Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI HÓA SẢN XUẤT CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH TRẢ TIỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1.Một số thuật ngữ, khái niệm liên quan đến đề tài 1.Xã hội hóa Có thể nói rằng, hiện nay có rất nhiều ý kiến tranh luận về khái niệm xã hội hóa. Mỗi người đưa ra quan điểm dưới góc nhìn riêng của mình với các đối tượng xã hội hóa khác nhau. Ở các nước phương Tây, nhắc tới cụm từ “xã hội hóa” (theo tiếng Pháp là socialisation) từ trước tới nay, vẫn thường được dùng theo nghĩa “tập thể hóa”, “đặt dưới chế độ cộng đồng”, “quản lý hay điều khiển của nhà nước nhân danh xã hội”,. Theo cách nói trên, người ta hiểu khái niệm xã hội hóa là quá trình chuyển giao để khu vực dân sự (ngoài nhà nước) "gánh đỡ" những công việc trước đây do Nhà nước làm hoặc "quán tính" của tư duy cũ vẫn cho rằng đúng ra Nhà nước phải làm".
Theo quan niệm của chúng tôi, xã hội hóa có thể hiểu là quá trình huy động nguồn lực của cả xã hội vào một lĩnh vực nào đó mà trước kia chỉ có đơn vị nhà nước tham gia, làm cho một hoạt động xã hội nào đó (y tế, văn hóa, thể thao v.) lan tỏa khắp các thành phần xã hội, huy động các thành viên trong xã hội tham gia vào hoạt động đó, phát huy được mọi tiềm năng trí tuệ và vật chất của toàn xã hội đầu tư vào hoạt động đó và được hưởng lợi bằng chính sự tham gia của mình.Chương trình truyền hình Chương trình truyền hình là sự liên kết, sắp xếp bố trí hợp lý các tin bài, bảng tư liệu, hình ảnh, âm thanh trong một thời gian nhất định, được mở 10 đầu bằng lời giới thiệu, nhạc hiệu, kết thúc bằng lời chào tạm biệt, đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của cơ quan báo chí truyền hình nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho khán giả. Thuật ngữ chương trình “program” trong chương trình truyền hình được hiểu gồm các chương trình như: Chương trình “Thời sự”, “Vì an ninh Tổ quốc”, chương trình “Tài chính Kinh doanh”, “Thanh niên”, “Quân đội”, “Phụ nữ”, “Thiếu nhi”, “Trò chơi (show games)”,… được phân bổ, sắp xếp theo các kênh chương trình và được thể hiện bằng những nội dung cụ thể qua tin, bài, tác phẩm truyền hình. Một đài truyền hình thường bao gồm có các bộ phận: lãnh đạo quản lý, biên tập viên, phóng viên, kỹ thuật viên. Trong đó phóng viên là người trực tiếp sáng tạo tác phẩm báo chí truyền hình.
Các tác phẩm báo chí truyền hình này thể hiện bản lĩnh chính trị, năng lực và trách nhiệm xã hội của nhà báo truyền hình. Uy tín, ảnh hưởng của một đài truyền hình trước hết được quy định bởi khả năng nắm bắt thực tiễn, phát hiện những vấn đề nổi cộm, có ý nghĩa và phản ánh chúng một cách kịp thời tới công chúng khán giả, góp phần nâng cao nhận thức, mở rộng hiểu biết và định hướng tư tưởng cho công chúng. Đối với một đài truyền hình, qúa trình sản xuất bắt đầu bằng việc sáng tạo các tác phẩm truyền hình. Các tác phẩm tin, bài, phóng sự.
được phát sóng thông qua các chương trình truyền hình đều có sự lựa chọn, sắp xếp bố trí hợp lý để giúp khán giả tiếp nhận chương trình một cách đầy đủ, hệ thống, có chiều sâu. Thực hiện sản xuất một chương trình truyền hình, cho dù là một bản tin ngắn hay một phim tài liệu, một phóng sự. cũng đều phải qua các khâu như: xác định đề tài, chủ đề, phác thảo nội dung, bàn bạc cùng ê kíp thực hiện tiền kỳ lựa chọn cách để quay phim, ghi hình, thể hiện sao cho thich hợp với những nội dung đó,. Khâu cuối cùng của quá trình này là tiến hành sắp xếp, dựng hình (montage), ghép nối tất cả các cảnh thành những câu chuyện bằng 11 hình ảnh, nối tiếp nhau một cách lôgic.
Dựa trên ý nghĩa đề tài của các cảnh, để viết lời bình. “Khánh giả tuyền hình phải được thấy và nhìn, lắng nghe và nghe được,đồng thời cũng hiể được” [8, tr. Các loại hình truyền thông đại chúng như báo in, phát thanh, truyền hình, báo Internet có sự khác biệt trong phương thức phản ánh và tái tạo hiện thực. Bởi mỗi loại hình báo chí ngoài những nét chung đều có những đặc thù riêng.
Đặc thù đó tạo ra những nét riêng từ việc sản xuất, tiếp nhận và tiêu dùng sản phẩm. Có thể nói chương trình truyền hình là kết quả cuối cùng của quá trình giao tiếp của Đài truyền hình với công chúng truyền hình. “Trong tương quan so sánh với các loại hình báo chí khác, truyền hình mang tính tổng hợp sâu sắc thông qua thính giác và thị giác” [14, tr. Từ những vấn đề trên, chúng ta có thể thấy chương trình truyền hình là hình thức thể hiện thực tế, hình thức vật chất hóa sự tồn tại của truyền hình trong xã hội để truyền tải thông tin đến công chúng truyền hình.
Có thể nói nếu không có chương trình thì không còn truyền hình. Nhưng mặt khác, chương trình truyền hình là kết quả hoạt động, là sản phẩm của tập thể cơ quan đài: bộ phận lãnh đạo, bộ phận kỹ thuật, bộ phận nội dung chương trình, bộ phận hậu cần,… tạo nên thuật ngữ chương trình truyền hình cả về mặt sáng tạo và sản xuất chương trình. Cũng như việc sản xuất các sản phẩm khác, có người sản xuất, có người tiêu dùng. Người tiêu dùng sản phẩm báo chí cũng có tác động chi phối tới người làm ra sản phẩm, trong báo chí mối quan hệ đó được thể hiện: nhà báo – tác phẩm - công chúng.
“Chương trình truyền hình tạo thành chu kỳ khép kín các mắt xích trong chuỗi mắt xích giao tiếp truyền hình” [11, tr. Tóm lại, chương trình truyền hình là kết quả sau một quá trình sản xuất của đài truyền hình, trong đó bao gồm các quá trình sáng tạo ra nó từ nhiều công đoạn và ở nhiều mức độ khác nhau. “Tính tập thể trong sáng tạo tác phẩm báo chí truyền hình là một yêu cầu khách quan” [17, tr.Xã hội hóa sản xuất chương trình truyền hình 12 Có thể nói rằng đây không phải là một khái niệm mới trong trong lĩnh vực truyền hình. Qúa trình xã hội hoá công tác sản xuất chương trình truyền hình đã diễn ra từ rất lâu đối với các nhiều nước có sự phát triển mạnh mẽ của lĩnh vực truyền hình.
Hiểu theo nghĩa rộng của quá trình này chính là sự tham gia vào quá trình sản xuất chương trình từ bên ngoài ngành truyền hình. Tức là trong các khâu sản xuất, hình thành tác phẩm của một chương trình truyền hình có sự tham gia của một hoặc nhiều đơn vị, cơ quan không liên quan đến nhà Đài và sự hợp tác được thực hiện trên cơ sở bình đẳng, góp phần tích cực, lành mạnh vào việc nâng cao chất lượng chương trình truyền hình. Thực hiện xã hội hóa sản xuất chương trình truyền hình đồng nghĩa với việc một số kênh truyền hình hoặc một chương trình truyền hình không phải đảm nhận toàn bộ các khâu sản xuất mà đã có đơn đặt hàng một số các đơn vị tư nhân chuyên làm về một lĩnh vực nào đó của truyền hình. Hiện nay, xã hội hóa sản xuất chương trình truyền hình đang là xu thế của các đài truyền hình nhằm huy động sức mạnh của mọi nguồn lực xã hội cho việc sản xuất các chương trình truyền hình.
Truyền hình không chỉ là nhà cung cấp thông tin mà còn phải đa dạng các loại hình chương trình, phục vụ nhu cầu ngày càng cao của khán giả. Bên cạnh đó nhờ những tiến bộ khoa học kỹ thuật, các thiết bị sản xuất truyền hình cũng ngày trở nên hiện đại, tiện nghi và đặc biệt là rẻ hơn rất nhiều so với trước mở ra một khả năng hợp tác vô cùng rộng lớn cho cả truyền hình và các đơn vị bên ngoài đài. Các đơn vị này có thể tham gia trực tiếp và thực hiện sản xuất các chương trình truyền hình. Điều dễ nhận thấy trước tiên là về nội dung, hình thức thông tin của truyền hình trở nên mới hơn, thông tin cũng đa dạng và phong phú.Vấn đề định hướng chính trị Quan điểm chỉ đạo của Đảng đối với hoạt động báo chí luôn chỉ rõ: Báo chí Việt Nam luôn là tiếng nói của Đảng, là diễn đàn của quần chúng nhân dân, hoạt động trong khuôn khổ pháp luật.
Đảng và Nhà nước luôn tạo 13 mọi điều kiện thuận lợi để báo chí phát triển nhanh chóng, vững chắc, phát triển đi đôi với định hướng chính trị, quản lý xã hội [30, tr. Định hướng chính trị tư tưởng của hệ thống báo chí truyền hình không nằm ngoài những nguyên tắc chung đó và đây chính là sự xác định phương hướng về chính trị và tư tưởng trên loại hình báo chí truyền hình, với những nội dung yêu cầu có những nét giống và khác với các loại hình báo chí khác. Tính tất yếu khách quan của việc đảm bảo tính định hướng chính trị tư tưởng của báo chí truyền hình bắt nguồn từ chính vị trí, chức năng, vai trò của báo chí nói chung, ngành Truyền hình nói riêng. Theo lý thuyết về báo chí truyền thông được giảng dạy trong các trường đại học báo chí hiện nay, báo chí có 3 nhóm chức năng cơ bản là: chức năng tư tưởng; chức năng quản lý; chức năng khai sáng, phát triển văn hoá, giải trí và dự báo.
Về nguyên tắc hoạt động của báo chí cách mạng ở Việt Nam bao gồm: tính đảng, tính khuynh hướng, tính khách quan, chân thật, tính nhân dân, tính nhân văn, tính dân tộc, tính quốc tế… Báo chí nói chung luôn có vai trò định hướng xã hội về nhiều mặt, trong đó trước hết là định hướng về chính trị tư tưởng. Truyền hình là một bộ phận của hệ thống báo chí, đương nhiên phải có vai trò và nhiệm vụ định hướng chính trị tư tưởng. Nghị quyết Đại hội XI của Đảng đã khẳng định: “Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và đất nước; khắc phục xu hướng thương mại hoá, xa rời tôn chỉ, mục đích trong hoạt động báo chí, xuất bản…” [45]. Việc nâng cao tính định hướng chính trị tư tưởng của Báo chí nói chung và lĩnh vực Truyền hình nói riêng ngày càng cần thiết và càng gia tăng cùng với sự phát triển của đời sống xã hội.