MỞ ĐẦU 1. Đặt van dé Khái niệm "phát triển bền vững" xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trường từ những năm dau của thập niên 70 của thế kỷ 20. Năm 1987, trong Báo cáo "Tương lai chung của chúng ta" của Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED) của Liên hợp quốc, "phát triển bền vững" được định nghĩa "là sự phát triển đáp ứng được những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu câu của các thê hệ mai sau". Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và phát triển tổ chức ở Rio de Janeiro (Braxin) năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển bền vững tổ chức ở Johannesburg (Cộng hoa Nam Phi) năm 2002 đã xác định "phát triển bên vững" là quá trình phát triển có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hoa giữa 3 mặt của sự phát triển, gồm: phát triển kinh tế (nhất là tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiễn bộ, công bằng xã hội; xoá đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục 6 nhiễm, phục hôi và cải thiện chất lượng môi trường: phòng chống cháy và chặt phá rừng: khai thác hop lý va sử dụng tiết kiệm tai nguyên thiên nhiên).
Tiêu chí để đánh giá sự phát triển bên vững là sự tăng trưởng kinh tế ổn định; thực hiện tốt tiễn bộ và công bằng xã hội; khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm tải nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao được chât lượng môi trường sông. Tháng 6/ 2006, Hội nghị thượng đỉnh Trái đất về môi trường và phát triển tại Rio de Janeiro đã thống nhất thành lập Ủy ban Phát triển bên vững (United Nation Committee on Suistanable Development — UN/CSD) và thông qua chương trình nghị sự 21 (Agenda 21). Theo đó, một ké hoach hanh động cu thé cho phat trién bén vững toan cầu trong thế ky 21, cân nhắc đến khía cạnh về kinh tế, xã hội va môi trường của phát triển, đưa ra một lộ trình cụ thé phát triển bền vững của hành tinh. Theo hướng dẫn của UN/CSD, các nước đã xây dựng bộ chỉ thị phát triển bền vững về tài nguyên và môi trường tại nước mình.
Nhóm các nước phát triên xây dựng chỉ thị theo tính hệ thống thống nhất và hài hòa giữa kinh tế - xã hội - thé chế và môi trường. Nhóm các nước đang phát triển xây dựng theo thành phan tai nguyên va môi trường. Tùy theo tình hình thực tế của từng nước, phương pháp xây dựng bộ chỉ thị về tài nguyên và môi trường khác nhau, từ đó có các tiêu chí khác nhau, nhưng nhìn chung đều có chủ dé chính giống nhau và tương đồng với những tiêu chí do UN/CSD đề xuất. Sự phát triên của thê giới, của quôc gia cũng như của từng vùng, từng địa phương muôn đạt đên bên vững cân phải được xem xét với sự lông ghép hài hòa ba mục tiêu trên và có môi liên hệ chặt chẽ với nhau.
Trong đó, phát triên bên vững ở quy mô địa phương sé là nên tang đề thực hiện phát triển bên vững cấp quốc gia. Củ Chi là huyện ngoại thành phía Tây Bắc thành phó Hỗ Chi Minh, cách trung tâm thành phố 60 km theo đường Xuyên A. Phía Bắc giáp huyện Trảng Bang của tỉnh Tây Ninh. Phía Nam giáp huyện Hóc Môn.
Phía Đông ngăn cách với tỉnh Bình Dương bởi sông Sai Gòn. Phía Tây giáp tỉnh Long An. Trong tương lai không xa, Củ Chi sẽ thuộc một trong những khu đô thị vệ tinh của Thành phó Hỗ Chí Minh, vì vậy phát triển bền vững là một van dé cần được chú trọng. Hơn nữa, khi mà nên kinh tế phát triển thì kéo theo hệ lụy đó là van dé 6 nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng hơn, tài nguyên ngày cảng suy giảm nếu như không có biện pháp thích hop dé quản lý và sử dụng hợp lý nguồn tai nguyên.
Do đó, phát triển hài hòa ba yếu tố kinh tế - xã hội - môi trường là hết sức cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Tính cần thiết của đề tài Dé hòa nhập chung với sự phát triển của thế giới trong điều kiện vẫn còn thiếu hụt số liệu, Việt Nam đang quan tâm xây dựng bộ chỉ thị đánh giá tính bền vững về tài nguyên và môi trường. Điển hình là gan đây, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 432/QĐ-TTg ngày 12/4/2012 về việc phê duyệt Chiến lược phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 — 2020. Mục tiêu tổng quát của Chiến lược là tăng cường bên vững, có hiệu quả, đi đôi với tiễn bộ, công băng xã hội, bảo vệ tai nguyên và môi trường, giữ vững 6n định chính trị - xã hội, bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyên, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ quốc ø1a.
Mục tiêu cụ thé của Chiến lược này là bảo đảm ồn định kinh tế vĩ mô, đặc biệt là các cân đối lớn; giữ vững an ninh lương thực, an ninh năng lượng, an ninh tài chính. Chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang phát triển hài hòa giữa chiều rộng và chiêu sâu; từng bước thực hiện tăng trưởng xanh, phát triển kinh tế các bon thấp. Sử dụng tiết kiệm, hiệu quả mọi nguồn lực. Các chỉ tiêu giám sát và đánh giá phát triển bên vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 gồm: Chỉ số phát triển con người (HDD), chỉ số bền vững môi trường (ESI), hiệu quả sử dụng vốn dau tư (ICOR), tỷ lệ nghèo, ty lệ lao động dang làm việc trong nên kinh tế đã qua đào tạo, số người chết do tai nạn giao thông trên 100.000 dân, tỷ lệ số xã được công nhận đạt tiêu chí nông thôn mới, tỷ lệ che phủ Quyết định cũng nêu rõ Chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam về tài nguyên môi trường.
Theo đó, chống thoái hóa, sử dụng hiệu quả và bên vững tài nguyên dat; bảo vệ môi trường nước va sử dụng bén vững tài nguyên nước; khai thác hop lý và sử dụng tiết kiệm, bên vững tải nguyên khoáng sản; bảo vệ môi trường biển, ven biển, hải đảo va phát triển tài nguyên biển; bảo vệ va phát triển rừng: giảm ô nhiễm không khí và tiếng ôn ở đô thị lớn và khu công nghiệp: quan lý có hiệu quả chat thải rắn và chất thải nguy hại; bảo tồn va phát triển đa dang sinh học; giảm thiểu tác động và ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai. Ở nước ta cho đến nay vẫn chưa có bộ chỉ thị phát triển bền vững về tài nguyên và môi trường thống nhất. Mặt khác, đó là những tiêu chí chung mang tinh tổng hợp ở cấp quốc gia hoặc vùng, khu vực, chưa có những tiêu chí cụ thể cho quy mô cấp thấp hơn có thể áp dụng được. Tuy nhiên, theo Luật Bảo vệ môi trường 2005 đã phân cấp quản lý đến cấp quận, huyện trong việc thực thi các nhiệm vụ chuyên môn về môi trường.
Do đó, cân thiết phải có những chỉ thị, chỉ số chi tiết hon, cụ thé hơn để các ngành, các cap quản lý hành chính địa phương dé dàng hon trong việc tổ chức quan lý, giám sát và đánh giá phát triển bền vững của ngành, địa phương mình. Việc đánh giá cụ thé tính bên vững ở quy mô cấp huyện sẽ giúp cho công tác đánh giá sử phát triển bền vững quy mô các cấp cao thuận lợi và dé dang hơn, từ đó đưa ra những hoạch định cho chiến lược phát triển bền vững trong tương lai. Từ những nhận định trên, việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu dé xuất hệ thong các chỉ thi, chỉ số đánh giá tính bên vững về kinh tế, xã hội và môi trường - Ap dung tại huyện Cu Chi, Thành phô Hô Chí Minh’ là cần thiết và cap bách. Mục tiêu nghiên cứu Xây dựng bảng tổng hợp các chỉ thị, chỉ số đánh giá tính bên vững về kinh tế, xã hội, môi trường cap huyện, góp phan bổ sung phương pháp luận xây dung bộ chi thị trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu có san và chỉnh sửa, bổ sung các chỉ thị, chỉ SỐ phù hợp với trình độ quản lý, nhận thức về tài nguyên môi trường tại cấp huyện và phù hợp với các văn bản pháp luật hiện hành.
Góp phan hoàn thiện bộ niên giám thống kê cap huyện hiện nay còn thiếu hut lĩnh vực tài nguyên môi trường, phục vụ cho công tác đánh giá tính bên vững về kinh tế, xã hội, môi trường cấp huyện, tiến tới đánh giá tính bền vững cấp quốc gia. Thử nghiệm đánh giá tính bền vững về kinh tế - xã hội - môi trường cho huyện Củ Chi thông qua các chỉ thị và chỉ số đã xây dựng. Theo dõi hiện trạng môi trường nhăm cung cấp thông tin khoa học cho các cơ quan chức năng trong quá trình ra quyết định, đồng thời làm giảm rủi ro của việc đưa ra các chính sách và hành động không bén vững lam ảnh hưởng đến sự phát triển của huyện nói riêng và của toàn thành phố nói chung cũng như góp phan phát triền cho cả nước. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4.
Đối trợng nghiên cứu Đề tài xây dựng bộ chi thị, chỉ số đánh giá tính bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường cho huyện Cu Chi theo đặc điểm tự nhiên và định hướng phát triển kinh tế - xã hội nhưng chưa định lượng ngưỡng phát triển bền vững cho mỗi chỉ tiêu, biến số trong bộ chỉ thị. Do thời gian thực hiện dé tài có hạn và số liệu thống kê trên lĩnh vực tai nguyên và môi trường cấp huyện hâu như thiếu và chưa hoàn chỉnh. Vì vậy, khi áp dụng bộ chỉ thị, chỉ số cho huyện Củ Chi học viên chỉ đánh giá thử nghiệm đối với các biến số có thể tính được. Kết quả sẽ được đánh giá dựa trên các chỉ tiêu đã được xác định trong các văn bản pháp luật hiện hành của nhà nước.
Pham vi nghién cứu Đề tai thực hiện nghiên cứu về tình hình kinh tế - xã hội - môi trường tại huyện Củ Chị, từ đó xây dựng bộ chỉ thị, chỉ số nhăm đánh giá tính bền vững phù hợp với tình hình thực tế của huyện. Nội dung nghiên cứu Tổng quan về bộ chỉ thị, chỉ số đánh giá tính bền vững về tài nguyên và môi trường trên thế giới và tại Việt Nam, từ đó làm cơ sở cho việc xây dựng bộ chỉ thị, chỉ số cho huyện Củ Chi. Thu thập tai liệu về đặc điểm tự nhiên, tình hình kinh tế, xã hội và môi trường, van dé sử dụng tài nguyên tại huyện Củ Chi.