Nghiên Cứu Sinh Kế Vùng Gò Đồi Của Người Sán Dìu Ở Tỉnh Thái Nguyên

Khám phá luận văn thạc sĩ về sinh kế vùng gò đồi của người Sán Dìu tại tỉnh Thái Nguyên, phân tích thực trạng và giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Dương Thùy Linh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lâm Bá Nam
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Sinh Kế Vùng Gò Đồi Của Người Sán Dìu Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sinh Kế Vùng Gò Đồi Thái Nguyên

Nghiên cứu sinh kế vùng gò đồi là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt tại các tỉnh trung du như Thái Nguyên. Nơi đây có địa hình chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Từ thế kỷ XV, Nguyễn Trãi đã xác định vị trí chiến lược của Thái Nguyên, là phên dậu thứ hai về phương Bắc. Thái Nguyên là trung tâm chính trị, kinh tế, giáo dục của khu Việt Bắc, là cửa ngõ giao lưu kinh tế - xã hội giữa vùng trung du miền núi với đồng bằng Bắc Bộ. Địa hình đặc trưng là đồi núi xen kẽ ruộng thấp. Tạo điều kiện cho phát triển nông, lâm nghiệp. Thái Nguyên là nơi cư trú của nhiều dân tộc, mỗi dân tộc có những nét văn hóa và sinh kế riêng, gắn liền với môi trường sống của mình. Nghiên cứu này tập trung vào sinh kế của người Sán Dìu, một cộng đồng dân tộc sinh sống chủ yếu ở vùng gò đồi Thái Nguyên, nhằm hiểu rõ hơn về cách họ thích ứng và phát triển kinh tế trong điều kiện tự nhiên và xã hội đặc thù. Nghiên cứu cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Sán Dìu, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững.

1.1. Các Nghiên Cứu Sinh Kế Bền Vững Trên Thế Giới

Ý tưởng về sinh kế bền vững bắt đầu từ nghiên cứu của Robert Chambers những năm 1980. Chambers nhấn mạnh vai trò trung tâm của người nghèo trong các nghiên cứu phát triển. Ông đề xuất phương pháp PRA (Participatory Rural Appraisal) để kết hợp kiến thức của người dân nông thôn. Năm 1991, Chambers và Conway đưa ra định nghĩa về sinh kế nông thôn bền vững, được áp dụng rộng rãi ở cấp hộ gia đình. Theo đó, sinh kế bao gồm các khả năng, tài sản, và hoạt động sinh kế để kiếm sống.

1.2. Nghiên Cứu Phát Triển Kinh Tế Địa Phương Ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về phát triển kinh tế địa phương và sinh kế được quan tâm từ những năm 1990. Nhiều nghiên cứu tập trung vào sinh kế của các cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là ở vùng núi phía Bắc. Các nghiên cứu này thường xem xét các yếu tố như: tài nguyên thiên nhiên, trình độ học vấn, cơ sở hạ tầng, và chính sách hỗ trợ của nhà nước. Mục tiêu là tìm ra các giải pháp để cải thiện đời sống kinh tế của người dân, đồng thời bảo vệ môi trường và văn hóa.

II. Người Sán Dìu Ở Thái Nguyên Tổng Quan Văn Hóa Kinh Tế

Người Sán Dìu là một trong những dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời ở vùng gò đồi Thái Nguyên. Họ có nền văn hóa Sán Dìu độc đáo, thể hiện qua ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán và các lễ hội truyền thống. Đời sống kinh tế của người Sán Dìu chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa, ngô, sắn và các loại cây ăn quả. Ngoài ra, họ còn có các nghề thủ công truyền thống như dệt vải, đan lát và làm gốm. Trong những năm gần đây, du lịch cộng đồng đang trở thành một hướng phát triển mới, giúp người Sán Dìu tăng thêm thu nhập và bảo tồn văn hóa.

2.1. Phân Bố Địa Lý Và Đặc Điểm Dân Số Người Sán Dìu

Người Sán Dìu tập trung chủ yếu ở các huyện Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai và một số xã thuộc các huyện khác của tỉnh Thái Nguyên. Theo số liệu thống kê, dân số người Sán Dìu ở Thái Nguyên chiếm phần lớn so với tổng số người Sán Dìu trên cả nước. Mật độ dân số người Sán Dìu thường cao hơn ở các vùng gò đồi, nơi họ có điều kiện canh tác và sinh sống phù hợp. Sự phân bố này ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động sinh kế và bảo tồn văn hóa.

2.2. Thực Trạng Kinh Tế Và Đời Sống Của Người Sán Dìu

Mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển, thực trạng kinh tế của người Sán Dìu vẫn còn nhiều khó khăn. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn cao, thu nhập bình quân đầu người thấp so với mức trung bình của tỉnh. Nguyên nhân chủ yếu là do trình độ học vấn thấp, thiếu vốn sản xuất, cơ sở hạ tầng yếu kém và ảnh hưởng của thiên tai. Tuy nhiên, với sự quan tâm của nhà nước và nỗ lực của người dân, đời sống kinh tế của người Sán Dìu đang dần được cải thiện.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sinh Kế Bền Vững Cho Người Sán Dìu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa ngành, kết hợp giữa định tính và định lượng. Phương pháp định tính bao gồm phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung và quan sát tham gia để thu thập thông tin chi tiết về sinh kế và văn hóa của người Sán Dìu. Phương pháp định lượng sử dụng khảo sát bằng bảng hỏi để thu thập dữ liệu về thu nhập, chi tiêu, tài sản và các hoạt động kinh tế khác. Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm thống kê để đưa ra các kết luận khách quan.

3.1. Thu Thập Thông Tin Về Tập Quán Canh Tác Truyền Thống

Việc tìm hiểu tập quán canh tác truyền thống của người Sán Dìu là rất quan trọng để đánh giá mức độ thích ứng với môi trường tự nhiên. Phương pháp phỏng vấn sâu và quan sát trực tiếp được sử dụng để thu thập thông tin về các kỹ thuật canh tác, loại cây trồng, mùa vụ và các biện pháp phòng chống sâu bệnh. Bên cạnh đó, cũng cần tìm hiểu về vai trò của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là vai trò của phụ nữ trong các hoạt động sản xuất nông nghiệp.

3.2. Đánh Giá Tiềm Năng Phát Triển Sinh Kế Phi Nông Nghiệp

Ngoài nông nghiệp, sinh kế phi nông nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng thu nhập cho người Sán Dìu. Cần đánh giá tiềm năng phát triển của các ngành nghề như thủ công mỹ nghệ, du lịch cộng đồng, chế biến nông sản và dịch vụ thương mại. Việc này đòi hỏi phải khảo sát nhu cầu thị trường, năng lực sản xuất của người dân và các yếu tố hỗ trợ từ phía nhà nước và các tổ chức xã hội.

IV. Thách Thức Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Sán Dìu

Người Sán Dìu đối mặt với nhiều khó khăn thách thức trong quá trình phát triển sinh kế. Biến đổi khí hậu, thiếu vốn, trình độ học vấn hạn chế và sự cạnh tranh từ các sản phẩm khác là những yếu tố cản trở sự phát triển kinh tế của họ. Để giải quyết những thách thức này, cần có các giải pháp sinh kế toàn diện, bao gồm: tăng cường giáo dục và đào tạo, hỗ trợ vốn sản xuất, phát triển cơ sở hạ tầng, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống và thúc đẩy hợp tác xã.

4.1. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể để phát triển nông nghiệp bền vững cho người Sán Dìu. Các chính sách này nên tập trung vào việc cung cấp giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao, hỗ trợ kỹ thuật canh tác, xây dựng hệ thống thủy lợi, và kết nối thị trường tiêu thụ. Đồng thời, cần khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, như sử dụng phân bón hữu cơ và thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

4.2. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Ứng Dụng Khoa Học Kỹ Thuật

Giáo dục và đào tạo đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao trình độ dân trí và kỹ năng nghề nghiệp cho người Sán Dìu. Cần tăng cường đầu tư vào giáo dục, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp, để trang bị cho người dân những kiến thức và kỹ năng cần thiết để tham gia vào các hoạt động kinh tế. Đồng thời, cần khuyến khích ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, như sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi mới, áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến và sử dụng các thiết bị hiện đại.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Phát Triển Chuỗi Giá Trị Sản Phẩm Địa Phương

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình phát triển sinh kế bền vững cho người Sán Dìu. Các mô hình này nên dựa trên tiềm năng phát triển của từng địa phương, đồng thời phải đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Việc phát triển chuỗi giá trị cho các sản phẩm địa phương như chè, mật ong, thổ cẩm và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ sẽ giúp tăng thu nhập cho người dân và tạo ra nhiều việc làm.

5.1. Phát Triển Sản Phẩm OCOP Mỗi Xã Một Sản Phẩm Cho Người Sán Dìu

Chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) là một cơ hội tốt để người Sán Dìu phát triển các sản phẩm đặc trưng của địa phương. Cần hỗ trợ người dân xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và quảng bá trên thị trường. Các sản phẩm OCOP không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa Sán Dìu.

5.2. Kết Nối Cung Cầu Mở Rộng Thị Trường Tiêu Thụ

Việc kết nối cung cầu và mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm của người Sán Dìu là rất quan trọng để đảm bảo tính bền vững của sinh kế. Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hội chợ, triển lãm, các kênh bán hàng trực tuyến và các chương trình xúc tiến thương mại. Đồng thời, cần xây dựng các mối quan hệ hợp tác với các doanh nghiệp, siêu thị và các nhà phân phối để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm.

VI. Kết Luận Sinh Kế Bền Vững Bảo Tồn Văn Hóa Sán Dìu

Phát triển sinh kế bền vững cho người Sán Dìu không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề văn hóa. Cần có sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa Sán Dìu. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống sẽ giúp người Sán Dìu có thêm niềm tự hào về bản sắc của mình, đồng thời tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách và tạo thêm thu nhập cho cộng đồng. Phát triển sinh kế bền vững cho người Sán Dìu ở Thái Nguyên là một quá trình lâu dài và cần có sự chung tay của cả cộng đồng, nhà nước và các tổ chức xã hội.

6.1. Tăng Cường Quản Lý Tài Nguyên Bảo Vệ Môi Trường

Quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của sinh kế. Cần nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ rừng, nguồn nước và đất đai. Đồng thời, cần có các biện pháp xử lý rác thải, nước thải và các chất thải khác để giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

6.2. Nâng Cao Vai Trò Thanh Niên Sán Dìu Trong Phát Triển

Thanh niên Sán Dìu đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng. Cần tạo điều kiện cho thanh niên được tiếp cận với giáo dục, đào tạo và các cơ hội việc làm. Đồng thời, cần khuyến khích thanh niên tham gia vào các hoạt động cộng đồng, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về sinh kế 1.

Những nghiên cứu sinh kế trên thế giới Những ý tưởng đầu tiên về sinh kế đã được giới thiệu trong các nghiên cứu của Robert Chambers vào giữa những năm 80 và sau đó được Chambers và Conway phát triển thêm vào đầu những năm 90 của thế kỷ XX. Từ những năm 1980, Chambers đã là một trong những người ủng hộ hàng đầu cho việc đưa người nghèo, cơ cực và thiệt thòi trở thành đối tượng trong các nghiên cứu của chính sách phát triển. Đặc biệt, ông lập luận họ nên được coi là trung tâm khi xác định các vấn đề phát triển, xây dựng chính sách, thực hiện dự án và việc nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (Participatory Rural Appraisal - PRA). Đây là phương pháp được sử dụng bởi các tổ chức phi chính phủ (Non- governmental organisation - NGOs) và các cơ quan khác có liên quan đến phát triển quốc tế.

Cách tiếp cận này nhằm mục đích kết hợp các kiến thức và ý kiến của người dân nông thôn trong quy hoạch và quản lý các dự án và chương trình phát triển. Năm 1991, Robert Chambers và Gordon Conway đề xuất một định nghĩa sinh kế nông thôn bền vững, được áp dụng phổ biến nhất ở cấp độ hộ gia đình. Theo hai ông, sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (gồm cả nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết khác, sinh kế được nghiên cứu dưới góc độ như phương cách để con người sinh tồn. Một sinh kế bền vững là có thể đối phó, phục hồi từ sự căng thẳng và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản của mình và cung cấp cơ hội sinh kế bền vững cho các thế hệ tiếp theo, đóng góp lợi ích cho các sinh kế khác ở cấp địa phương và toàn cầu và trong ngắn hạn và dài hạn.

Các ông cũng đã dự đoán: trong thế kỷ 21 sinh kế sẽ là cần thiết bởi sự gia tăng dân số hơn hai hay ba lần của con người hiện nay [123, tr. Ý tưởng sinh kế bền vững đã được Ủy ban Brundtland về Môi trường và Phát triển và Hội nghị Quốc tế năm 1992 về Môi trường và Phát triển giới thiệu đầu tiên nhằm mở rộng các khái niệm, đặt sinh kế bền vững là một mục tiêu rộng lớn cho xóa đói giảm nghèo.nguyen TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Gần đây các khái niệm và cách tiếp cận sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods - SL) của Viện Nghiên cứu Phát triển (Institute of Development Studies - IDS) và Bộ Phát triển Quốc tế Anh (Department for International Development - DFID) đã được đưa vào trong các nghiên cứu. Người đề xuất hàng đầu, Ian Scoones [118] của Viện Nghiên cứu Phát triển đề xuất một định nghĩa được sửa đổi của sinh kế bền vững: Một sinh kế bao gồm các khả năng, tài sản (bao gồm cả vật chất và nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết cho một phương tiện sinh sống. Một sinh kế bền vững khi nó có thể đối phó với căng thẳng và hồi phục và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản của mình, trong khi không gây xói mòn cơ sở tài nguyên thiên nhiên.

Các nhóm nghiên cứu phát triển cũng vạch ra một khuôn khổ dự kiến để phân tích sinh kế nông thôn bền vững. Nó có ba yếu tố: nguồn lực sinh kế, chiến lược sinh kế, và các quá trình thể chế và cơ cấu tổ chức. Lasse Krantz [119], trong “The Sustainable Livelihood Approach to Poverty Reduction” đã đánh giá rằng: cách tiếp cận sinh kế bền vững - sustainable livelihood là một nỗ lực để vượt qua được những định nghĩa thông thường và phương pháp xoá đói giảm nghèo. Những quan điểm, khái niệm được tìm thấy là quá hẹp, vì họ chỉ tập trung vào các khía cạnh nhất định hoặc những biểu hiện của nghèo, như: thu nhập thấp hoặc không xem xét các khía cạnh quan trọng khác của nghèo đói như dễ bị tổn thương và loại trừ xã hội.

Những nghiên cứu về sinh kế trước đó chưa được nhìn nhận một cách toàn diện. Đặt trong phương pháp liên ngành, sinh kế nằm trong mối quan hệ với môi trường sinh thái, hoàn cảnh kinh tế và xã hội và hướng tới mục tiêu bền vững. Khái niệm sinh kế bền vững cung cấp một phương pháp tiếp cận thống nhất và tích hợp để giảm nghèo. Qua lao động, con người có sự tác động đến các yếu tố của tự nhiên như đất, nước, khí hậu… Giữa môi trường và phương thức mưu sinh có mối quan hệ chặt chẽ, có sự tác động qua lại bền chặt, khăng khít.

Con người lao động dựa trên những tài nguyên tự nhiên để sáng tạo ra những giá trị văn hóa vật chất và của cải phục vụ cho mục đích sinh tồn và phát triển. Quá trình đó đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến môi trường. Trong những thập niên gần đây, khi biến đổi khí hậu diễn ra nhanh, mạnh mẽ, vấn đề môi trường đã là mối quan tâm của cả nhân loại và các quốc gia trên thế giới.nguyen TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Năm 2003, Koos Neefjes [72] đã cho ra đời cuốn “Môi trường và sinh kế: các chiến lược phát triển bền vững”. Cuốn sách là công trình nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với môi trường theo nghĩa rộng (bao gồm cả con người và các quan hệ xã hội), mối quan hệ giữa môi trường, nghèo khổ và phát triển để đề ra chính sách và chiến lược bảo vệ và phát triển môi trường bền vững chống đói nghèo trên toàn thế giới.

Xuyên suốt cuốn sách là những đề xuất thực tiễn dựa trên các nghiên cứu điển hình rút ra từ những kinh nghiệm phong phú của Oxfam Anh về công tác phát triển và cứu trợ các cộng đồng. Cuốn sách nhằm mục đích ủng hộ các cuộc vận động của các tổ chức phát triển địa phương và quốc tế, cải thiện việc soạn thảo và thực thi các chiến lược phát triển và tăng cường các dự án hoạch định, giám sát với sự tham gia, đánh giá tác động. Công trình phản ánh mối quan hệ giữa đói nghèo và sự thay đổi của môi trường, từ cả góc độ lý thuyết và thực hành. Qua đó, giới thiệu các khung hành động của các cơ quan phát triển, thăm dò các quan hệ quyền lực và tư tưởng về sự tham gia của những người có lợi ích thiết thân và đặc biệt là quan niệm về sinh kế bền vững.

Tiếp đó thảo luận những công cụ và phương pháp tiếp cận dự án quản lý. Cuối cùng xem xét làm thế nào để các chiến lược và chính sách có thể giải quyết được những nguyên nhân cơ cấu của môi trường xuống cấp và nghèo đói. Cuốn sách là tài liệu hữu ích cho công tác nghiên cứu và xây dựng chính sách, nhất là trong việc giải quyết mối quan hệ giữa môi trường và đói nghèo, làm sao vừa bảo vệ được môi trường vừa tạo thêm công ăn việc làm cho người dân nghèo ở nông thôn cũng như thành thị. Trong nghiên cứu về phát triển nông thôn và giảm nghèo, vấn đề sinh kế và sinh kế bền vững đã trở thành mục tiêu phân tích ở cả cấp độ vĩ mô và vi mô, có thể được khái quát thành ba hướng tiếp cận chính, đó là các tiếp cận đồng đại, tiếp cận lịch đại và hướng tới tương lai [82, tr.

Về mặt khái niệm, các tiếp cận sinh kế bền vững có nguồn gốc từ các nghiên cứu phát triển liên quan đến đói nghèo và giảm nghèo, nổi bật nhất là các phân tích của nhà kinh tế học Ấn Độ Amartya Sen về các quyền trong mối quan hệ với nạn đói và đói nghèo, cùng các nghiên cứu của Robert Chambers và một số nhà khoa học khác. Cùng với các mối quan tâm về tính hiệu quả của các hoạt động phát triển, các tiếp cận sinh kế bền vững đã được phát triển và làm hình thành những khung phân 14 (LUAN.nguyen TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tích khác nhau, được gọi là những cách tiếp cận sinh kế bền vững (Sustainble livelihood approaches - SLA) và được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu và thực hành phát triển [82, tr. Nhìn chung, các nghiên cứu về sinh kế trên thế giới được tiếp cận dưới góc nhìn và mục tiêu phát triển nông thôn, xóa đói giảm nghèo. Từ đó hình thành khái niệm sinh kế bền vững từ góc độ phân tích các nguồn vốn hay còn gọi là các nguồn lực sinh kế được sử dụng trong các nghiên cứu, dự án phát triển.

Những nghiên cứu sinh kế ở Việt Nam Sinh kế là hoạt động gắn liền sự tồn tại và phát triển của con người. Ở Việt Nam, thuật ngữ sinh kế được dùng với nhiều nghĩa tương đương như: tập quán mưu sinh, hoạt động kinh tế, văn hóa sản xuất. Những vấn đề liên quan đến sinh kế đã và đang nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu dưới nhiều góc độ và nhằm những mục tiêu khác nhau. Chúng tôi tóm lược các công trình theo những khuynh hướng nghiên cứu dưới đây: Sinh kế là một thành tố của văn hóa tộc người trong các nghiên cứu dân tộc học.

Sinh kế được hiểu là hoạt động kinh tế của các tộc người, luôn chiếm vị trí quan trọng bên cạnh những nghiên cứu về các dạng thức văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần. Ở mỗi nghiên cứu, các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của hoạt động kinh tế trong đời sống tộc người, nổi lên là vai trò của hoạt động trồng trọt. Công trình tập thể của Viện Dân tộc học [107] có thể được coi là nghiên cứu đầu tiên chi tiết về hầu hết các thành phần dân tộc. Đối với mỗi tộc người, hoạt động kinh tế được bàn đến đầu tiên, chỉ sau tộc danh, lịch sử tộc người, địa bàn phân bố.

Từ đó, thấy được vai trò quan trọng của hoạt động kinh tế, có ý nghĩa quyết định đến sự tồn tại của cộng đồng và hình thành các giá trị văn hóa khác. Công trình mang lại cái nhìn tổng quát cho tác giả về đặc điểm sinh kế của các cộng đồng dân tộc thiểu số. Qua đó, chúng tôi có những hiểu biết để bước đầu nhận diện sự khác biệt sinh kế theo tộc người, vùng miền. Tuy nhiên, các dân tộc trong nghiên cứu này được sắp xếp theo tiêu chí ngôn ngữ, do đó, tính khát quát về vùng cảnh quan cư trú chưa được thấy rõ.

Đặc biệt, sinh kế được tiếp cận là một mảng riêng trong bức tranh văn hóa 15 (LUAN.nguyen TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.