Tình trạng không hiệu quả và đề xuất chính sách cho dự án định canh định cư

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tình trạng không hiệu quả và những đề xuất chính sách đối với dự án định canh định cư, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Dương Minh Ngọc
• Người hướng dẫn: TS. Trần Tiến Khai
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Tình Trạng Không Hiệu Quả Và Những Đề Xuất Chính Sách Đối Với Dự Án Định Canh Định Cư: Nghiên Cứu Tình Huống Xã Ea Kiết, Huyện Cư M’gar, Tỉnh Đắk Lắk
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• 1. CHƯƠNG 1
• 1.1. Bối cảnh vấn đề chính sách
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Sinh kế
• 2.1.1. Sinh kế bền vững
• 2.1.2. Định canh định cư
• 2.2. Chính sách ĐCĐC của Chính phủ Việt Nam hiện nay
• 2.3. Khung phân tích sinh kế bền vững
• 2.4. Các nghiên cứu trước có liên quan
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.5.1. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5.1.1. Tiêu thức phân nhóm hộ
• 2.5.1.2. Khảo sát hộ gia đình
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu và nguồn thông tin
• 2.6.1. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.2. Nguồn thông tin
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Giới thiệu khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Cơ sở hạ tầng
• 3.1.3. Điều kiện kinh tế
• 3.2. Tình hình dân di cư tự do trên địa bàn xã
• 3.3. Phân tích các nguồn vốn và tài sản sinh kế
• 3.3.1. Vốn con người
• 3.3.2. Vốn tự nhiên
• 3.3.3. Vốn tài chính
• 3.3.4. Vốn vật chất
• 3.4. Chiến lược sinh kế của nhóm hộ
• 3.5. Các nguồn gây tổn thương
• 3.5.1. Biến đổi khí hậu
• 3.5.2. Sự thay đổi giá cả thị trường
• 3.6. Phân tích kết quả sinh kế
• 3.6.1. Thu nhập của hộ
• 3.6.2. Chi tiêu của hộ
• 3.7. Hỗ trợ của chính quyền
• 3.8. Đánh giá của người dân về các hạng mục của dự án định canh định cư
• 3.8.1. Nhóm hộ khó khăn
• 3.8.2. Nhóm hộ khá
• 3.9. Những trở ngại cản trở người dân ra khu định canh định cư
• 3.10. Đánh giá của tác giả về dự án định canh định cư
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 4.1. Kết luận
• 4.1.1. Kết luận sự khác biệt về sinh kế của nhóm hộ cư trú trong rừng và nhóm hộ cư trú trong khu định canh định cư
• 4.1.2. Kết luận về những hỗ trợ của chính quyền
• 4.2. Kiến nghị chính sách
• 4.2.1. Kiến nghị đối với UBND tỉnh Đắk Lắk
• 4.2.2. Kiến nghị đối với UBND huyện Cư M’gar
• 4.2.3. Kiến nghị đối với UBND xã Ea Kiết

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách định canh định cư tại Việt Nam

Chính sách định canh định cư (ĐCĐC) đã được Chính phủ Việt Nam triển khai nhằm ổn định đời sống cho người dân di cư tự do. Dự án này không chỉ nhằm bảo vệ rừng mà còn cải thiện sinh kế cho các hộ dân. Tuy nhiên, tình trạng không hiệu quả trong việc thực hiện dự án đã đặt ra nhiều câu hỏi về tính khả thi và hiệu quả của chính sách này.

1.1. Bối cảnh và mục tiêu của chính sách ĐCĐC

Chính sách ĐCĐC được thiết lập nhằm giải quyết tình trạng di cư tự do, bảo vệ tài nguyên rừng và nâng cao đời sống cho người dân. Mục tiêu chính là tạo ra môi trường sống ổn định cho các hộ dân tộc thiểu số.

1.2. Các chính sách hỗ trợ di dân thực hiện ĐCĐC

Chính phủ đã ban hành nhiều quyết định hỗ trợ di dân, bao gồm cấp đất ở, hỗ trợ di chuyển và xây dựng cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, việc thực hiện các chính sách này vẫn gặp nhiều khó khăn.

II. Vấn đề và thách thức trong dự án định canh định cư

Dự án ĐCĐC đang đối mặt với nhiều thách thức, từ việc thiếu sự tham gia của người dân đến việc quản lý dự án không hiệu quả. Tình trạng này dẫn đến sự không hài lòng và không tin tưởng từ phía cộng đồng.

2.1. Tình trạng không hiệu quả của dự án ĐCĐC

Mặc dù đã đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng, nhưng chỉ một số ít hộ dân chuyển ra khu ĐCĐC. Điều này cho thấy sự không hiệu quả trong việc thu hút người dân.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến sự không thành công của dự án

Nguyên nhân chính bao gồm thiếu thông tin, sự không đồng thuận từ người dân và các vấn đề về sinh kế. Những yếu tố này đã cản trở sự chuyển đổi của các hộ dân.

III. Phương pháp nghiên cứu tình trạng không hiệu quả của dự án

Nghiên cứu này áp dụng khung phân tích sinh kế của DFID để đánh giá tình trạng sinh kế của các hộ dân trong và ngoài khu ĐCĐC. Phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định của người dân.

3.1. Khung phân tích sinh kế DFID

Khung phân tích sinh kế DFID giúp hiểu rõ các yếu tố tác động đến sinh kế của người dân, từ tài sản, chính sách đến chiến lược sinh kế.

3.2. Phương pháp khảo sát và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát hộ gia đình và phỏng vấn sâu để thu thập thông tin về sinh kế và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định di chuyển.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt lớn trong sinh kế của các hộ dân cư trú trong rừng và trong khu ĐCĐC. Những yếu tố như đất đai, thu nhập và hỗ trợ từ chính quyền đóng vai trò quan trọng trong quyết định của người dân.

4.1. Đánh giá sinh kế của các hộ dân

Các hộ dân cư trú trong rừng có tài sản sinh kế cao hơn so với các hộ trong khu ĐCĐC. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện sinh kế cho các hộ dân trong khu ĐCĐC.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào chính sách

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để đề xuất các chính sách cải thiện hiệu quả của dự án ĐCĐC, nhằm thu hút người dân tham gia và nâng cao chất lượng cuộc sống.

V. Đề xuất chính sách cho dự án định canh định cư

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số đề xuất chính sách được đưa ra nhằm cải thiện hiệu quả của dự án ĐCĐC. Những đề xuất này tập trung vào việc nâng cao sinh kế và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân.

5.1. Cải thiện chính sách hỗ trợ di dân

Cần có các chính sách hỗ trợ di dân rõ ràng và hiệu quả hơn, bao gồm việc cấp đất, hỗ trợ tài chính và đào tạo nghề.

5.2. Tăng cường sự tham gia của cộng đồng

Khuyến khích sự tham gia của người dân trong quá trình ra quyết định và thực hiện dự án, từ đó tạo ra sự đồng thuận và tin tưởng.

VI. Kết luận và tương lai của chính sách định canh định cư

Chính sách ĐCĐC cần được điều chỉnh và cải thiện để đạt được mục tiêu ổn định đời sống cho người dân. Tương lai của chính sách này phụ thuộc vào sự tham gia của cộng đồng và hiệu quả của các giải pháp được đề xuất.

6.1. Tương lai của chính sách ĐCĐC

Nếu được thực hiện hiệu quả, chính sách ĐCĐC có thể mang lại lợi ích lớn cho cộng đồng và bảo vệ tài nguyên rừng.

6.2. Những thách thức cần vượt qua

Cần giải quyết các thách thức hiện tại như thiếu thông tin, sự không đồng thuận và các vấn đề về sinh kế để đảm bảo thành công cho dự án.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2012, khu vực Tây Nguyên ghi nhận trên 50.000 hộ dân với khoảng 220.000 nhân khẩu di cư tự do từ các tỉnh miền núi phía Bắc. Làn sóng di dân này tạo ra áp lực nặng nề lên hạ tầng xã hội, an ninh trật tự và tài nguyên rừng. Tại xã Ea Kiết, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk, từ năm 1999 đến tháng 9 năm 2012, đã có 131 hộ với 670 nhân khẩu thuộc đồng bào dân tộc H’mông đến cư trú trái phép tại các tiểu khu 540, 544 và 547 do Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Lâm nghiệp Buôn Ja Wầm quản lý. Tổng diện tích rừng bị chặt phá để lập làng và làm nương rẫy lên tới 385 ha, bình quân mỗi hộ phá khoảng 2,9 ha rừng.

Nhằm chấm dứt tình trạng phá rừng và ổn định đời sống nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk đã phê duyệt Dự án điều chỉnh quy hoạch bố trí dân di cư tự do Buôn H’mông vào năm 2009 với tổng vốn đầu tư 13,5 tỷ đồng. Dự án triển khai xây dựng 4,41 km đường nhựa bán thâm nhập, 1,91 km đường cấp phối nội vùng, kéo 4,77 km đường dây điện trung và hạ áp, khoan giếng công suất 86 m3/ngày đêm và xây dựng phân hiệu trường mầm non 2 phòng học. Đồng thời, mỗi hộ di dời được hỗ trợ 5 triệu đồng, cấp 600 m2 đất ở cùng lương thực trong tháng đầu.

Dù nguồn vốn giải ngân đạt 13,157 tỷ đồng (tương đương 97,47% kế hoạch), sau 2 năm triển khai chỉ có 51 hộ chuyển ra khu định cư, trong khi phần lớn các hộ vẫn bám trụ trong rừng sâu. Đứng trước nguy cơ thất bại của dự án, nghiên cứu này được thực hiện nhằm giải mã nguyên nhân cốt lõi khiến người dân từ chối vào khu tập trung, phân tích sự biến đổi tài sản sinh kế và đề xuất giải pháp chính sách công khả thi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Khung phân tích Sinh kế Bền vững của Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh ban hành năm 1999. Khung lý thuyết này tiếp cận đời sống người dân thông qua 5 nguồn vốn sinh kế: vốn con người, vốn tự nhiên, vốn tài chính, vốn vật chất và vốn xã hội. Khả năng chống chịu của hộ gia đình phụ thuộc vào cách thức họ chuyển hóa các nguồn vốn này dưới tác động của bối cảnh dễ bị tổn thương (thiên tai, dịch bệnh, biến động giá cả nông sản) và sự chi phối của thể chế, chính sách công.

Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết sinh kế bền vững của Chambers và Conway công bố năm 1992 cùng nghiên cứu về đa dạng hóa sinh kế của Ellis năm 2000. Theo đó, một sinh kế chỉ được coi là bền vững khi có khả năng phục hồi sau các cú sốc bên ngoài mà không làm suy thoái nền tảng tài nguyên thiên nhiên. Khái niệm định canh định cư được chuẩn hóa dựa trên Quyết định số 140/1999/QĐ-BNN-ĐCĐC của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, kết hợp với các văn bản pháp lý nền tảng như Quyết định số 193/2006/QĐ-TTg, Quyết định số 33/2007/QĐ-TTg và Quyết định số 1776/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về bố trí dân cư vùng di cư tự do.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống kết hợp định tính và định lượng với cỡ mẫu khảo sát trực tiếp là 36 hộ gia đình, bao gồm 16 hộ tại khu định canh định cư và 20 hộ đang cư trú trong rừng. Quy trình chọn mẫu trải qua 3 bước có sự tham gia của chính quyền xã Ea Kiết, ban tự quản buôn và già làng, phân tầng theo 2 nhóm: hộ khá (sở hữu từ 1,5 ha đất trở lên và có nhà ở kiên cố) và hộ khó khăn (dưới 1,5 ha đất, nhà tạm bợ).

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn sâu lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đắk Lắk, lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện Cư M’gar, ban giám đốc lâm trường Buôn Ja Wầm, kết hợp phỏng vấn nhóm tập trung và khảo sát bảng hỏi chi tiết từng hộ. Dữ liệu thứ cấp trích xuất từ báo cáo kinh tế xã hội xã Ea Kiết và hồ sơ dự án của Phòng Dân tộc huyện Cư M’gar. Dữ liệu được xử lý bằng thống kê mô tả, thống kê so sánh và kiểm định sai biệt trung bình thông qua phân tích phương sai ANOVA ở độ tin cậy 95% nhằm xác thực tính khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nguồn vốn sinh kế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng cho thấy sự chênh lệch sâu sắc về các nguồn lực sinh kế giữa hai nhóm cư dân, giải thích rõ rào cản di dời:

Thứ nhất, về vốn tự nhiên và tư liệu sản xuất, nhóm hộ cư trú trong rừng sở hữu diện tích đất canh tác bình quân 2,83 ha/hộ (trong đó nhóm hộ khá đạt tới 3,9 ha/hộ), cao hơn 67,4% so với mức 1,69 ha/hộ của nhóm định cư tập trung (nhóm khó khăn tại khu định cư chỉ có 1,29 ha/hộ). 90% diện tích đất của nhóm trong rừng là đất khai hoang màu mỡ gần nguồn nước suối.

Thứ hai, về vốn tài chính và thu nhập, thu nhập bình quân của nhóm khá trong rừng đạt 77,85 triệu đồng/hộ/năm, gấp hơn 2 lần so với mức 37,99 triệu đồng của nhóm khá tại khu định cư và gấp 2,38 lần mức 32,69 triệu đồng của nhóm khó khăn. Tỷ lệ tích lũy tiết kiệm của nhóm khá trong rừng đạt 90%, trong khi hơn 55% hộ khó khăn không có bất kỳ khoản tiền tích lũy nào.

Thứ ba, về vốn vật chất, 70% hộ sống trong rừng sở hữu nhà kiên cố và bán kiên cố, 100% có xe máy, nhiều hộ trang bị máy cày, máy tuốt bắp và 50% có hệ thống máy bơm tưới cà phê. Ngược lại, nhóm định cư có tới 43,75% là nhà tạm, 100% hộ thiếu chuồng trại chăn nuôi và nhà vệ sinh đạt chuẩn. Đáng chú ý, có 45% đến 81,25% hộ ở cả hai khu vực sở hữu cưa lốc, phản ánh hoạt động khai thác gỗ rừng vẫn là nguồn thu bổ trợ thường xuyên chiếm 7,65% đến 25,8% tổng thu nhập của nhóm khó khăn.

Thứ tư, về vốn con người và xã hội, nhóm trong rừng có tỷ lệ mù chữ 26% và sinh hoạt khép kín trong dòng tộc, tổ chức tôn giáo mà không tham gia đoàn thể địa phương. Nhóm ra khu định cư dù trẻ hơn và có 8,11% con em được học lên bậc trung học phổ thông nhờ được cấp hộ khẩu, nhưng vốn xã hội lại bị phân mảnh do tách rời cộng đồng truyền thống.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn các chỉ tiêu thu nhập, quy mô đất đai và mức độ sở hữu tài sản lên biểu đồ so sánh, nghịch lý chính sách hiện rõ: nhóm hộ ở lại trong rừng có điều kiện kinh tế và sinh kế vượt trội hơn hẳn nhóm chấp hành chủ trương di dời.

Khảo sát mức độ hài lòng về hạ tầng dự án cho thấy 100% hộ dân đánh giá khu đất ở 600 m2 tại khu định cư ở mức rất kém do nền đất trũng thấp, không có hệ thống mương thoát nước dẫn đến ngập úng nghiêm trọng trong mùa mưa. Bên cạnh đó, 100% hộ khá và 67% hộ khó khăn đánh giá nguồn nước sinh hoạt từ trạm cấp nước tập trung ở mức rất kém vì nước bị nhiễm đá vôi nặng, xuất hiện kết tủa trắng dày đặc khi đun sôi khiến người dân lo sợ không dám sử dụng.

Nguyên nhân cốt lõi khiến chính sách bị tắc nghẽn là khoảng cách giữa nơi ở mới và nương rẫy cũ quá xa, địa hình chia cắt làm phát sinh chi phí xăng xe đi lại hàng ngày. Chính sách hợp thức hóa đất nương rẫy cũ vô tình tạo động lực để người dân ở lại trông coi mùa màng, dựng lán trại và tiếp tục phá rừng. Dự kiến mở tuyến đường 10,711 tỷ đồng nối khu định cư vào vùng sản xuất không những gây lãng phí ngân sách mà còn có nguy cơ mở đường cho lâm tặc triệt hạ diện tích rừng tự nhiên còn lại.

Đề xuất và khuyến nghị

Để giải quyết triệt để bất cập và nâng cao hiệu quả dự án định canh định cư, các giải pháp can thiệp cần được triển khai đồng bộ:

Thứ nhất, Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk cần phê duyệt điều chỉnh quy hoạch tổng thể dự án ngay trong giai đoạn 2013-2015. Dừng chủ trương đầu tư tuyến đường 10,711 tỷ đồng xuyên rừng; thay vào đó, chuyển đổi mục đích sử dụng khoảng 150 ha đất lâm nghiệp nghèo kiệt gần khu định cư (diện tích Công ty Lâm nghiệp Buôn Ja Wầm đã thu hồi) để phân chia đất sản xuất tại chỗ cho 131 hộ dân với định mức tối thiểu 1 ha/hộ. Đồng thời, bố trí vốn bổ sung nâng cao cốt nền khu dân cư, hoàn thiện hệ thống thoát nước và nâng mức hỗ trợ di dời từ 5 triệu lên 8 triệu đồng/hộ.

Thứ hai, Ủy ban nhân dân huyện Cư M’gar cần khẩn trương chỉ đạo công an huyện hoàn tất thủ tục cấp sổ hộ khẩu cho 100% các hộ đã chuyển ra khu định cư trong vòng 6 tháng. Đây là điều kiện tiên quyết để bà con tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội với hạn mức 15-30 triệu đồng/hộ và đảm bảo quyền lợi học tập cho con em. Phòng Y tế và Trung tâm Nước sạch môi trường nông thôn phải tiến hành xét nghiệm mẫu nước, lắp đặt hệ thống lọc khử canxi công nghiệp trước khi bàn giao cho người dân sử dụng.

Thứ ba, Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Lâm nghiệp Buôn Ja Wầm phối hợp với Hạt Kiểm lâm Cư M’gar tổ chức chốt chặn nghiêm ngặt các tiểu khu 540, 544, 547. Sau khi đã bố trí đất sản xuất tại khu mới, chính quyền cần kiên quyết thực hiện các biện pháp hành chính buộc các hộ còn lại rời khỏi rừng, tiến hành trồng lại 385 ha rừng trên các diện tích đất thu hồi.

Thứ tư, Ủy ban nhân dân xã Ea Kiết cần củng cố hệ thống chính trị cơ sở tại Buôn H’mông, thành lập chi hội phụ nữ, đoàn thanh niên, nông dân và phát huy vai trò của già làng, trưởng họ. Trạm Khuyến nông huyện cần tổ chức 3-5 đợt tập huấn chuyển giao kỹ thuật trồng thâm canh ngô lai, cà phê bền vững mỗi năm, cung cấp bản tin dự báo thời tiết định kỳ giúp giảm thiểu 80% thiệt hại do biến đổi khí hậu và hạn hán mùa khô.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hàm lượng khoa học của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho nhiều nhóm độc giả chuyên môn:

Một là, cán bộ hoạch định chính sách tại Ban Dân tộc, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân các tỉnh Tây Nguyên và Tây Bắc. Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về nguyên nhân thất bại của các dự án di dân tái định cư, làm cơ sở điều chỉnh cơ chế đầu tư công gắn liền với đất sản xuất.

Hai là, các nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học chuyên ngành Chính sách công, Kinh tế phát triển, Xã hội học nông thôn. Đề tài là tài liệu tham khảo mẫu mực về quy trình ứng dụng Khung phân tích Sinh kế Bền vững của DFID và phương pháp kiểm định ANOVA trong nghiên cứu kinh tế hộ dân tộc thiểu số.

Ba là, ban quản lý các chương trình mục tiêu quốc gia, các tổ chức phi chính phủ và định chế tài chính quốc tế như Ngân hàng Phát triển Châu Á khi thiết kế hợp phần sinh kế cho dự án bảo vệ rừng và giảm nghèo vùng cao.

Bốn là, ban lãnh đạo các công ty lâm nghiệp, ban quản lý rừng đặc dụng và rừng phòng hộ đang tìm kiếm giải pháp giải quyết xung đột đất đai giữa bảo tồn lâm nghiệp và sinh kế người dân di cư tự do.

Câu hỏi thường gặp

Một là, tại sao dự án định canh định cư Ea Kiết đầu tư 13,5 tỷ đồng nhưng tỷ lệ hộ dân vào ở chỉ đạt dưới 39% sau 2 năm? Nguyên nhân trực tiếp do khu ở mới bị ngập úng vào mùa mưa, nguồn nước cấp bị nhiễm vôi cứng và thiếu đất sản xuất liền kề. Người dân buộc phải di chuyển quãng đường dài về rẫy cũ trong rừng, làm tăng chi phí sinh hoạt và giảm thu nhập so với khi sống tự do trong rừng.

Hai là, khác biệt căn bản nhất về nguồn vốn sinh kế giữa hộ trong rừng và hộ tại khu định cư là gì? Hộ trong rừng vượt trội về vốn tự nhiên với diện tích đất bình quân 2,83 ha/hộ và thu nhập 77,85 triệu đồng/hộ/năm ở nhóm khá. Ngược lại, hộ ở khu định cư chỉ có 1,69 ha đất/hộ, thu nhập thấp hơn nhưng có lợi thế về vốn pháp lý khi được cấp hộ khẩu và tiếp cận trường học, y tế.

Ba là, vì sao tác giả kiến nghị không nên xây dựng tuyến đường 10,711 tỷ đồng vào khu sản xuất trong rừng? Việc xây đường nhựa xuyên rừng vừa tốn kém ngân sách vừa hợp thức hóa sự hiện diện của dân cư trong vùng lõi rừng phòng hộ, gián tiếp tạo điều kiện thuận lợi cho lâm tặc vận chuyển gỗ lậu và phá hủy thêm hàng chục hecta rừng tự nhiên.

Bốn là, khung phân tích sinh kế DFID hỗ trợ phát hiện vấn đề gì mà các báo cáo hành chính thông thường bỏ qua? Khung DFID giúp bóc tách sự tương tác giữa 5 nguồn vốn, chỉ ra rằng hỗ trợ hạ tầng vật chất (đường, điện) đơn thuần không thể bù đắp được sự thiếu hụt vốn tự nhiên (đất canh tác) và sự bất an về vốn xã hội của đồng bào di cư.

Năm là, giải pháp nào mang tính quyết định để chấm dứt tình trạng phá rừng tại xã Ea Kiết? Giải pháp then chốt là thu hồi đất lâm nghiệp nghèo kiệt gần khu dân cư mới để giao đất sản xuất ổn định từ 1 ha/hộ cho người dân, kết hợp cấp hộ khẩu, xử lý nước sạch và áp dụng biện pháp hành chính kiên quyết di dời các hộ ra khỏi rừng.

Kết luận

Nghiên cứu tình huống tại xã Ea Kiết đã chứng minh một cách thuyết phục các luận điểm cốt lõi sau:

• Dự án định canh định cư 13,5 tỷ đồng đứng trước nguy cơ phá sản do tách rời chính sách an cư với chính sách giải quyết đất sản xuất cho đồng bào di cư tự do.
• Sự chênh lệch lớn về diện tích đất canh tác (2,83 ha so với 1,69 ha) và thu nhập bình quân (77,85 triệu so với 37,99 triệu đồng) tạo ra động lực kinh tế khiến người dân bám trụ trong rừng thay vì vào khu tập trung.
• Chất lượng hạ tầng tái định cư bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng, đặc biệt là tình trạng ngập úng nền đất và nguồn nước sinh hoạt nhiễm đá vôi chưa được xử lý.
• Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là vận dụng xuất sắc khung phân tích sinh kế DFID để chỉ ra khiếm khuyết trong quy hoạch chính sách công đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số di cư tự do.
• Trong lộ trình 12-24 tháng tới, chính quyền các cấp cần khẩn trương điều chỉnh quy hoạch quỹ đất sản xuất, cấp hộ khẩu đồng loạt, cải tạo hệ thống cấp nước và thực hiện giải tỏa dứt điểm 131 hộ cư trú trái phép nhằm phục hồi 385 ha rừng phòng hộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 trình ày bối cảnh vấn đề chính sách, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu. Chương 2 trình bày tổng quan cơ sở lý thuyết, chủ trương, chính sách ĐCĐC của Đảng, Nhà nước ta hiện nay, thiết kế nghiên cứu, hương há nghiên cứu và các nguồn thông tin, các kết quả nghiên cứu, khảo sát từ thực tế sẽ được phân tích, thảo luận đánh giá trong chương 3, và cuối cùng các kết luận, kiến ngh chính sách sẽ được trình ày trong chương 4. T NG AN CƠ S TH ẾT VÀ THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU .1 Sinh ế Trong khung h n tích sinh kế của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) thì sinh kế được hiểu là: Sinh kế ao gồm các khả năng tài sản (nguồn lực vật chất và nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống. Một trong nh ng con đường để hiểu một hệ thống sinh kế là phân tích chiến lược sử dụng nguồn lực sinh kế cũng như cách thức chống đỡ và thích ứng của cá nhân và cộng đồng đó đối với các tác động bất thường từ bên ngoài (Balgis, 2005).

Sinh ế ền vững inh kế ền v ng là khi nó có thể đối hó và hục hồi từ nh ng căng th ng, nh ng cú sốc và duy trì hay n ng cao khả năng của mình cũng như các tài sản ở hiện tại và trong tương lai mà không tàn há các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Theo Chambers và Conway (1992) sinh kế bền v ng được đ nh nghĩa như sau: Sinh kế bền v ng bao gồm con người, năng lực, kế sinh nhai, lương thực, thu nhập và tài sản của họ, trong đó tài sản gồm tài nguyên, dự tr , và tài sản vô hình ch ng hạn như dư nợ và cơ hội. Về mặt xã hội sinh kế bền v ng thể hiện khả năng chống ch u hoặc tồn tại từ nh ng biến động lớn. Sinh kế bền v ng khi họ: iên cường đối mặt với các cú sốc bên ngoài và áp lực, không phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài, duy trì năng suất lâu dài của các nguồn tài nguyên thiên nhiên và không phá hoại sinh kế của nh ng người khác .3 Đ nh nh đ nh ư Theo quyết đ nh số 140/1999/QĐ-BNN-ĐCĐC, ngày 14/10/1999 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ĐCĐC được hiểu là: ĐCĐC là hình thức canh tác và cư trú đã ổn đ nh, không còn phá rừng làm rẫy, không còn du cư, không c n đói giá hạt.

Trong đó hộ ĐCĐC có đủ tư liệu sản xuất ổn đ nh (chủ yếu là đất canh tác) và thôn, bản, xã có đủ cơ sở vật chất thiết yếu đảm bảo sản xuất và đời sống.  Tư liệu sản xuất ổn đ nh (chủ yếu là đất canh tác) có các tính chất sau: 5 - Ruộng nước, ruộng bậc thang, nương, th m canh sản xuất lương thực ổn đ nh lâu dài. - Đất trồng cây công nghiệ , c y ăn quả, c y đặc sản có thu nhập. - Bãi cỏ, ao hồ để phát triển chăn nuôi.

- Rừng và đất rừng được giao cho hộ kinh doanh, hoặc giao khoán bảo vệ lâu dài. - Đất ở và vườn hồ.  Cơ sở vật chất thiết yếu phục vụ sản xuất và đời sống bao gồm: - Các công trình thủy lợi nhỏ và vừa phục vụ sản xuất thâm canh. - Các tuyến đường giao thông nội vùng gi a các thôn bản, xã phục vụ đi lại, sản xuất lưu thông hàng hóa và cung ứng d ch vụ cho nhân dân trong vùng.

- Các công trình phúc lợi công cộng như trường, lớp học, trạm y tế, tủ thuốc, các công trình nước sinh hoạt, v. Đảm bảo cho việc học hành, ch a bệnh và nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân. - Phát triển nguồn nhân lực tại chỗ là tạo điều kiện để người d n n ng cao trình độ hiểu biết về mọi mặt đời sống xã hội. Đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán ộ cơ sở biết tổ chức sản xuất và quản lý xã hội.2 Chính sách ĐCĐC của Chính phủ Việt Nam hiện nay Trong nh ng năm qua, Đảng và Nhà nước có nhiều chủ trương, chính sách về ĐCĐC.

Trong giai đoạn gần đ y nhất, Thủ tướng Chính phủ đã an hành Quyết đ nh 193/2006/QĐ-TTg ngày 24/08/2006 “Phê duyệt chương trình ố trí d n cư các v ng thiên tai, đặc biệt khó khăn, iên giới hải đảo, di cư tự do, xung yếu và rất xung yếu của rừng phòng hộ, khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng đặc dụng giai đoạn 2006 – 2010 và đ nh hướng đến năm 2015”. Ngày 5/3/2007 Thủ tướng Chính phủ đã an hành Quyết đ nh số 33/2007/QĐ-TTg về “Chính sách hỗ trợ di dân thực hiện ĐCĐC cho đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2007-2010” và Quyết đ nh số 1342/QĐ-TTg ngày 25/08/2009 “Phê duyệt kế hoạch ĐCĐC cho đồng bào dân tộc thiểu số du canh, du cư đến năm 2012”. Ngày 21/11/2012 Thủ tướng Chính phủ đã an hành Quyết đ nh 1776/QĐ-TTg “Phê duyệt chương trình ố trí d n cư các v ng: Thiên tai, đặc biệt khó khăn, iên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng giai đoạn 2013-2015 và đ nh hướng đến năm 2020”. Các chính sách này đã quy đ nh cụ thể mục tiêu, nhiệm vụ, nguồn vốn, đối tượng được hưởng hỗ trợ của Nhà nước làm cơ sở thực hiện các dự án ĐCĐC.3 Kh ng h n t h inh ế ền vững 2.1 Khái niệm Khung phân tích sinh kế là một công cụ được sử dụng để đánh giá, h n tích sinh kế của người dân.

Áp dụng khung phân tích sinh kế sẽ nắm v ng các yếu tố tác động đến sinh kế của người d n cũng như mối quan hệ tác động gi a các yếu tố đó với nhau. Khung sinh kế bao gồm năm hần chính: Bối cảnh dễ b tổn thương, tài sản sinh kế, chính sách và thể chế, chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế.1: Khung phân tích sinh kế bền vững Ghi chú: H: Nguồn vốn con người S: Nguồn vốn xã hội N: Nguồn vốn tự nhiên P: Nguồn vốn vật chất F: Nguồn vốn tài chính Ch nh h, ơ Kết quả sinh kế TÀI SẢN SINH KẾ quan, thủ tục Bối cảnh dễ b H tổn thương Ảnh hưởng Cơ q n CÁC CHIẾN -Thu nhậ tăng -Các cấp chính ƯỢC SINH KẾ -Đời sống nâng cao và các -Các cú sốc S N nguồn tiếp quyền -Tính bền v ng cao -Các xu hướng - ĩnh vực -Luật cận tư -Chính -An ninh lương thực -Tính mùa vụ sách đảm bảo P F -Văn hóa -Sử dụng đất lâu dài Thể chế Thực hiện Nguồn: DFID, Sustainable Livelihoods Guidance Sheets, 1999 2.2 Các nội dung của khung sinh kế ố ư i Vốn con người đại diện cho các kỹ năng, kiến thức, sức khỏe lao động và c ng đảm bảo cho mọi người theo đuổi các chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được các mục tiêu sinh kế của họ. Tại một hộ gia đình mức vốn con người là một yếu tố số lượng và chất lượng lao động sẵn có, điều này thay đổi tùy theo quy mô hộ gia đình, trình độ kỹ năng, tiềm năng lãnh đạo, tình trạng sức khỏe, v. Vốn con người gi một vai tr vô c ng quan trọng trong các nguồn vốn sinh kế của hộ gia đình.

Nó quyết đ nh việc tạo ra cũng như sử dụng cả ốn nguồn lực sinh kế c n lại của hộ gia đình. 7 Vốn con người sẽ được n ng cao thông qua giáo dục (các khóa đào tạo, trường học) tiế cận các d ch vụ h ng ngừa y tế, v. Là nguồn lực lao động, bao gồm số lượng và chất lượng (như kỹ năng, tay nghề, sự am hiểu kỹ thuật canh tác, kiến thức bản đ a, sức khỏe, tậ quán lao động, siêng năng hay lười biếng) (FLITCH, 2012). Vốn tự nhiên Vốn tự nhiên là thuật ng d ng để chỉ tr lượng tài nguyên thiên nhiên mà các tích lượng và d ch vụ từ các tài nguyên này h u ích cho sinh kế.

Nó bao gồm các hàng hóa công cộng vô hình như không khí, đến các tài sản được sử dụng trực tiếp cho sản xuất như đất đai, cây cối. Trong khuôn khổ sinh kế bền v ng, có một mối quan hệ rất gần gủi gi a nguồn vốn tự nhiên và bối cảnh dễ b tổn thương. Nh ng cú sốc phá hoại sinh kế của người nghèo, chính là sự tàn phá của thiên nhiên như cháy rừng, lũ lụt và động đất phá hủy đất nông nghiệp. Đ y là nguồn lực liên quan đến việc nắm gi , sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên như đất đai, diện tích mặt nước, tài nguyên rừng, v.

ố t i Vốn tài chính iểu th các nguồn lực tài chính mà con người sử dụng để đạt mục tiêu sinh kế của mình. Nó ao gồm các cổ hiếu, tiền mặt, tiền gửi ngân hàng hoặc các tài sản như gia súc và đồ trang sức, các khoản thu từ tiền gửi ng n hàng, các khoản vay ng n hàng. Nó cũng ao gồm các khoản thu hát sinh thường xuyên như lương hưu, các khoản trợ cấ từ nhà nước, kiều hối. Đ y có lẽ là nguồn vốn linh hoạt nhất trong năm loại tài sản, ởi vì có thể chuyển đổi một cách dễ dàng với các mức độ khác nhau.

Là nh ng khoản tiền được đưa vào sản xuất kinh doanh. Nguồn lực này có thể xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau như tích lũy từ các hoạt động sản xuất kinh doanh khác, từ đi vay, tiền lương v. Khi xem xét nguồn lực tài chính ngoài việc xem xét số lượng và nguồn gốc, một vấn đề rất quan trọng cần được quan t m đó là khả năng tiếp cận nguồn lực này của người dân và cách thức họ sử dụng nguồn lực (FLITCH, 2012). 8 ố t t Vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng và các tài sản cơ ản cần thiết để hỗ trợ sinh kế của hộ gia đình như: Phương tiện vận tải có giá cả hải chăng, nhà cửa, nơi trú n an toàn, nhà xưởng, các công trình cung cấ nước, vệ sinh môi trường, năng lượng sạch, giá cả hợ l và các hương tiện liên lạc.

Bao gồm trang thiết b , hương tiện phục vụ sản xuất, sinh hoạt và có thể được chia thành hai cấ độ khác nhau: Cấp hộ và cấp cộng đồng, ở cấp hộ bao gồm công cụ, dụng cụ phục vụ sản xuất kinh doanh và các hương tiện phục vụ cuộc sống; Ở cấp cộng đồng chủ yếu tập trung tới cơ sở hạ tầng giao thông, thông tin liên lạc, giáo dục, y tế, điện, nước (FLITCH, 2012).