toán tại đây thường được hỗ trợ bởi VaR – Thước đo giá trị rủi ro (hoặc CvaR – Thước đo giá trị rủi ro có điều kiện), trong đó VaR thường được sử dụng trong “Phương pháp tiếp cận dựa trên đánh giá nội bộ” công bố tại Hiệp ước Basel II. Cụ thể, VaR là phương pháp đo lường được tính bằng tiền của khoản lỗ tối thiểu dự kiến trong một thời kỳ với một xác suất cho sẵn. Ý tưởng cơ bản đằng sau VaR chính là xác định phân phối xác suất những nguồn gốc cơ bản cấu thành rủi ro và tìm cách cô lập tỷ lệ phần trăm xuất hiện các kết quả xấu nhất.