Nghiên Cứu Sinh Kế Vùng Gò Đồi Của Người Sán Dìu Ở Tỉnh Thái Nguyên

Khám phá luận văn thạc sĩ về sinh kế vùng gò đồi của người Sán Dìu tại tỉnh Thái Nguyên, phân tích thực trạng và giải pháp phát triển bền vững.

• Tác giả: Dương Thùy Linh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lâm Bá Nam
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Sinh Kế Vùng Gò Đồi Của Người Sán Dìu Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lý do lựa chọn đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Nguồn tài liệu
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Nghiên cứu về sinh kế
• 1.1.2. Nghiên cứu về người Sán Dìu và sinh kế của người Sán Dìu
• 1.1.3. Nghiên cứu về sinh thái học nhân văn, văn hóa sinh thái nhân văn và sinh thái nhân văn vùng gò đồi
• 1.2. Cách tiếp cận
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 1.4.1. Đặc điểm tự nhiên địa bàn nghiên cứu
• 1.4.2. Đặc điểm tự nhiên vùng cư trú của người Sán Dìu
• 1.4.3. Người Sán Dìu ở Thái Nguyên
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: SINH KẾ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI SÁN DÌU
• 2.1. Nghề thủ công
• 2.2. Hoạt động mua bán, trao đổi
• 2.3. Khai thác tự nhiên
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI SINH KẾ CỦA NGƯỜI SÁN DÌU
• 3.1. Biến đổi trong sản xuất nông nghiệp
• 3.2. Biến đổi trong các hoạt động sinh kế khác
• 3.3. Sự xuất hiện các hoạt động sinh kế mới
• 3.4. So sánh sinh kế của người Sán Dìu với một số tộc người vùng gò đồi
• 3.5. Xu hướng biến đổi sinh kế
• 3.6. Nguyên nhân biến đổi sinh kế
• 3.6.1. Sự phát triển nội tại và giao thoa văn hóa
• 3.6.2. Tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 3.6.3. Tác động từ chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: VĂN HÓA CỦA NGƯỜI SÁN DÌU, SỰ THÍCH ỨNG QUA CÁC HOẠT ĐỘNG SINH KẾ Ở VÙNG GÒ ĐỒI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 4.1. Các dạng thức văn hóa gò đồi qua hoạt động sinh kế
• 4.1.1. Tổ chức xã hội
• 4.2. Xu hướng thích ứng văn hóa qua biến đổi sinh kế
• 4.3. Đề xuất giải pháp nhằm phát triển sinh kế bền vững, song song với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cộng đồng người Sán Dìu
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sinh Kế Vùng Gò Đồi Thái Nguyên

Nghiên cứu sinh kế vùng gò đồi là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt tại các tỉnh trung du như Thái Nguyên. Nơi đây có địa hình chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Từ thế kỷ XV, Nguyễn Trãi đã xác định vị trí chiến lược của Thái Nguyên, là phên dậu thứ hai về phương Bắc. Thái Nguyên là trung tâm chính trị, kinh tế, giáo dục của khu Việt Bắc, là cửa ngõ giao lưu kinh tế - xã hội giữa vùng trung du miền núi với đồng bằng Bắc Bộ. Địa hình đặc trưng là đồi núi xen kẽ ruộng thấp. Tạo điều kiện cho phát triển nông, lâm nghiệp. Thái Nguyên là nơi cư trú của nhiều dân tộc, mỗi dân tộc có những nét văn hóa và sinh kế riêng, gắn liền với môi trường sống của mình. Nghiên cứu này tập trung vào sinh kế của người Sán Dìu, một cộng đồng dân tộc sinh sống chủ yếu ở vùng gò đồi Thái Nguyên, nhằm hiểu rõ hơn về cách họ thích ứng và phát triển kinh tế trong điều kiện tự nhiên và xã hội đặc thù. Nghiên cứu cũng góp phần vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của người Sán Dìu, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững.

1.1. Các Nghiên Cứu Sinh Kế Bền Vững Trên Thế Giới

Ý tưởng về sinh kế bền vững bắt đầu từ nghiên cứu của Robert Chambers những năm 1980. Chambers nhấn mạnh vai trò trung tâm của người nghèo trong các nghiên cứu phát triển. Ông đề xuất phương pháp PRA (Participatory Rural Appraisal) để kết hợp kiến thức của người dân nông thôn. Năm 1991, Chambers và Conway đưa ra định nghĩa về sinh kế nông thôn bền vững, được áp dụng rộng rãi ở cấp hộ gia đình. Theo đó, sinh kế bao gồm các khả năng, tài sản, và hoạt động sinh kế để kiếm sống.

1.2. Nghiên Cứu Phát Triển Kinh Tế Địa Phương Ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về phát triển kinh tế địa phương và sinh kế được quan tâm từ những năm 1990. Nhiều nghiên cứu tập trung vào sinh kế của các cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là ở vùng núi phía Bắc. Các nghiên cứu này thường xem xét các yếu tố như: tài nguyên thiên nhiên, trình độ học vấn, cơ sở hạ tầng, và chính sách hỗ trợ của nhà nước. Mục tiêu là tìm ra các giải pháp để cải thiện đời sống kinh tế của người dân, đồng thời bảo vệ môi trường và văn hóa.

II. Người Sán Dìu Ở Thái Nguyên Tổng Quan Văn Hóa Kinh Tế

Người Sán Dìu là một trong những dân tộc thiểu số sinh sống lâu đời ở vùng gò đồi Thái Nguyên. Họ có nền văn hóa Sán Dìu độc đáo, thể hiện qua ngôn ngữ, trang phục, phong tục tập quán và các lễ hội truyền thống. Đời sống kinh tế của người Sán Dìu chủ yếu dựa vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa, ngô, sắn và các loại cây ăn quả. Ngoài ra, họ còn có các nghề thủ công truyền thống như dệt vải, đan lát và làm gốm. Trong những năm gần đây, du lịch cộng đồng đang trở thành một hướng phát triển mới, giúp người Sán Dìu tăng thêm thu nhập và bảo tồn văn hóa.

2.1. Phân Bố Địa Lý Và Đặc Điểm Dân Số Người Sán Dìu

Người Sán Dìu tập trung chủ yếu ở các huyện Phú Bình, Đồng Hỷ, Võ Nhai và một số xã thuộc các huyện khác của tỉnh Thái Nguyên. Theo số liệu thống kê, dân số người Sán Dìu ở Thái Nguyên chiếm phần lớn so với tổng số người Sán Dìu trên cả nước. Mật độ dân số người Sán Dìu thường cao hơn ở các vùng gò đồi, nơi họ có điều kiện canh tác và sinh sống phù hợp. Sự phân bố này ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động sinh kế và bảo tồn văn hóa.

2.2. Thực Trạng Kinh Tế Và Đời Sống Của Người Sán Dìu

Mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển, thực trạng kinh tế của người Sán Dìu vẫn còn nhiều khó khăn. Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn cao, thu nhập bình quân đầu người thấp so với mức trung bình của tỉnh. Nguyên nhân chủ yếu là do trình độ học vấn thấp, thiếu vốn sản xuất, cơ sở hạ tầng yếu kém và ảnh hưởng của thiên tai. Tuy nhiên, với sự quan tâm của nhà nước và nỗ lực của người dân, đời sống kinh tế của người Sán Dìu đang dần được cải thiện.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sinh Kế Bền Vững Cho Người Sán Dìu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận đa ngành, kết hợp giữa định tính và định lượng. Phương pháp định tính bao gồm phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung và quan sát tham gia để thu thập thông tin chi tiết về sinh kế và văn hóa của người Sán Dìu. Phương pháp định lượng sử dụng khảo sát bằng bảng hỏi để thu thập dữ liệu về thu nhập, chi tiêu, tài sản và các hoạt động kinh tế khác. Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm thống kê để đưa ra các kết luận khách quan.

3.1. Thu Thập Thông Tin Về Tập Quán Canh Tác Truyền Thống

Việc tìm hiểu tập quán canh tác truyền thống của người Sán Dìu là rất quan trọng để đánh giá mức độ thích ứng với môi trường tự nhiên. Phương pháp phỏng vấn sâu và quan sát trực tiếp được sử dụng để thu thập thông tin về các kỹ thuật canh tác, loại cây trồng, mùa vụ và các biện pháp phòng chống sâu bệnh. Bên cạnh đó, cũng cần tìm hiểu về vai trò của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là vai trò của phụ nữ trong các hoạt động sản xuất nông nghiệp.

3.2. Đánh Giá Tiềm Năng Phát Triển Sinh Kế Phi Nông Nghiệp

Ngoài nông nghiệp, sinh kế phi nông nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng thu nhập cho người Sán Dìu. Cần đánh giá tiềm năng phát triển của các ngành nghề như thủ công mỹ nghệ, du lịch cộng đồng, chế biến nông sản và dịch vụ thương mại. Việc này đòi hỏi phải khảo sát nhu cầu thị trường, năng lực sản xuất của người dân và các yếu tố hỗ trợ từ phía nhà nước và các tổ chức xã hội.

IV. Thách Thức Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Sán Dìu

Người Sán Dìu đối mặt với nhiều khó khăn thách thức trong quá trình phát triển sinh kế. Biến đổi khí hậu, thiếu vốn, trình độ học vấn hạn chế và sự cạnh tranh từ các sản phẩm khác là những yếu tố cản trở sự phát triển kinh tế của họ. Để giải quyết những thách thức này, cần có các giải pháp sinh kế toàn diện, bao gồm: tăng cường giáo dục và đào tạo, hỗ trợ vốn sản xuất, phát triển cơ sở hạ tầng, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống và thúc đẩy hợp tác xã.

4.1. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể để phát triển nông nghiệp bền vững cho người Sán Dìu. Các chính sách này nên tập trung vào việc cung cấp giống cây trồng, vật nuôi chất lượng cao, hỗ trợ kỹ thuật canh tác, xây dựng hệ thống thủy lợi, và kết nối thị trường tiêu thụ. Đồng thời, cần khuyến khích người dân áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, như sử dụng phân bón hữu cơ và thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

4.2. Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Ứng Dụng Khoa Học Kỹ Thuật

Giáo dục và đào tạo đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao trình độ dân trí và kỹ năng nghề nghiệp cho người Sán Dìu. Cần tăng cường đầu tư vào giáo dục, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp, để trang bị cho người dân những kiến thức và kỹ năng cần thiết để tham gia vào các hoạt động kinh tế. Đồng thời, cần khuyến khích ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, như sử dụng các giống cây trồng, vật nuôi mới, áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến và sử dụng các thiết bị hiện đại.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Phát Triển Chuỗi Giá Trị Sản Phẩm Địa Phương

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình phát triển sinh kế bền vững cho người Sán Dìu. Các mô hình này nên dựa trên tiềm năng phát triển của từng địa phương, đồng thời phải đảm bảo tính bền vững về kinh tế, xã hội và môi trường. Việc phát triển chuỗi giá trị cho các sản phẩm địa phương như chè, mật ong, thổ cẩm và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ sẽ giúp tăng thu nhập cho người dân và tạo ra nhiều việc làm.

5.1. Phát Triển Sản Phẩm OCOP Mỗi Xã Một Sản Phẩm Cho Người Sán Dìu

Chương trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) là một cơ hội tốt để người Sán Dìu phát triển các sản phẩm đặc trưng của địa phương. Cần hỗ trợ người dân xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng sản phẩm và quảng bá trên thị trường. Các sản phẩm OCOP không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát huy văn hóa Sán Dìu.

5.2. Kết Nối Cung Cầu Mở Rộng Thị Trường Tiêu Thụ

Việc kết nối cung cầu và mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm của người Sán Dìu là rất quan trọng để đảm bảo tính bền vững của sinh kế. Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hội chợ, triển lãm, các kênh bán hàng trực tuyến và các chương trình xúc tiến thương mại. Đồng thời, cần xây dựng các mối quan hệ hợp tác với các doanh nghiệp, siêu thị và các nhà phân phối để đảm bảo đầu ra ổn định cho sản phẩm.

VI. Kết Luận Sinh Kế Bền Vững Bảo Tồn Văn Hóa Sán Dìu

Phát triển sinh kế bền vững cho người Sán Dìu không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề văn hóa. Cần có sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa Sán Dìu. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống sẽ giúp người Sán Dìu có thêm niềm tự hào về bản sắc của mình, đồng thời tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo, thu hút du khách và tạo thêm thu nhập cho cộng đồng. Phát triển sinh kế bền vững cho người Sán Dìu ở Thái Nguyên là một quá trình lâu dài và cần có sự chung tay của cả cộng đồng, nhà nước và các tổ chức xã hội.

6.1. Tăng Cường Quản Lý Tài Nguyên Bảo Vệ Môi Trường

Quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của sinh kế. Cần nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ rừng, nguồn nước và đất đai. Đồng thời, cần có các biện pháp xử lý rác thải, nước thải và các chất thải khác để giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

6.2. Nâng Cao Vai Trò Thanh Niên Sán Dìu Trong Phát Triển

Thanh niên Sán Dìu đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng. Cần tạo điều kiện cho thanh niên được tiếp cận với giáo dục, đào tạo và các cơ hội việc làm. Đồng thời, cần khuyến khích thanh niên tham gia vào các hoạt động cộng đồng, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Sinh kế vùng gò đồi của người Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên" do nghiên cứu sinh Dương Thùy Linh thực hiện tại Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lâm Bá Nam và PGS. Phạm Thị Phương Thái, bảo vệ năm 2019. Luận án thuộc chuyên ngành Việt Nam học, mã số 62220113.

Thái Nguyên là tỉnh trung du mang đặc trưng địa hình chuyển tiếp giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ và vùng núi cao phía Bắc. Không gian tự nhiên nơi đây phân bố các tộc người theo ba vùng cảnh quan: vùng thung lũng/vùng thấp (người Kinh, Hoa, Tày, Nùng), vùng gò đồi/sườn núi/rẻo giữa (người Sán Dìu, Sán Chay, Dao) và vùng núi cao/rẻo cao (người Hmông). Trong khi các nghiên cứu dân tộc học và nhân học trước đây thường tập trung vào vùng đồng bằng châu thổ hoặc vùng núi cao hiểm trở, cảnh quan gò đồi bán sơn địa với đặc trưng đồi bát úp xen kẽ ruộng trũng lại ít được khảo sát chuyên biệt. Hoạt động mưu sinh của các tộc người phản ánh trực tiếp phương thức ứng xử và tương tác giữa con người với môi trường sống. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế, sinh kế của người Sán Dìu có những biến đổi sâu sắc, tác động đa chiều đến các giá trị văn hóa truyền thống.

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm rõ cách thức ứng xử của người Sán Dìu với môi trường tự nhiên và xã hội vùng gò đồi qua các hoạt động sinh kế từ truyền thống đến hiện nay; nhận diện diện mạo văn hóa và các biến đổi sinh kế cùng sự thích ứng văn hóa; từ đó đề xuất các giải pháp phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo tồn văn hóa trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể gồm:

1. Khái quát bức tranh sinh kế để thấy rõ sự thích ứng của tộc người Sán Dìu với cảnh quan tự nhiên vùng gò đồi Thái Nguyên.
2. Làm sáng tỏ diện mạo văn hóa gò đồi thông qua sự thích ứng văn hóa của người Sán Dìu với sinh kế từ truyền thống đến hiện tại, thể hiện qua các thành tố văn hóa: tổ chức xã hội (làng bản, gia đình), văn hóa vật chất (ẩm thực, trang phục), văn hóa tinh thần (tín ngưỡng, lễ hội).
3. Phân tích nguyên nhân và tác động đến sự biến đổi sinh kế và biến đổi đời sống văn hóa tộc người; góp phần vào quá trình hoạch định chính sách và giải pháp nhằm phát triển sinh kế tộc người bền vững, song song với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cộng đồng người Sán Dìu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sinh kế của người Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên (thông qua nghiên cứu trường hợp tại huyện Đồng Hỷ và huyện Phú Bình) và quá trình thích ứng, sáng tạo văn hóa của cộng đồng qua các hoạt động sinh kế.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập như sau:

• Không gian: Khảo sát tại 2 địa bàn điển hình là huyện Đồng Hỷ (xã Linh Sơn – khu vực tập trung đông người Sán Dìu nhất tỉnh, tiếp giáp thành phố Thái Nguyên, có mức độ giao lưu kinh tế - xã hội cao) và huyện Phú Bình (xã Bàn Đạt – vùng miền núi khó khăn, cách trung tâm huyện khoảng 20 km). Cả hai địa bàn đều mang đặc trưng cảnh quan gò đồi đồi bát úp nhưng đại diện cho hai mức độ phát triển và giao lưu kinh tế khác nhau.
• Thời gian: Nghiên cứu tiến trình sinh kế và sự thích ứng văn hóa từ truyền thống đến hiện tại, lấy mốc năm 1986 (thời điểm đất nước bước vào công cuộc Đổi mới) làm ranh giới đối sánh quá trình chuyển dịch sinh kế.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được cấu trúc theo ba nhóm vấn đề học thuật chính:

Nhóm 1: Các nghiên cứu về sinh kế và sinh kế bền vững trên thế giới và ở Việt Nam. Trên thế giới, tác giả điểm lại các công trình nền tảng của Robert Chambers (thập niên 1980) về phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA); Robert Chambers và Gordon Conway (1991) với định nghĩa sinh kế nông thôn bền vững; Ian Scoones (1998, Viện IDS) với khung phân tích sinh kế bền vững gồm nguồn lực, chiến lược và thể chế; Lasse Krantz (2001) về tiếp cận sinh kế bền vững trong giảm nghèo; Koos Neefjes (2003, Oxfam) về môi trường và sinh kế; Amartya Sen về quyền và tiếp cận nguồn lực; cùng khung phân tích sinh kế bền vững (SLA) của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID). Tại Việt Nam, tác giả tổng thuật các nghiên cứu dân tộc học tiếp cận sinh kế như hoạt động kinh tế của Viện Dân tộc học (1978), Trần Bình (1998, 2005), Bùi Thị Bích Lan (2009), Phạm Thị Thu Hà (2012, 2017), Dương Quỳnh Phương (2017); hướng nghiên cứu chuyển dịch sinh kế dưới tác động của chính sách, tái định cư và đô thị hóa của Hoàng Cầm (2014), Trịnh Thị Hạnh (2012, 2018), Phạm Quang Linh (2014), Nguyễn Thị Tám (2015), Phan Thị Ngọc (2016); và hướng tiếp cận khung sinh kế bền vững DFID của Nguyễn Văn Sửu (2008, 2014), Triệu Văn Hùng, Phạm Thị Sến, Đặng Bá Đàn (2010), Võ Văn Tuấn, Lê Cảnh Dũng (2011), Võ Tòng Xuân, Trần Thị Phương, Lê Cảnh Tùng (2008), Trần Đức Viên, Nguyễn Vinh Quang, Mai Văn Thành (2005), Nguyễn Thị Mỹ Vân (2013), Hoàng Huy Tuấn (2013), Khổng Diễn, Bế Viết Đẳng, Cầm Trọng, Nguyễn Văn Huy, Lê Sĩ Giáo, Lâm Bá Nam.

Nhóm 2: Các công trình nghiên cứu về người Sán Dìu. Bắt đầu từ khảo cứu dân tộc học của A.C Bonifaci (1898-1901), công trình tổng quan của Ma Khánh Bằng (1983, 1985, 2004), Viện Dân tộc học (1978), Địa chí Thái Nguyên (2008), Vương Xuân Tình và Nguyễn Thẩm Thu Hà (2017). Các nghiên cứu chuyên sâu theo địa phương và thành tố văn hóa gồm: Ngô Văn Trụ và Nguyễn Xuân Cần (2003 - Bắc Giang); Nịnh Văn Độ, Nguyễn Phi Khanh, Hoàng Thế Hùng (2006 - Tuyên Quang); Nguyễn Ngọc Thanh (2006); Chu Thái Sơn (2004); Hoàng Phương Mai (2011 - gia đình); Diệp Trung Bình (2002, 2004, 2007, 2014 - ẩm thực, chu kỳ đời người, tri thức dân gian); Nguyễn Thị Quế Loan (2012, 2014, 2015 - ẩm thực); Phạm Thị Phương Thái (2011 - tang ma); Trần Quốc Hùng (2012 - chu kỳ đời người ở Quảng Ninh); Diệp Thanh Bình (2007 - dân ca Soọng cô); Nguyễn Thẩm Thu Hà (2016 - tri thức địa phương quản lý tài nguyên); Lâm Hùng / Lâm Quang Hùng (1999, 2000, 2001); Tạ Thị Tâm (2006 - cây vải thiều ở Lục Ngạn); Đàm Thị Uyên, Nguyễn Thị Hải; Mai Thị Hồng Vĩnh (2012); Nguyễn Xuân Chiến (2015); Vương Xuân Tình, Trần Hồng Hạnh, Nguyễn Thị Quế Loan (2017).

Nhóm 3: Các nghiên cứu về sinh thái học nhân văn và sinh thái nhân văn vùng gò đồi. Tác giả khảo cứu lý thuyết sinh thái nhân văn của Georges Olivier (1975), Nguyễn Văn Yên, Trần Lê Bảo, Hoàng Duy Chúc, Vũ Minh Tâm, Phạm Thị Ngọc Trâm (2001); các công trình địa lý nhân văn kinh điển của Pierre Gourou (1936), Jeanne Cuisinier (1946), Hoàng Hữu Bình (1998); khái niệm "vùng cảnh quan - tộc người" của Ngô Đức Thịnh (1993, 2004) và Lâm Bá Nam (2004); các nghiên cứu địa lý và kinh tế gò đồi của Lê Bá Thảo (1977, 1998), Trần Đình Lý (1995), Nguyễn Trần Trọng, Đồng Xuân Ninh, Lưu Đức Hồng, Đào Xuân Cần (1997).

Khoảng trống học thuật luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn công trình trước đây chỉ mô tả các hoạt động kinh tế truyền thống như một mảnh ghép riêng rẽ trong bức tranh văn hóa tộc người, hoặc nghiên cứu sinh kế dưới góc độ kinh tế - môi trường thuần túy. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách vận dụng cách tiếp cận liên ngành của Khu vực học và Sinh thái học nhân văn, đặt sinh kế trong mối quan hệ hữu cơ với môi trường tự nhiên gò đồi và sự thích ứng, biến đổi của toàn bộ hệ thống văn hóa (vật chất, xã hội, tinh thần) của người Sán Dìu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng trên nền tảng các lý thuyết và khái niệm công cụ:

• Khung phân tích sinh kế bền vững (SLA) của DFID: Tiếp cận sinh kế qua 5 nguồn vốn (tài sản): vốn tự nhiên (đất đai, rừng, nước, khí hậu), vốn con người (kỹ năng, học vấn, sức khỏe, lao động), vốn vật chất (nhà ở, công cụ sản xuất, cơ sở hạ tầng), vốn tài chính (thu nhập, tiết kiệm, nguồn vốn tín dụng) và vốn xã hội (mạng lưới dòng họ, láng giềng, sự tương trợ cộng đồng). Khung phân tích xem xét sự tương tác giữa các nguồn vốn với bối cảnh dễ tổn thương và thể chế, chính sách để định hình chiến lược sinh kế và kết quả sinh kế.
• Tiếp cận Khu vực học (Area Studies): Kế thừa quan điểm của GS. Yumio Sakurai, GS.TS Nguyễn Quang Ngọc và PGS.TS Trương Quang Hải, coi khu vực học là khoa học liên ngành nghiên cứu không gian lịch sử - văn hóa - xã hội, tìm hiểu mối tương tác tổng thể giữa con người và môi trường tự nhiên trong một không gian cụ thể.
• Tiếp cận Sinh thái học nhân văn (Human Ecology): Khởi xướng từ Julian Steward và các học giả văn hóa sinh thái nhân văn, phân tích sự thích nghi của con người trước các điều kiện môi trường tự nhiên, hình thành nên vùng cảnh quan tộc người mang đặc thù riêng biệt.
• Khái niệm vùng gò đồi và sinh kế vùng gò đồi: Vùng đất chuyển tiếp trung du có độ cao tuyệt đối từ 25 m đến 300 m, độ dốc 25-30 độ, địa hình đồi bát úp xen kẽ ruộng trũng thung lũng. Sinh kế vùng gò đồi là tổng thể phương thức mưu sinh được thiết lập dựa trên việc khai thác các đặc tính của dạng địa hình này.
• Khái niệm thích ứng văn hóa: Quá trình cộng đồng điều chỉnh hành vi, hoạt động sản xuất, tổ chức xã hội và hệ thống giá trị để thiết lập trạng thái cân bằng với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả thực hiện trong thực tế bao gồm:

• Phương pháp liên ngành: Kết hợp kiến thức của Dân tộc học/Nhân học, Văn hóa học, Địa lý học, Kinh tế học và Xã hội học để phân tích sinh kế trong mối quan hệ đa chiều.
• Phương pháp điền dã dân tộc học (phương pháp chủ đạo):
  • Quan sát và Quan sát tham dự: Trực tiếp theo dõi cảnh quan, nhà ở, phương thức canh tác, các sinh hoạt thường nhật và tham gia vào hoạt động lao động, nghi lễ cộng đồng tại cơ sở.
  • Phỏng vấn sâu: Thực hiện với nhiều nhóm đối tượng đại diện cho các lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn, người am hiểu văn hóa và cán bộ chính quyền tại xã Linh Sơn (Đồng Hỷ) và xã Bàn Đạt (Phú Bình).
  • Thảo luận nhóm tập trung: Tổ chức các buổi thảo luận chuyên đề về chuyển dịch sinh kế, yếu tố tác động và xu hướng văn hóa với các nhóm cư dân địa phương.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu: Xử lý hệ thống sách chuyên khảo, báo cáo, đề tài nghiên cứu đã công bố.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, tổng hợp và xử lý chuỗi số liệu từ Niên giám thống kê tỉnh Thái Nguyên, các huyện Đồng Hỷ, Phú Bình và báo cáo kinh tế - xã hội của UBND các xã nghiên cứu.
• Phương pháp so sánh: So sánh lịch đại (trước và sau năm 1986), so sánh không gian (giữa xã Linh Sơn cận đô thị và xã Bàn Đạt vùng xa), và so sánh tộc người (giữa người Sán Dìu với các dân tộc khác cùng cư trú ở vùng gò đồi).

Nguồn tư liệu sử dụng gồm: tư liệu điền dã dân tộc học qua phỏng vấn và quan sát thực địa (giai đoạn tác giả làm NCS); các văn bản báo cáo kinh tế - xã hội, quy hoạch sử dụng đất, số liệu nông nghiệp của UBND tỉnh Thái Nguyên, UBND huyện Đồng Hỷ, UBND huyện Phú Bình và các xã nghiên cứu; Niên giám thống kê địa phương; các công trình nghiên cứu về dân tộc Sán Dìu, sinh kế và môi trường sinh thái nhân văn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu, cơ sở lý thuyết, phương pháp và địa bàn nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về sinh kế, các tiếp cận sinh thái học nhân văn, khu vực học và phác thảo diện mạo tự nhiên, dân cư tại hai địa bàn khảo sát thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Tiêu chí so sánh	Huyện Phú Bình (Xã Bàn Đạt)	Huyện Đồng Hỷ (Xã Linh Sơn)
Vị trí địa lý	Phía Nam tỉnh Thái Nguyên; xã Bàn Đạt thuộc vùng I miền núi khó khăn, xa trung tâm huyện 20 km.	Giáp ranh thành phố Thái Nguyên; xã Linh Sơn có mức độ giao lưu kinh tế - văn hóa cao.
Đặc điểm địa hình	Đồng bằng aluvi xen đồi bát úp thấp, độ cao tuyệt đối 50-70 m, đỉnh cao nhất Đèo Bóp (250 m). Diện tích có độ dốc dưới 8 độ chiếm 67,56%.	Dãy núi thấp đan xen đồi bát úp (50-60 m) và thung lũng, độ dốc 15-25 độ; vùng phía Bắc có núi đá vôi cao đến 600 m.
Khí hậu - Thủy văn	Nhiệt độ trung bình 23,1 - 24,4°C; lượng mưa 2000 - 2500 mm; sông Cầu (29 km), sông Máng (31 km), 3 dòng suối chính.	Nhiệt độ trung bình 22,0°C; lượng mưa 2000 - 2500 mm; sông Cầu (47 km) làm ranh giới phía Tây; mật độ suối 0,2 km/km².
Đất đai - Rừng	Đất nghèo dinh dưỡng, giữ nước kém, mùn 0,5 - 0,7%, pH 4 - 5. Rừng chiếm 25,4% diện tích (chủ yếu là keo trồng).	Diện tích rừng lớn; rừng tự nhiên 14.432,2 ha, rừng trồng 7.000 ha; đất trống đồi trọc 4.869,2 ha.
Tài nguyên khoáng sản	Cát, sỏi ven sông Cầu làm vật liệu xây dựng; không có mỏ khoáng sản quy mô lớn.	Quặng sắt trữ lượng lớn (Trại Cau 20 triệu tấn, Linh Sơn 1-3 triệu tấn), đá vôi, sét, chì kẽm, vàng sa khoáng.
Đặc điểm cư trú Sán Dìu	Cư trú tập trung tại tả ngạn sông Máng (8 xã, gồm 7 xã miền núi: Bàn Đạt, Đào Xá, Tân Khánh...).	Cư trú đông nhất tỉnh Thái Nguyên, tập trung nhiều tại xã Linh Sơn, Nam Hòa.

Chương 2: Sinh kế truyền thống của người Sán Dìu

Chương này phục dựng bức tranh sinh kế truyền thống của người Sán Dìu trên nền tảng khai thác cảnh quan gò đồi:

• Hoạt động sản xuất nông nghiệp: Là hoạt động kinh tế chủ đạo, kết hợp giữa trồng trọt ruộng nước và canh tác nương đồi. Người Sán Dìu tận dụng ruộng bậc thang thấp hoặc thung lũng hẹp ven suối để cấy lúa nước (lúa mùa, lúa chiêm). Trên đất gò đồi, soi bãi, đồng bào trồng lúa nương, ngô, khoai, sắn, củ đậu, lạc, đậu đỗ. Lịch nông vụ tuân thủ chặt chẽ theo âm lịch và mùa vụ thời tiết trung du. Chăn nuôi truyền thống tập trung vào trâu, bò (cung cấp sức kéo quan trọng và phân bón), lợn, gà (phục vụ sinh hoạt và cúng lễ).
• Nghề thủ công gia đình: Mang tính tự cấp tự túc nhằm phục vụ trực tiếp cho sản xuất và đời sống. Các nghề phổ biến gồm đan lát mây tre (đan bồ cào, bồ đựng thóc, rổ rá), nghề mộc làm nhà, làm nông cụ và nghề rèn nguội. Điểm đặc thù trong văn hóa vật chất của người Sán Dìu là sáng chế và sử dụng "xe quẹt" (loại phương tiện vận chuyển không bánh bằng gỗ, càng trượt trên mặt đất dốc gò đồi, do trâu kéo), phục vụ vận chuyển nông sản và phân bón trên địa hình đồi dốc.
• Khai thác tự nhiên và hoạt động trao đổi: Khai thác tài nguyên rừng (lấy củi, gỗ dựng nhà, hái nấm, măng, thảo dược làm thuốc), đánh bắt cá ở sông Cầu và các khe suối, săn bắt thú nhỏ trên đồi rừng. Hoạt động trao đổi hàng hóa chủ yếu diễn ra tại các chợ phiên nông thôn theo hình thức hàng đổi hàng hoặc dùng tiền mặt quy mô nhỏ để bù đắp các nhu yếu phẩm không tự sản xuất được như muối, vải, sắt thép.

Chương 3: Biến đổi sinh kế của người Sán Dìu

Chương 3 phân tích những biến đổi của sinh kế người Sán Dìu từ sau năm 1986 đến nay:

• Biến đổi trong sản xuất nông nghiệp: Thay thế các giống lúa cổ truyền bằng giống lúa lai, lúa thuần chất lượng cao; tăng vụ, áp dụng kỹ thuật thâm canh, kiên cố hóa hệ thống kênh mương tưới tiêu. Trên đất đồi, người dân chuyển dịch mạnh mẽ từ trồng sắn, ngô năng suất thấp sang trồng cây công nghiệp dài ngày (đặc biệt là cây chè với các giống mới như chè cành, chè Bát Tiên, LDP1, TRI777) và cây ăn quả có giá trị thương phẩm cao. Chăn nuôi chuyển dịch từ thả rông sang mô hình trang trại, gia trại (chăn nuôi gà đồi ở Phú Bình, nuôi lợn hướng nạc thương phẩm).
• Biến đổi trong các hoạt động khác và sự xuất hiện sinh kế mới: Các nghề thủ công truyền thống (đan lát, làm xe quẹt) dần mai một do sự xuất hiện của phương tiện cơ giới và đồ gia dụng công nghiệp. Xuất hiện các hoạt động kinh tế mới: kinh doanh dịch vụ thương mại cá thể, thu mua chế biến nông sản, dịch vụ máy cày máy bừa. Một bộ phận lớn lao động trẻ chuyển sang làm công nhân tại các mỏ khoáng sản (mỏ sắt Trại Cau, Linh Sơn), nhà máy xi măng, xí nghiệp luyện kim, các khu công nghiệp tập trung trên địa bàn tỉnh (KCN Sông Công, Yên Bình, Điềm Thụy) hoặc tham gia xuất khẩu lao động.
• So sánh sinh kế và xu hướng biến đổi: So với người Sán Chay, Dao và Kinh cùng cư trú ở vùng gò đồi, người Sán Dìu thể hiện sự nhạy bén trong thâm canh cây chè và chuyển đổi nghề nghiệp phi nông nghiệp tại các vùng ven đô (Linh Sơn), trong khi vùng xa (Bàn Đạt) chú trọng kinh tế đồi rừng và chăn nuôi đại gia súc, gia cầm.
• Nguyên nhân biến đổi: Luận án chỉ ra ba nhóm nguyên nhân: (1) Sự phát triển nội tại của cộng đồng và quá trình giao thoa văn hóa; (2) Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa; (3) Tác động từ chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước (chính sách giao đất giao rừng, chương trình xây dựng nông thôn mới, kiên cố hóa kênh mương, các nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ NHCSXH).

Chương 4: Văn hóa của người Sán Dìu, sự thích ứng qua các hoạt động sinh kế ở vùng gò đồi và những vấn đề đặt ra

Chương này phân tích các dạng thức văn hóa và sự biến đổi của cấu trúc văn hóa tộc người trong mối quan hệ với sinh kế:

• Các dạng thức văn hóa gò đồi qua sinh kế:
  • Văn hóa vật chất: Công cụ sản xuất (xe quẹt, bồ cào gỗ) thích nghi với địa hình sỏi đá, đồi dốc. Trang phục truyền thống của phụ nữ (váy/quần cộc, yếm, xà cạp) gọn gàng, thuận tiện khi leo đồi hái chè, đi rừng. Ẩm thực gắn liền với hệ sinh vật gò đồi (bánh tro, bánh bạc đầu, xôi ngũ sắc, canh rau rừng, các sản phẩm từ chè xanh).
  • Tổ chức xã hội: Cấu trúc làng xóm (lập làng ven chân đồi, gần nguồn nước), cấu trúc gia đình và dòng họ (vai trò gắn kết của dòng họ trong tương trợ lao động, duy trì tập quán đổi công, vần công khi vào vụ mùa gặt hái hoặc đồi chè).
  • Văn hóa tinh thần: Hệ thống tín ngưỡng nông nghiệp phản ánh sự phụ thuộc và tôn trọng thiên nhiên (lễ cúng cầu mùa, lễ cúng thần rừng, thần núi, cúng cơm mới); nghệ thuật dân gian với các làn điệu dân ca Soọng cô được hát trong lao động sản xuất, khi đi nương, hái chè và giao lưu hội hè.
• Xu hướng thích ứng văn hóa qua biến đổi sinh kế: Quá trình công nghiệp hóa và đa dạng hóa sinh kế tạo ra sự phân hóa giàu nghèo, làm suy giảm vai trò của thiết chế đổi công truyền thống; quy mô gia đình chuyển dịch từ gia đình mở rộng (nhiều thế hệ) sang gia đình hạt nhân; tiếng nói mẹ đẻ, trang phục cổ truyền và thực hành hát Soọng cô có nguy cơ mai một trong thế hệ trẻ.
• Đề xuất giải pháp: Luận án kiến nghị hệ thống giải pháp: quy hoạch phát triển nông nghiệp gò đồi bền vững (thương hiệu chè an toàn VietGAP, chăn nuôi gà đồi sinh học); tăng cường đào tạo nghề và chuyển đổi việc làm cho lao động mất đất nông nghiệp; hoàn thiện hạ tầng thủy lợi và giao thông nông thôn; gắn kết bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể (Soọng cô, tri thức dân gian, lễ hội truyền thống) với phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp - văn hóa cộng đồng.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về sinh kế của người Sán Dìu bằng phương pháp tiếp cận liên ngành của Khu vực học kết hợp với Sinh thái học nhân văn và khung sinh kế bền vững (DFID). Luận án làm rõ mối quan hệ tương tác biện chứng ba chiều: môi trường tự nhiên (vùng gò đồi) – sinh kế (phương thức thích ứng sinh tồn) – văn hóa tộc người (vật chất, xã hội, tinh thần). Công trình góp phần bổ sung lý luận về "vùng cảnh quan văn hóa gò đồi" trong hệ thống phân loại cảnh quan tộc người ở Việt Nam.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp bức tranh toàn diện, chi tiết và có căn cứ khoa học về thực trạng sinh kế truyền thống và sự chuyển dịch sinh kế của người Sán Dìu ở Thái Nguyên qua các giai đoạn lịch sử. Luận án chỉ ra các xu hướng biến đổi kinh tế - xã hội, mức độ tổn thương và khả năng thích ứng văn hóa của đồng bào trước làn sóng công nghiệp hóa, đô thị hóa; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển sinh kế bền vững trên cơ sở 5 nguồn vốn gắn với bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của tộc người.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do nguồn lực và thời gian nghiên cứu, luận án tập trung khảo sát thực địa tại 2 huyện (Đồng Hỷ và Phú Bình) thuộc tỉnh Thái Nguyên, chưa mở rộng so sánh định lượng trên diện rộng với các cộng đồng người Sán Dìu ở các tỉnh trung du khác như Quảng Ninh, Bắc Giang, Vĩnh Phúc hay Tuyên Quang.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, tác giả gợi mở việc tiếp tục theo dõi dài hạn quá trình biến đổi sinh kế khi các dự án khu công nghiệp công nghệ cao và đô thị hóa mở rộng sâu vào vùng nông thôn Thái Nguyên; đồng thời mở rộng nghiên cứu đối sánh liên vùng về sinh kế và thích ứng văn hóa của người Sán Dìu trên toàn bộ địa bàn phân bố ở miền Bắc Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Việt Nam học, Dân tộc học/Nhân học, Văn hóa học, Địa lý nhân văn và Phát triển nông thôn.

Công trình cũng là tài liệu cung cấp luận cứ thực tiễn cho các nhà hoạch định chính sách tại Ban Dân tộc tỉnh Thái Nguyên, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chính quyền cấp huyện, xã vùng trung du miền núi trong việc xây dựng các đề án giảm nghèo, chuyển dịch cơ cấu cây trồng - vật nuôi, đào tạo nghề nông thôn và lồng ghép bảo tồn văn hóa tộc người thiểu số trong chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tác giả lại lựa chọn 2 điểm nghiên cứu là huyện Đồng Hỷ và huyện Phú Bình? Cả hai huyện đều đại diện cho cảnh quan gò đồi đồi bát úp của tỉnh Thái Nguyên. Đồng Hỷ là huyện có số lượng người Sán Dìu cư trú đông nhất tỉnh, xã Linh Sơn nằm tiếp giáp thành phố Thái Nguyên nên có mức độ giao lưu kinh tế - xã hội cao và chịu tác động mạnh của công nghiệp hóa. Ngược lại, xã Bàn Đạt của huyện Phú Bình là xã miền núi khó khăn, xa trung tâm huyện 20 km, đại diện cho khu vực thuần nông nghiệp gò đồi. Khảo sát hai địa bàn này tạo ra góc nhìn đối sánh toàn diện về sự dịch chuyển sinh kế.

2. Phương tiện "xe quẹt" của người Sán Dìu có đặc điểm gì và thể hiện sự thích ứng sinh thái như thế nào? Xe quẹt là phương tiện vận chuyển truyền thống đặc thù của người Sán Dìu, được chế tác hoàn toàn bằng gỗ không có bánh xe. Xe có hai càng trượt dài tì sát mặt đất, do trâu kéo. Cấu tạo này giúp xe di chuyển vững chắc, không bị lật khi vận chuyển nông sản, phân bón và củi trên địa hình đồi dốc, mấp mô, trơn trượt của vùng gò đồi sỏi đá mà các loại xe lăn bánh thông thường khó hoạt động.

3. Khung sinh kế bền vững của DFID được luận án vận dụng phân tích những nguồn lực (nguồn vốn) nào? Luận án vận dụng phân tích 5 nguồn vốn gồm: (1) Vốn tự nhiên (đất đai đồi bát úp, ruộng trũng, tài nguyên rừng, sông Cầu, sông Máng); (2) Vốn con người (quy mô lao động hộ gia đình, kỹ năng canh tác nương đồi, học vấn); (3) Vốn vật chất (nông cụ, xe quẹt, nhà ở, kênh mương, giao thông nông thôn); (4) Vốn tài chính (thu nhập từ chè, gia súc, tiền lương công nhân, vốn vay NHCSXH); (5) Vốn xã hội (quan hệ dòng họ, tình làng nghĩa xóm, tập quán đổi công, vần công).

4. Sinh kế của người Sán Dìu tại Thái Nguyên có những biến đổi nổi bật nào sau năm 1986? Sinh kế chuyển từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa: trong nông nghiệp, diện tích sắn/ngô đồi được thay thế bằng chè đặc sản (chè cành, chè Bát Tiên) và gà đồi thương phẩm; nghề thủ công đan lát, xe quẹt thu hẹp; hình thành các ngành nghề mới gồm kinh doanh dịch vụ, làm công nhân trong các mỏ sắt, nhà máy xi măng, khu công nghiệp và xuất khẩu lao động.

5. Biến đổi sinh kế tác động như thế nào đến các giá trị văn hóa truyền thống của người Sán Dìu? Biến đổi sinh kế giúp nâng cao mức sống vật chất nhưng cũng dẫn đến những thay đổi văn hóa: thiết chế đổi công truyền thống suy giảm do tính chất kinh tế thị trường; quy mô gia đình chuyển sang gia đình hạt nhân; tiếng nói tộc người, trang phục truyền thống và dân ca Soọng cô đứng trước nguy cơ mai một trong thế hệ trẻ do tiếp xúc thường xuyên với môi trường công nghiệp và đô thị.

Kết luận

Luận án "Sinh kế vùng gò đồi của người Sán Dìu ở tỉnh Thái Nguyên" của NCS Dương Thùy Linh là công trình nghiên cứu hệ thống về mối quan hệ giữa sinh kế và văn hóa tộc người trên vùng cảnh quan gò đồi trung du từ góc độ liên ngành Việt Nam học và Sinh thái học nhân văn. Luận án đã phục dựng bức tranh sinh kế truyền thống, chỉ rõ các quy luật chuyển dịch sinh kế sau năm 1986 và phân tích mức độ thích ứng văn hóa của cộng đồng người Sán Dìu tại Đồng Hỷ và Phú Bình. Các kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào công tác hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội bền vững và bảo tồn bản sắc văn hóa các tộc người thiểu số vùng trung du miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về sinh kế 1.

Những nghiên cứu sinh kế trên thế giới Những ý tưởng đầu tiên về sinh kế đã được giới thiệu trong các nghiên cứu của Robert Chambers vào giữa những năm 80 và sau đó được Chambers và Conway phát triển thêm vào đầu những năm 90 của thế kỷ XX. Từ những năm 1980, Chambers đã là một trong những người ủng hộ hàng đầu cho việc đưa người nghèo, cơ cực và thiệt thòi trở thành đối tượng trong các nghiên cứu của chính sách phát triển. Đặc biệt, ông lập luận họ nên được coi là trung tâm khi xác định các vấn đề phát triển, xây dựng chính sách, thực hiện dự án và việc nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (Participatory Rural Appraisal - PRA). Đây là phương pháp được sử dụng bởi các tổ chức phi chính phủ (Non- governmental organisation - NGOs) và các cơ quan khác có liên quan đến phát triển quốc tế.

Cách tiếp cận này nhằm mục đích kết hợp các kiến thức và ý kiến của người dân nông thôn trong quy hoạch và quản lý các dự án và chương trình phát triển. Năm 1991, Robert Chambers và Gordon Conway đề xuất một định nghĩa sinh kế nông thôn bền vững, được áp dụng phổ biến nhất ở cấp độ hộ gia đình. Theo hai ông, sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (gồm cả nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết khác, sinh kế được nghiên cứu dưới góc độ như phương cách để con người sinh tồn. Một sinh kế bền vững là có thể đối phó, phục hồi từ sự căng thẳng và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản của mình và cung cấp cơ hội sinh kế bền vững cho các thế hệ tiếp theo, đóng góp lợi ích cho các sinh kế khác ở cấp địa phương và toàn cầu và trong ngắn hạn và dài hạn.

Các ông cũng đã dự đoán: trong thế kỷ 21 sinh kế sẽ là cần thiết bởi sự gia tăng dân số hơn hai hay ba lần của con người hiện nay [123, tr. Ý tưởng sinh kế bền vững đã được Ủy ban Brundtland về Môi trường và Phát triển và Hội nghị Quốc tế năm 1992 về Môi trường và Phát triển giới thiệu đầu tiên nhằm mở rộng các khái niệm, đặt sinh kế bền vững là một mục tiêu rộng lớn cho xóa đói giảm nghèo.nguyen TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Gần đây các khái niệm và cách tiếp cận sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods - SL) của Viện Nghiên cứu Phát triển (Institute of Development Studies - IDS) và Bộ Phát triển Quốc tế Anh (Department for International Development - DFID) đã được đưa vào trong các nghiên cứu. Người đề xuất hàng đầu, Ian Scoones [118] của Viện Nghiên cứu Phát triển đề xuất một định nghĩa được sửa đổi của sinh kế bền vững: Một sinh kế bao gồm các khả năng, tài sản (bao gồm cả vật chất và nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết cho một phương tiện sinh sống. Một sinh kế bền vững khi nó có thể đối phó với căng thẳng và hồi phục và những cú sốc, duy trì hoặc tăng cường năng lực và tài sản của mình, trong khi không gây xói mòn cơ sở tài nguyên thiên nhiên.

Các nhóm nghiên cứu phát triển cũng vạch ra một khuôn khổ dự kiến để phân tích sinh kế nông thôn bền vững. Nó có ba yếu tố: nguồn lực sinh kế, chiến lược sinh kế, và các quá trình thể chế và cơ cấu tổ chức. Lasse Krantz [119], trong “The Sustainable Livelihood Approach to Poverty Reduction” đã đánh giá rằng: cách tiếp cận sinh kế bền vững - sustainable livelihood là một nỗ lực để vượt qua được những định nghĩa thông thường và phương pháp xoá đói giảm nghèo. Những quan điểm, khái niệm được tìm thấy là quá hẹp, vì họ chỉ tập trung vào các khía cạnh nhất định hoặc những biểu hiện của nghèo, như: thu nhập thấp hoặc không xem xét các khía cạnh quan trọng khác của nghèo đói như dễ bị tổn thương và loại trừ xã hội.

Những nghiên cứu về sinh kế trước đó chưa được nhìn nhận một cách toàn diện. Đặt trong phương pháp liên ngành, sinh kế nằm trong mối quan hệ với môi trường sinh thái, hoàn cảnh kinh tế và xã hội và hướng tới mục tiêu bền vững. Khái niệm sinh kế bền vững cung cấp một phương pháp tiếp cận thống nhất và tích hợp để giảm nghèo. Qua lao động, con người có sự tác động đến các yếu tố của tự nhiên như đất, nước, khí hậu… Giữa môi trường và phương thức mưu sinh có mối quan hệ chặt chẽ, có sự tác động qua lại bền chặt, khăng khít.

Con người lao động dựa trên những tài nguyên tự nhiên để sáng tạo ra những giá trị văn hóa vật chất và của cải phục vụ cho mục đích sinh tồn và phát triển. Quá trình đó đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến môi trường. Trong những thập niên gần đây, khi biến đổi khí hậu diễn ra nhanh, mạnh mẽ, vấn đề môi trường đã là mối quan tâm của cả nhân loại và các quốc gia trên thế giới.nguyen TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Năm 2003, Koos Neefjes [72] đã cho ra đời cuốn “Môi trường và sinh kế: các chiến lược phát triển bền vững”. Cuốn sách là công trình nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với môi trường theo nghĩa rộng (bao gồm cả con người và các quan hệ xã hội), mối quan hệ giữa môi trường, nghèo khổ và phát triển để đề ra chính sách và chiến lược bảo vệ và phát triển môi trường bền vững chống đói nghèo trên toàn thế giới.

Xuyên suốt cuốn sách là những đề xuất thực tiễn dựa trên các nghiên cứu điển hình rút ra từ những kinh nghiệm phong phú của Oxfam Anh về công tác phát triển và cứu trợ các cộng đồng. Cuốn sách nhằm mục đích ủng hộ các cuộc vận động của các tổ chức phát triển địa phương và quốc tế, cải thiện việc soạn thảo và thực thi các chiến lược phát triển và tăng cường các dự án hoạch định, giám sát với sự tham gia, đánh giá tác động. Công trình phản ánh mối quan hệ giữa đói nghèo và sự thay đổi của môi trường, từ cả góc độ lý thuyết và thực hành. Qua đó, giới thiệu các khung hành động của các cơ quan phát triển, thăm dò các quan hệ quyền lực và tư tưởng về sự tham gia của những người có lợi ích thiết thân và đặc biệt là quan niệm về sinh kế bền vững.

Tiếp đó thảo luận những công cụ và phương pháp tiếp cận dự án quản lý. Cuối cùng xem xét làm thế nào để các chiến lược và chính sách có thể giải quyết được những nguyên nhân cơ cấu của môi trường xuống cấp và nghèo đói. Cuốn sách là tài liệu hữu ích cho công tác nghiên cứu và xây dựng chính sách, nhất là trong việc giải quyết mối quan hệ giữa môi trường và đói nghèo, làm sao vừa bảo vệ được môi trường vừa tạo thêm công ăn việc làm cho người dân nghèo ở nông thôn cũng như thành thị. Trong nghiên cứu về phát triển nông thôn và giảm nghèo, vấn đề sinh kế và sinh kế bền vững đã trở thành mục tiêu phân tích ở cả cấp độ vĩ mô và vi mô, có thể được khái quát thành ba hướng tiếp cận chính, đó là các tiếp cận đồng đại, tiếp cận lịch đại và hướng tới tương lai [82, tr.

Về mặt khái niệm, các tiếp cận sinh kế bền vững có nguồn gốc từ các nghiên cứu phát triển liên quan đến đói nghèo và giảm nghèo, nổi bật nhất là các phân tích của nhà kinh tế học Ấn Độ Amartya Sen về các quyền trong mối quan hệ với nạn đói và đói nghèo, cùng các nghiên cứu của Robert Chambers và một số nhà khoa học khác. Cùng với các mối quan tâm về tính hiệu quả của các hoạt động phát triển, các tiếp cận sinh kế bền vững đã được phát triển và làm hình thành những khung phân 14 (LUAN.nguyen TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tích khác nhau, được gọi là những cách tiếp cận sinh kế bền vững (Sustainble livelihood approaches - SLA) và được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu và thực hành phát triển [82, tr. Nhìn chung, các nghiên cứu về sinh kế trên thế giới được tiếp cận dưới góc nhìn và mục tiêu phát triển nông thôn, xóa đói giảm nghèo. Từ đó hình thành khái niệm sinh kế bền vững từ góc độ phân tích các nguồn vốn hay còn gọi là các nguồn lực sinh kế được sử dụng trong các nghiên cứu, dự án phát triển.

Những nghiên cứu sinh kế ở Việt Nam Sinh kế là hoạt động gắn liền sự tồn tại và phát triển của con người. Ở Việt Nam, thuật ngữ sinh kế được dùng với nhiều nghĩa tương đương như: tập quán mưu sinh, hoạt động kinh tế, văn hóa sản xuất. Những vấn đề liên quan đến sinh kế đã và đang nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu dưới nhiều góc độ và nhằm những mục tiêu khác nhau. Chúng tôi tóm lược các công trình theo những khuynh hướng nghiên cứu dưới đây: Sinh kế là một thành tố của văn hóa tộc người trong các nghiên cứu dân tộc học.

Sinh kế được hiểu là hoạt động kinh tế của các tộc người, luôn chiếm vị trí quan trọng bên cạnh những nghiên cứu về các dạng thức văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần. Ở mỗi nghiên cứu, các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của hoạt động kinh tế trong đời sống tộc người, nổi lên là vai trò của hoạt động trồng trọt. Công trình tập thể của Viện Dân tộc học [107] có thể được coi là nghiên cứu đầu tiên chi tiết về hầu hết các thành phần dân tộc. Đối với mỗi tộc người, hoạt động kinh tế được bàn đến đầu tiên, chỉ sau tộc danh, lịch sử tộc người, địa bàn phân bố.

Từ đó, thấy được vai trò quan trọng của hoạt động kinh tế, có ý nghĩa quyết định đến sự tồn tại của cộng đồng và hình thành các giá trị văn hóa khác. Công trình mang lại cái nhìn tổng quát cho tác giả về đặc điểm sinh kế của các cộng đồng dân tộc thiểu số. Qua đó, chúng tôi có những hiểu biết để bước đầu nhận diện sự khác biệt sinh kế theo tộc người, vùng miền. Tuy nhiên, các dân tộc trong nghiên cứu này được sắp xếp theo tiêu chí ngôn ngữ, do đó, tính khát quát về vùng cảnh quan cư trú chưa được thấy rõ.

Đặc biệt, sinh kế được tiếp cận là một mảng riêng trong bức tranh văn hóa 15 (LUAN.nguyen TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.