Khám Phá Diễn Ngôn Phương Tây và Phương Đông qua Luận Án Tiến Sĩ của Phạm Quỳnh và Nhất Linh

Khóa luận đánh giá Diễn ngôn Phương Tây và Phương Đông trong Luận án Tiến sĩ của Phạm Quỳnh và Nhất Linh, tiếp cận đa chiều, kết quả có tính khả thi

• Tác giả: Lê Thị Vân Anh
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đình Chú
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Diễn Ngôn Phương Tây và Phương Đông trong Luận Án Tiến Sĩ của Phạm Quỳnh và Nhất Linh
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cở sở lý luận
• 1.2. Khái niệm “Diễn ngôn” của Micheal Foucault và những định hướng ứng dụng
• 1.3. Khái niệm “Diễn ngôn phương Tây – phương Đông” theo tinh thần của chủ nghĩa hậu thuộc địa
• 1.4. Diễn ngôn Phương Tây – Phương Đông hay là sự kiến tạo của phương Tây (thực dân) về phương Đông (thuộc địa)
• 1.5. Nhu cầu kiến tạo Diễn ngôn Phương Tây – Phương Đông của trí thức phương Đông (thuộc địa)
• 1.6. Quá trình tương tác văn hoá và sự lựa chọn con đường đi cho tương lai của thuộc địa
• 1.7. Nhu cầu kiến tạo diễn ngôn về phương Tây (Pháp) – phương Đông (Việt) của trí thức Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
• 1.8. Cuộc tiếp xúc phương Tây (Pháp) – phương Đông (Việt) tại Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
• 1.9. Nhận thức về phương Tây (Pháp) của trí thức Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
• 1.10. Nhận thức về phương Đông (dân tộc) của trí thức Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
• 1.11. Nỗ lực đề cao tiếng Việt
• 1.12. Nỗ lực tìm lại chất liệu văn hoá, văn học truyền thống
• 1.13. Nỗ lực xây dựng những biểu tượng về chủ nghĩa anh hùng, chủ nghĩa yêu nước của dân tộc
• 1.14. Nỗ lực tìm ra con đường đi cho dân tộc
• 1.15. Tình hình nghiên cứu diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Phạm Quỳnh và Nhất Linh
• 1.16. Những đánh giá về diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Phạm Quỳnh
• 1.16.1. Khuynh hướng thứ nhất: phủ nhận, thậm chí luận tội những diễn ngôn phương Tây phương Đông của Phạm Quỳnh
• 1.16.2. Khuynh hướng thứ hai: ghi nhận những đóng góp trên lĩnh vực văn hóa qua các diễn ngôn phương Tây phương Đông của Phạm Quỳnh
• 1.16.3. Khuynh hướng thứ ba: chiêu tuyết, biện hộ cho những đóng góp của Phạm Quỳnh thông qua các diễn ngôn phương Tây phương Đông
• 1.16.4. Khuynh hướng thứ tư: khách quan, nhìn nhận trực tiếp vai trò “trí thức trung gian” của Phạm Quỳnh
• 1.17. Những đánh giá về diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Nhất Linh
• 1.17.1. Khuynh hướng thứ nhất: ghi nhận sự ảnh hưởng của văn hóa, văn học phương Tây đến những tác phẩm nghệ thuật và nỗ lực hiện đại hoá văn học mà Nhất Linh và các cộng sự đã thực hiện
• 1.17.2. Khuynh hướng thứ hai: ghi nhận những đóng góp về văn học nghệ thuật của Nhất Linh nhưng cho rằng con đường hiện đại hoá và lý tưởng của Nhất Linh vừa có điểm tích cực vừa có điểm hạn chế
• 1.18. Những gợi mở nghiên cứu diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Phạm Quỳnh và Nhất Linh
• 1.19. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: DIỄN NGÔN PHƯƠNG TÂY - PHƯƠNG ĐÔNG CỦA PHẠM QUỲNH
• 2.1. Chủ thể diễn ngôn: Tâm thế Phạm Quỳnh – “Một trí thức của hai thế giới”
• 2.2. Hệ thống phương tiện truyền thông diễn ngôn phương Tây - phương Đông của Phạm Quỳnh
• 2.3. Diễn giải diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Phạm Quỳnh
• 2.4. Nhận thức về phương Tây (Pháp)
• 2.5. Nhận thức về phương Đông (dân tộc)
• 2.6. Văn hóa Việt Nam – nền văn hóa bản địa đặc sắc
• 2.7. Văn hóa Việt Nam và nỗ lực trường tồn qua những thăng trầm của lịch sử
• 2.8. Nỗ lực kiến tạo diện mạo mới cho tương lai văn hóa dân tộc
• 2.9. Mục tiêu hướng tới
• 2.10. Cách thức thực hiện
• 2.11. Diễn ngôn phương Đông - phương Tây của Phạm Quỳnh và những ngã rẽ tiếp nhận
• 2.12. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: DIỄN NGÔN PHƯƠNG TÂY - PHƯƠNG ĐÔNG CỦA NHẤT LINH
• 3.1. Chủ thể diễn ngôn: Tâm thế Nhất Linh – “Một trí thức tây học kiểu mới”
• 3.2. Hệ thống phương tiện truyền thông diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Nhất Linh
• 3.3. Diễn giải diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Nhất Linh
• 3.4. Nhận thức về phương Tây (Pháp)
• 3.5. Phương Tây (Pháp) như một giá trị văn minh phổ quát của nhân loại
• 3.6. Phương Tây (Pháp) với bản chất thực dân tại Đông Dương
• 3.7. Nhận thức về phương Đông (dân tộc)
• 3.8. Tình yêu với những nét đẹp văn hóa truyền thống
• 3.9. Dấu ấn phương Đông trong sự sáng tạo trên đường biên giao thoa văn hóa Đông (Việt) – Tây (Pháp)
• 3.10. Tư duy phê phán: muốn “đồng đẳng” phương Đông cần tự thay đổi
• 3.11. Nỗ lực kiến tạo diện mạo mới cho tương lai văn hóa dân tộc
• 3.12. Ước vọng mới cho phương Đông
• 3.13. Những cải cách trên các phương diện văn hóa xã hội
• 3.14. Diễn ngôn phương Đông - phương Tây của Nhất Linh – những dự định và dang dở
• 3.15. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• THƯ MỤC THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về diễn ngôn Phương Tây và Phương Đông

Diễn ngôn Phương Tây và Phương Đông trong luận án của Phạm Quỳnh và Nhất Linh phản ánh sự tương tác văn hóa phức tạp giữa hai nền văn hóa này. Luận án tập trung vào việc phân tích các khái niệm và diễn ngôn liên quan đến văn hóa và nghiên cứu văn hóa trong bối cảnh lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX. Phạm Quỳnh và Nhất Linh là hai nhân vật tiêu biểu, đại diện cho hai thế hệ trí thức, đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng và phát triển diễn ngôn này. Họ không chỉ phản ánh những quan điểm cá nhân mà còn thể hiện những nhu cầu và áp lực của xã hội lúc bấy giờ.

1.1. Khái niệm diễn ngôn theo Micheal Foucault

Khái niệm diễn ngôn theo Micheal Foucault được hiểu là tất cả các phát ngôn có nghĩa và hiệu lực trong việc nhận thức thế giới. Foucault nhấn mạnh rằng diễn ngôn không chỉ đơn thuần là phản ánh thực tại mà còn là cách mà chúng ta hiểu và xây dựng thực tại. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phân tích diễn ngôn Phương Tây và Phương Đông, khi mà các diễn ngôn này không chỉ là sản phẩm của cá nhân mà còn là kết quả của bối cảnh xã hội và lịch sử. Việc áp dụng lý thuyết này giúp làm rõ hơn những động lực và ý nghĩa của các diễn ngôn trong tác phẩm của Phạm Quỳnh và Nhất Linh.

1.2. Nhu cầu kiến tạo diễn ngôn

Nhu cầu kiến tạo diễn ngôn Phương Tây và Phương Đông của trí thức Việt Nam vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX là một phản ứng trước sự xâm lược và ảnh hưởng của thực dân. Phạm Quỳnh và Nhất Linh đã nhận thức rõ ràng về vai trò của mình trong việc định hình bản sắc văn hóa dân tộc. Họ đã sử dụng diễn ngôn như một công cụ để khẳng định giá trị văn hóa Việt Nam, đồng thời phê phán những ảnh hưởng tiêu cực từ Phương Tây. Điều này không chỉ thể hiện trong các tác phẩm văn học mà còn trong các bài viết, diễn thuyết, và các hoạt động văn hóa khác.

II. Diễn ngôn Phương Tây Phương Đông của Phạm Quỳnh

Diễn ngôn của Phạm Quỳnh thể hiện một tâm thế phức tạp, vừa tiếp thu ảnh hưởng từ Phương Tây, vừa tìm kiếm bản sắc văn hóa dân tộc. Ông được xem như một trí thức của hai thế giới, với những nỗ lực không ngừng trong việc xây dựng một nền văn hóa Việt Nam hiện đại. Phạm Quỳnh đã sử dụng diễn ngôn để phản ánh những quan điểm về Phương Tây và Phương Đông, từ đó tạo ra một không gian cho sự giao thoa văn hóa. Ông không chỉ đơn thuần là người tiếp nhận mà còn là người sáng tạo, định hình lại những giá trị văn hóa trong bối cảnh thuộc địa.

2.1. Nhận thức về Phương Tây

Nhận thức của Phạm Quỳnh về Phương Tây không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu kiến thức mà còn là sự phê phán sâu sắc đối với những giá trị văn hóa mà ông cho là không phù hợp với bản sắc dân tộc. Ông đã chỉ ra những điểm mạnh và yếu của Phương Tây, từ đó khuyến khích người Việt Nam cần phải học hỏi và cải cách để không bị lạc hậu. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm của ông, nơi mà ông thường xuyên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ gìn bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại hóa.

2.2. Nhận thức về Phương Đông

Đối với Phương Đông, Phạm Quỳnh thể hiện một tình yêu sâu sắc với văn hóa và truyền thống dân tộc. Ông đã nỗ lực khôi phục và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời phê phán những ảnh hưởng tiêu cực từ Phương Tây. Ông tin rằng việc hiểu và tôn trọng văn hóa dân tộc là điều cần thiết để xây dựng một nền văn hóa hiện đại vững mạnh. Những quan điểm này không chỉ thể hiện trong các tác phẩm văn học mà còn trong các bài viết, diễn thuyết của ông.

III. Diễn ngôn Phương Tây Phương Đông của Nhất Linh

Nhất Linh, với tư cách là một trí thức tây học kiểu mới, đã có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng diễn ngôn Phương Tây và Phương Đông. Ông không chỉ tiếp thu những giá trị văn hóa từ Phương Tây mà còn tìm cách kết hợp chúng với những giá trị văn hóa truyền thống của Phương Đông. Nhất Linh đã thể hiện một tâm thế cởi mở, sẵn sàng tiếp nhận những cái mới, đồng thời vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

3.1. Nhận thức về Phương Tây

Nhất Linh nhìn nhận Phương Tây như một nguồn cảm hứng cho sự đổi mới và hiện đại hóa văn hóa Việt Nam. Ông đã chỉ ra rằng việc tiếp thu những giá trị văn hóa từ Phương Tây không có nghĩa là từ bỏ bản sắc dân tộc. Ngược lại, ông khuyến khích việc kết hợp giữa cái mới và cái cũ để tạo ra một nền văn hóa phong phú và đa dạng. Điều này thể hiện rõ trong các tác phẩm của ông, nơi mà ông thường xuyên nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học hỏi từ Phương Tây mà không đánh mất bản sắc văn hóa Việt Nam.

3.2. Nhận thức về Phương Đông

Đối với Phương Đông, Nhất Linh thể hiện một tình yêu sâu sắc với những giá trị văn hóa truyền thống. Ông đã nỗ lực khôi phục và phát huy những giá trị này trong bối cảnh hiện đại. Nhất Linh tin rằng việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là điều cần thiết để xây dựng một nền văn hóa hiện đại vững mạnh. Những quan điểm này không chỉ thể hiện trong các tác phẩm văn học mà còn trong các bài viết, diễn thuyết của ông.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Diễn ngôn phương Tây – phương Đông của Phạm Quỳnh và Nhất Linh" do nghiên cứu sinh Lê Thị Vân Anh thực hiện (Chuyên ngành Văn học Việt Nam, Mã số 9.21, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2019; người hướng dẫn: GS. Nguyễn Đình Chú và PGS.TS. Trần Văn Toàn) là một công trình tiên phong trong việc giải mã lịch sử văn hóa - văn học Việt Nam giao thời thế kỷ XX dưới lăng kính lý thuyết diễn ngôn và chủ nghĩa hậu thuộc địa. Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ sự chuyển giao mô hình văn hóa lịch sử: cuộc đụng độ và tiếp xúc Pháp - Việt đầu thế kỷ XX đã phá vỡ thế độc tôn của mô hình tiếp xúc khu vực Đông Á truyền thống (vốn lấy Trung Hoa và Ấn Độ làm hệ quy chiếu), đặt trí thức bản địa vào tình thế buộc phải tái định nghĩa bản sắc dân tộc trong tương quan với văn minh phương Tây.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: suốt nhiều thập kỷ, văn nghiệp của Phạm Quỳnh và Nhất Linh chủ yếu bị phán xét qua lăng kính chính trị nhị nguyên, phân cực gắt gao giữa "yêu nước" và "tay sai", khiến giá trị học thuật và bản chất diễn ngôn của họ bị che khuất hoặc diễn giải sai lệch. Luận án xác lập ba câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và ba giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Hệ thống diễn ngôn phương Tây - phương Đông của Phạm Quỳnh được cấu trúc như thế nào và phục vụ mục tiêu gì trong bối cảnh thực dân đầu thế kỷ XX? $\rightarrow$ H1: Phạm Quỳnh kiến tạo diễn ngôn "trí thức của hai thế giới" nhằm dung hòa Đông - Tây, sử dụng tiếng Việt và di sản cổ truyền làm công cụ duy trì căn tính dân tộc trong khuôn khổ pháp lý thực dân.
• RQ2: Nhất Linh và Tự lực văn đoàn đã định hình lại diễn ngôn phương Tây - phương Đông ra sao thông qua thực hành sáng tác và cải cách xã hội? $\rightarrow$ H2: Nhất Linh kiến tạo diễn ngôn "trí thức Tây học kiểu mới", tận dụng các giá trị nhân bản phương Tây để giải phóng cá nhân và tạo lập một "không gian thứ ba" lai ghép văn hóa.
• RQ3: Sự tiếp biến diễn ngôn giữa hai thế hệ trí thức 1907 và 1925 phản ánh quy luật vận động nào của văn hóa Việt Nam hiện đại? $\rightarrow$ H3: Quá trình chuyển dịch từ diễn ngôn bảo tồn lý luận sang diễn ngôn thực hành nghệ thuật là một chiến lược giải thực tinh vi, xác lập quyền năng tự chủ văn hóa của cộng đồng thuộc địa.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ lý thuyết phân tích diễn ngôn của Michel Foucault với hệ thống khái niệm của chủ nghĩa hậu thuộc địa (Edward Said, Homi Bhabha, Gayatri Spivak). Phạm vi khảo sát bao quát hơn 210 số Tạp chí Nam Phong (1917–1934), toàn bộ các ấn phẩm tiêu biểu của Tự lực văn đoàn trên Phong Hóa, Ngày Nay, 5 tập tiểu luận - du ký chính luận của Phạm Quỳnh cùng 7 tiểu thuyết nòng cốt và các tập truyện ngắn, phóng sự của Nhất Linh. Luận án mang lại đóng góp đột phá khi tái thiết lập sự thật lịch sử bằng phương pháp học thuật khách quan, cung cấp mô hình diễn giải chuẩn xác cho tiến trình hiện đại hóa văn học thuộc địa.

Literature Review và Positioning

Lịch sử tiếp nhận di sản văn hóa của Phạm Quỳnh và Nhất Linh trong hơn một thế kỷ qua là một bức tranh phức tạp, chia cắt thành nhiều khuynh hướng đối kháng gay gắt:

                      ┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │ TIẾP NHẬN DIỄN NGÔN PHẠM QUỲNH & NHẤT LINH (1924 - NAY)  │
                      └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                   │
         ┌────────────────────────┬────────────────┴───────────────┬────────────────────────┐
         ▼                        ▼                                ▼                        ▼
┌──────────────────┐    ┌──────────────────┐             ┌──────────────────┐    ┌──────────────────┐
│   Khuynh hướng 1 │    │   Khuynh hướng 2 │             │   Khuynh hướng 3 │    │   Khuynh hướng 4 │
│ Phủ nhận/Luận tội│    │Ghi nhận văn hóa/ │             │  Chiêu tuyết/    │    │ Trí thức trung   │
│   chính trị hóa  │    │  xây dựng Quốc văn│            │  Chủ nghĩa yêu   │    │  gian & tiếp biến│
│ (Ngô Đức Kế,     │    │(Dương Quảng Hàm, │             │  nước thầm kín   │    │    văn hóa       │
│ Huỳnh Thúc Kháng,│    │Vũ Ngọc Phan,     │             │(Nguyễn Văn Khoan,│    │(Trịnh Văn Thảo,  │
│ Đặng Thai Mai,   │    │Phạm Thế Ngũ,     │             │ Khúc Hà Linh,    │    │ Nguyễn Đình Chú) │
│ Nguyễn Văn Trung)│    │Trần Đình Sử)     │             │ Vương Trí Nhàn)  │    │                  │
└──────────────────┘    └──────────────────┘             └──────────────────┘    └──────────────────┘

Khuynh hướng thứ nhất (Phủ nhận và chính trị hóa): Khởi xướng từ các chí sĩ duy tân và nhà phê bình cách mạng. Tiêu biểu là Ngô Đức Kế (1924) với tiểu luận Luận về chánh học cùng tà thuyết trên báo Hữu thanh, Huỳnh Thúc Kháng (1930) trên báo Tiếng dân, và Đặng Thai Mai (1960) trong Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Nhóm tác giả này quy kết Phạm Quỳnh là "tay sai thực dân", truyền bá tư tưởng nô dịch và làm chệch hướng phong trào giải phóng dân tộc. Quan điểm này tiếp tục được duy trì trong công trình của Trần Đình Hượu - Lê Chí Dũng (1983), Nguyễn Văn Trung (1972) và Mai Quốc Liên (2018).

Khuynh hướng thứ hai (Ghi nhận đóng góp văn hóa và ngôn ngữ): Đại diện bởi Dương Quảng Hàm (1943), Lê Thanh (1944), Vũ Ngọc Phan (1942), Phạm Thế Ngũ (1965), Thanh Lãng (1972) và Trần Đình Sử (2000). Các nhà nghiên cứu tách biệt hoạt động chính trị khỏi giá trị văn nghiệp, khẳng định công lao bất hủ của Phạm Quỳnh trong việc rèn đúc câu văn xuôi quốc ngữ, xây dựng nền phê bình lý luận và hệ thống thuật ngữ học thuật hiện đại.

Khuynh hướng thứ ba (Chiêu tuyết và biện hộ): Nguyễn Văn Khoan (2011), Khúc Hà Linh (2010), Vương Trí Nhàn (2001) và Nguyễn Trần Huân (1972) nhìn nhận sâu sắc động cơ nội tâm, khẳng định ẩn sau các diễn ngôn hợp tác là một tinh thần dân tộc và ý thức bảo tồn "quốc hồn quốc túy" sâu sắc.

Khuynh hướng thứ tư (Khách quan hóa qua mô hình trí thức trung gian): Trịnh Văn Thảo trong Ba thế hệ trí thức người Việt (1862–1954) và GS. Nguyễn Đình Chú (2017) đã nâng tầm nhận thức khi đặt Phạm Quỳnh và Nhất Linh vào quy luật "phụ thuộc lẫn nhau" (interdépendant) song song với quy luật "độc lập" (indépendant), coi họ là những nhà đạo diễn văn hóa thích ứng với thời cuộc để kiến tạo lợi ích lâu dài cho dân tộc.

Luận án định vị chính xác vị thế khoa học của mình bằng cách vượt lên các xung đột ý thức hệ cục bộ, đối thoại trực tiếp với hai công trình kinh điển thế giới: Orientalism (1978) của Edward Said (khảo sát cách phương Tây kiến tạo Trung Đông) và The Location of Culture (1994) của Homi Bhabha (nghiên cứu cơ chế tương tác thuộc địa tại Ấn Độ). Nếu Said chủ yếu tập trung vào quyền lực áp đặt một chiều của thực dân thì luận án này chứng minh năng lực phản hồi chủ động của trí thức bản địa Đông Dương, biến diễn ngôn thực dân thành công cụ giải thực văn hóa.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú hệ thống lý thuyết hậu thuộc địa quốc tế khi ứng dụng vào một địa bàn văn hóa đặc thù là Việt Nam - nơi chịu sự thống trị của chế độ thực dân Pháp nhưng có nền tảng văn hiến Nho giáo hàng nghìn năm. Nghiên cứu xác lập ba đóng góp lý thuyết căn bản:

1. Mô hình cấu trúc diễn ngôn đa tầng: Bổ khuyết cho lý thuyết quyền lực của Michel Foucault bằng cách chứng minh quyền lực trong xã hội thuộc địa không vận hành đơn tuyến từ trên xuống mà tồn tại dưới dạng mạng lưới thương thảo phức hợp giữa kẻ thống trị và chủ thể bị trị.
2. Cơ chế giải thực thông qua diễn ngôn lai ghép (Hybridity): Cụ thể hóa luận điểm của Homi Bhabha, chứng minh rằng sự "bắt chước" (mimicry) văn minh Pháp của trí thức Việt không phải là sự đồng hóa thụ động mà là một chiến lược "tự làm khác", làm xói mòn tính trung tâm của mẫu quốc từ bên trong.
3. Hiện thực hóa khái niệm "Tiếng nói nhược tiểu": Trả lời câu hỏi nổi tiếng của Gayatri Spivak (Can the Subaltern Speak?), luận án khẳng định tầng lớp trí thức bản địa đã đóng vai trò phát ngôn viên chuyển tải khát vọng tự chủ của cộng đồng bị trị thông qua việc chiếm lĩnh và tái định nghĩa các phương tiện truyền thông hiện đại (báo chí, tiểu thuyết).

 ┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
 │           MÔ HÌNH KHUNG PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN HẬU THUỘC ĐỊA              │
 └───────────────────────────────────┬────────────────────────────────────┘
                                     │
         ┌───────────────────────────┼───────────────────────────┐
         ▼                           ▼                           ▼
┌──────────────────┐       ┌──────────────────┐        ┌──────────────────┐
│ Michel Foucault  │       │   Edward Said    │        │   Homi Bhabha    │
│Diễn ngôn/Tri thức│       │Đông phương luận &│        │Lai ghép, Bắt chước│
│    & Quyền lực   │       │Viết để đáp trả   │        │& Không gian thứ 3│
└────────┬─────────┘       └─────────┬────────┘        └─────────┬────────┘
         └───────────────────────────┼───────────────────────────┘
                                     │
                                     ▼
                   ┌───────────────────────────────────┐
                   │ KHUNG PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN ĐÔNG-TÂY │
                   │  TẠI VIỆT NAM (LÊ THỊ VÂN ANH)    │
                   │                                   │
                   │ • Chủ thể & Hệ phương tiện        │
                   │ • Nhận thức Kẻ khác (Pháp)        │
                   │ • Nhận thức Chính mình (Bản sắc)  │
                   │ • Kiến tạo Tương lai Văn hóa      │
                   └───────────────────────────────────┘

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trường phái tư thuyết lớn:

• Lý thuyết Diễn ngôn và Tri thức hệ (Michel Foucault): Xem xét các văn bản báo chí và sáng tác nghệ thuật như những thực hành diễn ngôn chịu sự chi phối của mối quan hệ Tam giác Quyền lực - Tri thức - Thể chế.
• Đông phương luận và Phản-Đông phương luận (Edward Said): Vận dụng luận điểm "Viết để đáp trả" (Writing back) nhằm phân tích cách trí thức Việt phá vỡ định kiến miệt thị của thực dân phương Tây về xứ An Nam chậm tiến.
• Tính lai ghép và Không gian thứ ba (Homi Bhabha): Nhận diện vùng giao thoa Đông - Tây như một không gian sáng tạo tự do, nơi các giá trị truyền thống dung hợp với tư tưởng hiện đại để tạo lập một hệ hình văn hóa mới.
• Khái niệm Kẻ nhược tiểu (Gayatri Spivak - Antonio Gramsci): Phân tích vị thế của người bản xứ và người phụ nữ trong xã hội thuộc địa gia trưởng, giải mã nguyên nhân của sự im lặng và hành trình xác lập quyền phát ngôn.

Khung phân tích được giới hạn tường minh trong không gian địa - văn hóa Đông Dương thuộc Pháp, thời gian từ năm 1907 (thời điểm phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục bùng nổ) đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận kiến tạo (constructivism) và lập trường nhận thức luận thông diễn học (interpretivism). Nghiên cứu không coi "phương Đông" hay "phương Tây" là những thực thể cố định, bất biến có sẵn trong tự nhiên, mà nhìn nhận chúng như những kiến tạo biểu tượng được sản sinh qua ngôn ngữ và thiết chế xã hội.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp hai trục so sánh cốt lõi:

• Trục so sánh lịch đại: Phân tích sự chuyển tiếp hệ hình tư tưởng giữa hai thế hệ trí thức tiêu biểu trong lịch sử hiện đại: Thế hệ 1907 (đại diện là Phạm Quỳnh với tư duy dung hòa, bảo tồn) và Thế hệ 1925 (đại diện là Nhất Linh với tư duy duy tân, âu hóa triệt để).
• Trục so sánh đồng đại: Đối chiếu các diễn ngôn cùng thời kỳ giữa văn học thuộc địa Việt Nam và các biểu đạt văn hóa quốc tế nhằm làm rõ tính phổ quát và tính đặc thù của hiện tượng tiếp biến văn hóa.

                   ┌─────────────────────────────────────────┐
                   │    THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU & SO SÁNH KÉP    │
                   └────────────────────┬────────────────────┘
                                        │
           ┌────────────────────────────┴────────────────────────────┐
           ▼                                                         ▼
┌───────────────────────────────────────┐ ┌───────────────────────────────────────┐
│     TRỤC LỊCH ĐẠI (TIẾP BIẾN THẾ HỆ)  │ │      TRỤC ĐỒNG ĐẠI (ĐA VĂN BẢN)       │
│                                       │ │                                       │
│  Thế hệ 1907: Phạm Quỳnh (Nam Phong)  │ │  Diễn ngôn Chính luận & Học thuật     │
│   [Trí thức của hai thế giới]         │ │         (Tiểu luận, Khảo cứu, Du ký)  │
│                │                      │ │                     ▲                 │
│                ▼ (Chuyển giao hệ hình)│ │                     │ (Đối thoại)     │
│  Thế hệ 1925: Nhất Linh (Tự lực VĐ)   │ │                     ▼                 │
│   [Trí thức tây học kiểu mới]         │ │  Diễn ngôn Sáng tác & Thực hành       │
│                                       │ │         (Tiểu thuyết, Truyện ngắn)    │
└───────────────────────────────────────┘ └───────────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua bốn bước:

1. Văn bản học và phục dựng nguyên trạng: Tiếp cận trực tiếp hệ thống văn bản gốc tiếng Việt và tiếng Pháp, loại bỏ mọi suy diễn thiên kiến chính trị thời hậu chiến để tiến hành "thuật tả" nguyên vẹn cấu trúc ngữ nghĩa của văn bản.
2. Phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis - CDA): Mổ xẻ các chiến lược diễn ngôn: chiến lược đặt tên, chiến lược ẩn dụ hóa, chiến lược tạo lập cặp đối lập nhị nguyên (khai hóa/dã man, văn minh/bảo thủ, nam tính/nữ tính).
3. Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo thông tin giữa văn bản lý luận chính luận (bài báo, khảo cứu), văn bản nghệ thuật (tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ), văn bản nhật ký/du ký và các tài liệu lưu trữ thuộc địa của chính quyền thực dân.
4. Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học: Xác lập tính hiệu lực nội tại (internal validity) thông qua việc nhất quán quy chiếu vào hệ thống văn bản gốc được công bố rộng rãi trên các tập san uy tín đương thời.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu của luận án bao gồm một khối lượng tư liệu khổng lồ được xử lý bằng phương pháp phân tích nội dung chuyên sâu:

• Kho văn bản của Phạm Quỳnh: 210 số Tạp chí Nam Phong (1917–1934), công trình 10 ngày ở Huế (2001), Luận giải văn học và triết học (2003), Pháp du hành trình nhật ký (2004), Thượng Chi văn tập (2007) và toàn bộ tập Phạm Quỳnh tiểu luận viết bằng tiếng Pháp giai đoạn 1922–1932 (NXB Tri thức, 2007).
• Kho văn bản của Nhất Linh: Hệ thống báo chí Phong Hóa, Ngày Nay; 7 tiểu thuyết kinh điển (Gánh hàng hoa, Đời mưa gió, Nắng thu, Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Đôi bạn, Bướm trắng); các tập truyện ngắn (Người quay tơ, Truyện ngắn Nhất Linh) và tập du ký Đi Tây (1935).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt, làm thay đổi căn bản cách nhìn nhận về văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX:

1. Phạm Quỳnh và chiến lược "Thuyết bảo tồn và tiến hóa": Luận án chứng minh Phạm Quỳnh không đơn thuần là một kẻ tiếp thu văn hóa Pháp thụ động, mà đã chủ động xây dựng một học thuyết văn hóa nhằm đối trọng lại nguy cơ đồng hóa thực dân. Trong văn bản gốc, ông từng trăn trở sâu sắc:

"Cái nông nổi mất nước của ta chính là một tấn kịch nhỏ trong cái đại bi kịch Đông Tây xung đột nhau. Nhưng cái nông nỗi ấy đối với ta không phải chỉ là một vấn đề chính trị mà thôi, lại kèm thêm một vấn đề văn hoá nữa, nguy hiểm vô cùng. Xưa kia có nước mất song hồn hãy còn, mà hồn vẫn còn thời nước không đến nỗi mất hẳn, nay có khác là nước đã mất mà hồn cũng thoi thóp thời nguy hiểm ấy biết là đường nào" [Trích Từ điển Văn học, dẫn lại trong Luận án].

Để giải quyết nguy cơ này, Phạm Quỳnh đề xướng chiến lược "lấy Tây học làm phương tiện duy tân, lấy Quốc học làm gốc rễ bảo tồn", nâng tiếng Việt và Truyện Kiều lên tầm biểu tượng bất khả xâm phạm của căn tính dân tộc.

2. Nhất Linh và sự kiến tạo "Không gian thứ ba" bằng ngôn ngữ tiểu thuyết: Khác với Phạm Quỳnh tập trung vào nghị luận định hướng, Nhất Linh chuyển hóa diễn ngôn phương Tây thành các thực hành nghệ thuật sống động. Ông giải phóng cá nhân khỏi xiềng xích của luân lý đại gia đình phong kiến Nho giáo thông qua hình tượng các nhân vật phản kháng như Loan (Đoạn tuyệt) hay Nhung (Lạnh lùng). Tuy nhiên, Nhất Linh không rập khuôn mù quáng lối sống phương Tây mà tái tạo một mỹ cảm Á Đông thanh tân, thể hiện một sự đề kháng văn hóa tinh tế: "muốn đồng đẳng với phương Tây, phương Đông buộc phải tự chuyển mình".

3. Bản chất của sự chuyển dịch thế hệ (1907 $\rightarrow$ 1925): Luận án chứng minh khoảng cách giữa Phạm Quỳnh và Nhất Linh không phải là sự đối kháng loại trừ mà là một tiến trình tiếp biến logic. Nhất Linh và Tự lực văn đoàn đã kế thừa nền tảng câu văn xuôi quốc ngữ và ý thức duy tân do nhóm Nam Phong dày công gầy dựng, từ đó đẩy công cuộc hiện đại hóa lên một nấc thang thẩm mỹ và xã hội cao hơn.

4. Bác bỏ định kiến về "tính thụ động thuộc địa": Vận dụng nhận định của Edward Said trong Culture and Imperialism:

"Viết để đáp trả [Writing back] những nền văn hóa chính quốc, phá vỡ những lối kể chuyện của châu Âu về phương Đông và châu Phi, thay thế chúng bằng phong cách kể chuyện mới mẻ giỡn cợt hơn hoặc có sức mạnh hơn..." [Dẫn trong Luận án].

Luận án khẳng định cả Phạm Quỳnh và Nhất Linh đều đã thực hiện xuất sắc sứ mệnh "viết để đáp trả", biến tiếng Pháp và các thể loại văn học phương Tây du nhập thành công cụ khẳng định tư cách văn hóa tự chủ của dân tộc Việt Nam trên trường quốc tế.

┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│             BẢNG ĐỐI CHIẾU DIỄN NGÔN: PHẠM QUỲNH VS NHẤT LINH                            │
├──────────────────────┬──────────────────────────────────┬────────────────────────────────┤
│ TIÊU CHÍ SO SÁNH     │ PHẠM QUỲNH (THẾ HỆ 1907)         │ NHẤT LINH (THẾ HỆ 1925)        │
├──────────────────────┼──────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Vị thế chủ thể       │ "Trí thức của hai thế giới"      │ "Trí thức tây học kiểu mới"    │
├──────────────────────┼──────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Phương tiện chủ đạo  │ Tạp chí *Nam Phong*, Tiểu luận,  │ Báo *Phong Hóa*, *Ngày Nay*,   │
│                      │ Diễn thuyết, Khảo cứu học thuật  │ Tiểu thuyết, Truyện ngắn hư cấu│
├──────────────────────┼──────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Nhận thức Phương Tây │ Văn minh khoa học, lý tính,      │ Chuẩn mực nhân quyền, tự do;   │
│                      │ trật tự pháp quyền phổ quát      │ phê phán bản chất thực dân hẹp │
├──────────────────────┼──────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Nhận thức Phương Đông│ Cái nôi đạo đức tâm linh Nho học;│ Vẻ đẹp truyền thống giàu chất  │
│                      │ đề cao tiếng Việt, *Truyện Kiều* │ thơ; quyết liệt phá bỏ cổ hủ   │
├──────────────────────┼──────────────────────────────────┼────────────────────────────────┤
│ Chiến lược kiến tạo  │ Bảo tồn cốt cách, dung hòa       │ Cải cách triệt để xã hội, giải │
│                      │ Đông - Tây tuần tự êm đềm        │ phóng cá nhân, tạo căn tính mới│
└──────────────────────┴──────────────────────────────────┴────────────────────────────────┤

Implications đa chiều

• Về lý luận: Đặt nền móng cho trường phái phê bình hậu thuộc địa tại Việt Nam, cung cấp một khung phương pháp luận mới giúp nghiên cứu văn học các nước thuộc địa thoát khỏi lối mòn xã hội học dung tục.
• Về phương pháp luận: Chứng minh tính hiệu quả của phương pháp tiếp cận liên ngành (văn học, sử học, văn hóa học, lý thuyết diễn ngôn) trong việc giải mã các hiện tượng văn hóa phức tạp.
• Về thực tiễn và chính sách văn hóa: Đúc kết bài học lịch sử vô giá cho công cuộc hội nhập quốc tế hiện nay: khẳng định chân lý "hòa nhập mà không hòa tan", phát triển một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa tinh hoa nhân loại và cội nguồn văn hiến bản địa.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn khoa học cần được tiếp tục hoàn thiện:

1. Giới hạn về nguồn tư liệu kiểm chứng: Chưa thể khai thác toàn diện kho lưu trữ tài liệu mật của Phủ Toàn quyền Đông Dương và Bộ Thuộc địa Pháp tại Aix-en-Provence do rào cản về thời gian và điều kiện tiếp cận thực địa.
2. Phạm vi thể loại: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào văn xuôi nghị luận, du ký và tiểu thuyết, chưa mở rộng khảo sát mảng thơ ca lãng mạn (phong trào Thơ mới) - nơi diễn ngôn phương Tây - phương Đông cũng diễn ra vô cùng sôi nổi.
3. Tính chất phức tạp của bối cảnh Nam Kỳ: Luận án chủ yếu khảo sát các hoạt động diễn ngôn diễn ra tại Bắc Kỳ và Trung Kỳ (Hà Nội, Huế), chưa bao quát hết sắc thái diễn ngôn báo chí đặc thù của trí thức Nam Kỳ đương thời.

Hướng nghiên cứu tiếp nối mở ra 4 hướng đi giàu tiềm năng:

• Mở rộng phân tích so sánh diễn ngôn Đông - Tây giữa trí thức Việt Nam với trí thức các quốc gia có hoàn cảnh tương đồng ở Đông Nam Á (như Indonesia, Philippines) và Đông Á (như phong trào Tân Văn hóa ở Trung Quốc).
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Digital Humanities để khai phá dữ liệu lớn (Big Data) trên toàn bộ kho văn bản báo chí quốc ngữ giai đoạn 1900–1945.
• Nghiên cứu sâu hơn về diễn ngôn nữ quyền và vai trò của phụ nữ trong các phong trào cải cách văn hóa đầu thế kỷ XX.
• Đi sâu giải mã diễn ngôn nghệ thuật thị giác (hội họa trường Mỹ thuật Đông Dương) trong mối tương quan với văn học giai đoạn này.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo nên những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Giá trị học thuật: Đạt chỉ số ảnh hưởng lý thuyết cao, trở thành tài liệu tham khảo mẫu mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Văn hóa học tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội.
• Tái đánh giá các nhân vật lịch sử: Đóng góp cơ sở khoa học xác đáng, công bằng giúp các cơ quan quản lý văn hóa và hội đồng khoa học quốc gia tái định vị vị thế lịch sử của Phạm Quỳnh và Nhất Linh, giải tỏa những định kiến ý thức hệ tồn tại suốt hơn nửa thế kỷ.
• Bảo tồn di sản văn hóa: Thúc đẩy các dự án số hóa di sản báo chí cận đại (đặc biệt là Nam Phong tạp chí, Phong Hóa, Ngày Nay), đưa các trước tác quý giá của tiền nhân tiếp cận đông đảo độc giả trẻ và giới nghiên cứu quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình ứng dụng lý thuyết hậu thuộc địa chuẩn xác, làm chủ phương pháp phân tích diễn ngôn và kỹ thuật xử lý văn bản lưu trữ quy chuẩn.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu văn học: Có thêm nguồn ngữ liệu và hệ thống luận điểm mới để đổi mới nội dung giảng dạy lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn 1900–1945.
• Các nhà hoạch định chính sách văn hóa: Rút ra những bài học thực tiễn về ứng xử văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, xây dựng chiến lược ngoại giao văn hóa tự tin và bảo tồn bản sắc dân tộc.
• Bạn đọc yêu văn hóa và giới phê bình nghệ thuật: Có được cái nhìn toàn diện, khách quan, thấu hiểu bi kịch và khát vọng lớn lao của các bậc trí thức tiền bối trong cuộc tao ngộ Đông - Tây đầy giông bão của dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc ứng dụng thành công lý thuyết Phản-Đông phương học (Counter-orientalism) của Edward Said và khái niệm Không gian thứ ba (Third Space) của Homi Bhabha để minh chứng rằng: diễn ngôn Đông - Tây của trí thức thuộc địa Việt Nam không phải là sự phụ thuộc giáo điều mà là một hình thức kháng cự và kiến tạo bản sắc tự chủ.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các công trình phê bình truyền thống (thường áp đặt định kiến chính trị) và các nghiên cứu lịch sử thuần túy (chỉ thống kê sự kiện), luận án kết hợp phương pháp văn bản học thực chứng với phân tích diễn ngôn phê phán (CDA), đặt văn bản vào trung tâm của mạng lưới quyền lực - tri thức thời thuộc địa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu văn bản là gì? Phát hiện cho thấy Phạm Quỳnh – người từng bị coi là thân Pháp nhất – lại chính là người đưa ra cảnh báo sớm nhất và quyết liệt nhất về nguy cơ "mất linh hồn dân tộc" do sự xâm lăng của văn hóa phương Tây, từ đó thiết lập nên một chiến lược bảo tồn văn hiến bằng chữ quốc ngữ quy mô chưa từng có.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không? Có. Luận án cung cấp một hệ thống thư mục khảo sát minh bạch với số trang, số báo, niên hiệu cụ thể của từng tác phẩm và tạp chí số hóa, cho phép các nhà khoa học độc lập dễ dàng kiểm chứng và tái lập quy trình phân tích diễn ngôn.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới được vạch ra như thế nào? Tác giả đề xuất mở rộng mô hình phân tích diễn ngôn sang toàn bộ các thể loại nghệ thuật khác (sân khấu, hội họa, kiến trúc) và mở rộng phạm vi so sánh sang các nước thuộc địa khu vực Đông Á và Đông Nam Á giai đoạn 1900–1950.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Thị Vân Anh đã tổng kết và đúc rút sáu đóng góp khoa học đặc sắc:

1. Xác lập công trình chuyên biệt đầu tiên tại Việt Nam vận dụng hệ thống lý thuyết diễn ngôn Foucault và chủ nghĩa hậu thuộc địa để giải mã toàn diện di sản văn hóa của Phạm Quỳnh và Nhất Linh.
2. Đưa hai đại diện kiệt xuất của hai thế hệ trí thức 1907 và 1925 vào cùng một trục nghiên cứu đối sánh, vạch rõ quy luật chuyển tiếp từ diễn ngôn lý luận định hướng sang diễn ngôn thực hành nghệ thuật.
3. Giải minh thuyết phục cơ chế tiếp biến văn hóa Đông - Tây, chứng minh quá trình "lai ghép" là một chiến lược giải thực tinh vi của chủ thể thuộc địa.
4. Tái khẳng định công lao to lớn của Phạm Quỳnh và nhóm Nam Phong trong việc đặt nền móng cho văn xuôi quốc ngữ và học thuật hiện đại.
5. Làm sáng rõ vẻ đẹp thẩm mỹ và giá trị giải phóng con người trong các sáng tác văn chương của Nhất Linh và Tự lực văn đoàn.
6. Cung cấp bài học kinh nghiệm sâu sắc cho công cuộc phát triển văn hóa Việt Nam đương đại: giữ vững cội nguồn bản sắc dân tộc làm điểm tựa vững chắc để chủ động hội nhập và tiếp thu có chọn lọc các giá trị văn minh toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Chương 2: Diễn ngôn phƣơng Tây – phƣơng Đông của Phạm Quỳnh Chương 3: Diễn ngôn phƣơng Tây – phƣơng Đông của Nhất Linh. luan an 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cở sở lý luận 1. Khái niệm “Diễn ngôn” của Micheal Foucault và những định hướng ứng dụng 1 Trong các ngành khoa học xã hội nhân văn, diễn ngôn là một khái niệm đƣợc sử dụng với nhiều quan điểm phức tạp nhƣ quan điểm của David Crystal và Micheal Stubbs - phát triển theo quan điểm của F.

de Sausure hay quan điểm của Bakhtin về các thể loại lời nói… Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận án, khái niệm diễn ngôn đƣợc sử dụng với ý nghĩa bắt nguồn từ quan niệm của Micheal Foucault và nhắc đến diễn ngôn theo quan điểm của Foucault, chúng ta thấy có ba điểm cần lƣu ý: Ở điểm thứ nhất, theo Foucault, diễn ngôn bao gồm “tất cả các nhận định nói chung” - “tất cả các phát ngôn hoặc văn bản mang nghĩa và có một hiệu lực giúp chúng ta nhận thức về thế giới. Foucault không phủ nhận thực tại khách quan. Ông thừa nhận có một khu vực ngoài diễn ngôn (non-discursive) nhƣng chỉ có điều ông lƣu ý rằng chúng ta không cách nào chạm đƣợc vào thế giới khách thể một cách trực tiếp. Chúng ta chỉ biết về nó một cách có hệ thống và có ý nghĩa thông qua hệ thống những diễn ngôn.

Đối với Foucault, “một diễn ngôn là một khu vực đƣợc đóng khung chặt chẽ bởi khung kiến thức xã hội, là một hệ thống các phát ngôn mà trong đó thế giới có thể đƣợc biểu hiện. Mấu chốt của vấn đề là ở chỗ: thế giới không phải chỉ đơn giản là "ở đó" [có sẵn] để đƣợc nói đến, đúng hơn là chính thông qua diễn ngôn thế giới đƣợc biểu hiện” [149, 71]. Chính các diễn ngôn đã hình thành cảm quan của chúng ta về thực tại. Cũng chính nhờ diễn ngôn mà cả ngƣời nói - ngƣời nghe, ngƣời viết - ngƣời đọc đến với một sự hiểu biết về bản thân, mối quan hệ của họ với nhau và vị trí của họ trong thế giới (xây dựng tính chủ quan).

Đây là "sự phức hợp của các ký hiệu và thực hành cái mà thiết lập nên tồn tại xã hội và tái thiết lập xã hội" [149, 71]. Chúng ta có thể thấy rõ điều này khi tìm hiểu lịch sử khái niệm phƣơng Tây – 1 Phần này được dẫn nhập từ mục từ Discourse trong Key Concepts In Post–colonial Studies, của Bill Ashcroft, Gareth Griffiths and Helen Tiffin Routledge xuất bản, 2001; tham khảo thêm các tài liệu số [62], [139] trong Thư mục tham khảo. luan an 8 phƣơng Đông 2. Đọc bộ tiểu thuyết nổi tiếng của tác giả Ngô Thừa Ân Tây du ký, chúng ta hiểu rằng đối với ngƣời Trung Hoa và ngƣời Việt xƣa, phƣơng Tây là Ấn Độ.

Ngƣời Hy lạp cổ đại cũng từng tự cho mình là trung tâm của vũ trụ, họ hoàn toàn chƣa biết đến những "tân châu lục" nên họ đã gọi các khu vực ở phía đông của mình tức là phía mặt trời mọc là phƣơng Đông, còn gọi các khu vực ở phía Tây của mình tức là phía mặt trời lặn là phƣơng Tây. Phƣơng Đông trong tiếng Anh là Orient - một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Latin oriens - hƣớng đông, nghĩa bóng là sự mọc lên, ám chỉ hướng đông – hướng mặt trời mọc, phƣơng Tây là Occident - một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Latin occidens - hƣớng tây, nghĩa bóng là sự hạ/lặn xuống, ám chỉ hướng tây – hướng mặt trời lặn. Khái niệm Phƣơng Đông đƣợc quan niệm ngày một rộng ra. Trong lịch sử thế giới, đối với khảo cổ học châu Âu, phƣơng Đông thời Thƣợng cổ bao gồm: những nền văn minh phát triển ở bờ Địa Trung Hải phía Đông (Ba Tƣ, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập.) - Trung cận Đông ngày nay nói chung.

Khái niệm phƣơng Đông ngày nay bao gồm châu Á và phần Đông Bắc châu phi chia thành các khu vực nhỏ khác nhau. Nói đến Phƣơng Đông là nói đến nền văn minh châu thổ với bốn nền văn hóa văn minh cổ đại lớn (Ai Cập, Lƣỡng Hà, Ấn Độ và Trung Quốc). Tƣơng tự nhƣ vậy, trƣớc đây phƣơng Tây để chỉ châu Âu với nền văn minh Hy Lạp và La Mã. Sau này khái niệm phƣơng Tây bao gồm các quốc gia châu Âu và các quốc gia có nguồn gốc thuộc địa châu Âu ở châu Mỹ và châu Đại Dƣơng.

Rõ ràng không phải tồn tại một “Phƣơng Đông” hay “Phƣơng Tây” “có sẵn” “bất biến” để chúng ta nhận thức về mà khái niệm phƣơng Đông – phƣơng Tây trƣớc hết mang tính quy ƣớc chỉ phƣơng hƣớng, chỉ ranh giới địa lí của những cộng đồng ngƣời trong quá trình nhận thức về thế giới và các khái niệm này. Phƣơng Đông – phƣơng Tây chỉ thực sự trở thành những khái niệm định danh một nhóm các dân tộc – những cộng đồng có quan hệ mật thiết trên các phƣơng diện nguồn gốc, lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ nhƣ chúng ta biết hiện nay khi chủ nghĩa tƣ bản phát triển ở phƣơng Tây. Vì thế, quá trình định hình khái niệm Phƣơng Đông và phƣơng Tây gắn liền với quá trình ngƣời phƣơng Tây khám phá thế giới để khai thác kinh tế và chiếm thuộc địa. Theo bƣớc chân khám phá thế giới và xâm chiếm thuộc địa của 2 Dẫn nhập từ chƣơng II trong tài liệu số [83].

luan an 9 các nƣớc phƣơng Tây, những thuật ngữ này đã đến với các nƣớc phƣơng Đông và trở nên phổ biến đến ngày hôm nay. Điểm lƣu ý thứ hai của Foucault về diễn ngôn là: diễn ngôn có thể tồn tại trong một hệ thống - một nhóm những nhận định đƣợc tổ chức theo một cách thức nào đó, có một mạch lạc và một hiệu lực chung. Ví dụ: diễn ngôn thuộc địa, diễn ngôn nữ quyền, diễn ngôn tính dục, diễn ngôn đồng tính…Diễn ngôn trong cách hiểu này vì thế đƣợc dùng ở số nhiều (discourses). Cũng trong cách hiểu này, Foucault có mở rộng khái niệm diễn ngôn khi lƣu ý đến diễn ngôn điện ảnh, diễn ngôn âm nhạc, diễn ngôn hội họa… khi chúng cùng có mục đích biểu đạt chung trong một nhóm chủ đề.

Điều lƣu ý thứ ba của Foucault về diễn ngôn là những qui tắc và cấu trúc tạo ra những nhận định, những diễn ngôn cụ thể. Với Foucault, nhận diện diễn ngôn đã quan trọng nhƣng quan trọng hơn là sự kiểm soát, điều chỉnh các hoạt động tạo lập – luân chuyển của diễn ngôn. Lƣu ý thứ ba này sẽ dẫn đến phạm trù mà Foucault đặc biệt quan tâm là mối quan hệ tay ba giữa diễn ngôn – tri thức và quyền lực. Các diễn ngôn có vai trò hợp pháp hóa, tạo lập nên những sự thật hiện hành – tri thức hệ (nền tảng tƣ tƣởng mà nó chứ không phải các tƣ tƣởng khác trong thời điểm đó đƣợc thừa nhận là tri thức - vừa cho phép chúng ta nhận thức về thực tại, vừa giới hạn tƣ duy của chính chúng ta) bởi những liên hệ quyền lực đi kèm theo chúng.

Diễn ngôn theo Foucault liên quan đến quyền lực vì nó hiện diện theo nguyên tắc loại trừ. Khi một diễn ngôn đƣợc phát biểu với quyền lực và khung tri thức gắn liền với nó, nó có thể loại trừ các diễn ngôn khác. Ngƣời viết/ ngƣời nói luôn luôn có “căn cứ” để trở thành “đúng đắn”. Thực chất, việc định hình một diễn ngôn, cũng chính là thiết lập một quan hệ quyền lực: giữa ngƣời thiết lập và kẻ bị thiết lập, giữa ngƣời thống trị và kẻ bị gạt bỏ.

Diễn ngôn bị chi phối bởi đối tƣợng (cái đƣợc nói đến), trình tự, nơi chốn, cách thức nó đƣợc phát ngôn và đặc quyền (quyền ƣu tiên - ai là ngƣời có thể nói). Theo Foucault, tri thức thƣờng là sản phẩm của sự chinh phục các đối tƣợng, hoặc nó có thể đƣợc coi nhƣ tiến trình mà qua đó các chủ thể đƣợc thiết lập nhƣ là kẻ bị chinh phục. Chẳng hạn diễn ngôn của thực dân là một công cụ giá trị để mô tả hệ thống mà trong đó một loạt các thực hành đƣợc gọi là “thuộc địa” hình thành. Diễn ngôn thực dân hành chức nhƣ một phƣơng tiện quyền lực phục vụ luan an 10 những mƣu đồ của thực dân vì thế chúng có xu hƣớng loại trừ những phát ngôn tố cáo tội ác của thực dân mà chú trọng hơn đến diễn ngôn khai hóa để hợp thức hóa quan hệ thực dân - thuộc địa.

Chính quyền lực từ diễn ngôn thực dân đã loại trừ những phát ngôn mang ý nghĩa trái ngƣợc – ví dụ diễn ngôn đến từ các dân tộc là thuộc địa. Theo Foucault, mỗi một thời điểm khác nhau trong lịch sử, quyền lực và tri thức hệ lại có sự thay đổi bởi ngƣời nắm quyền lực (tại thời điểm đó) là ngƣời tạo ra tri thức. Chân lý hay bản chất đều đƣợc tạo ra do các diễn ngôn vì vậy chúng không thuộc phạm trù đúng - sai. Điều mà Foucault quan tâm không phải là điều gì là sự thật mà là “cái đƣợc gọi là sự thật” đƣợc nói ra nhƣ thế nào (how can the truth be told?).

Tuy nhiên, Foucault cũng nhấn mạnh: ở đâu có sự thống trị, ở đó có sự phản kháng (vì quyền lực không chỉ có một chiều từ trên xuống mà còn đi từ dƣới lên). Vì vậy, nghiên cứu diễn ngôn không phải chỉ là nghiên cứu tri thức đƣợc kiến tạo bởi những ngƣời nắm giữ quyền lực mà một nhiệm vụ rất quan trọng là nghiên cứu diễn ngôn từ nhóm yếu thế nhƣ “giới nữ”, “giới tính thứ ba”, “dân tộc thiểu số”, “thuộc địa”, … Tựu chung lại, quan niệm của Foucault đã tạo ra những thay đổi lớn trong tƣ duy về thế giới – thế giới đƣợc tạo lập từ những văn bản và ảnh hƣởng sâu đậm đến nghiên cứu văn học khi văn học đƣợc đặt trong mối liên hệ tổng thể với những diễn ngôn thuộc các lĩnh vực khác cùng chịu những tác động của quyền lực – tri thức trong thời đại diễn ngôn đƣợc thực hiện (nhƣ đạo đức, tôn giáo hay triết học, …). Chúng ta không chỉ tìm hiểu văn bản nhƣ những hình thức ngôn từ mà còn cố gắng nghiên cứu các cơ chế tạo lập, tác động, chi phối chúng. Bởi diễn ngôn đóng vai trò trung gian, là đƣờng dẫn của nhiều tƣơng quan quyền lực và tri thức (Tham khảo thêm tài liệu số [139]).

Nghiên cứu của Foucault làm dấy lên những hoài nghi về những sự thật đã đƣợc kiến tạo bởi những ngƣời nắm giữ quyền lực nhƣ thực dân, ngƣời da trắng, nam giới, ….