Xây Dựng Lộ Trình Thực Tập Địa Chất Cơ Sở Tuyến Hà Tiên - Kiên Giang Và Nghiên Cứu Khoáng Sản

Lộ trình thực tập địa chất cơ sở được xây dựng nhằm cung cấp cho sinh viên kiến thức thực tế… 55 trang · Đại học Bách Khoa, Đại học Quốc gia TP. HCM · 2013.

• Tác giả: Hoàng Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: ThS. Đổng Uyên Thanh
• Trường học: Đại học Bách Khoa, Đại học Quốc gia TP. HCM
• Chuyên ngành: Địa chất cơ sở
• Đề tài: Xây dựng lộ trình thực tập địa chất cơ sở tuyến Hà Tiên - Kiên Giang và khoáng sản liên quan
• Loại tài liệu: báo cáo tổng kết đề tài khoa học công nghệ cấp trường
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• DANH MỤC CÁC HÌNH MINH HỌA
• NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ VÙNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN
• 1.2.1. Đặc điểm thổ nhưỡng
• 1.2.2. Đặc điểm rừng
• 1.3. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ GIAO THÔNG
• 1.4. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA CHẤT – KHOÁNG SẢN
• 1.4.1. Lịch sử nghiên cứu địa chất
• 1.4.2. Địa mạo - Kiến tạo
• 1.4.3. Khoáng sản
• 2. Chương 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Nội dung 1: Thu thập và tổng hợp tài liệu liên quan đến khu vực nghiên cứu
• 2.1.2. Nội dung 2: Xây dựng các lộ trình khảo sát và nội dung khảo sát chi tiết từng điểm lộ (mục đích, yêu cầu, thời gian, dụng cụ)
• 2.1.3. Nội dung 3: Đi thực địa
• 2.1.4. Nội dung 4: Công tác văn phòng
• 2.1.5. Nội dung 5: Thu thập và tổng hợp tài liệu liên quan đến khu vực nghiên cứu
• 2.1.6. Sản phẩm giao nộp của đề tài
• 2.2. CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. CƠ SỞ XÂY DỰNG LỘ TRÌNH THỰC TẬP ĐỊA CHẤT CƠ SỞ
• 3.1.1. Nguyên tắc xây dựng lộ trình và lựa chọn điểm khảo sát
• 3.1.2. Cơ sở địa chất
• 3.2. KẾT QUẢ XÂY DỰNG LỘ TRÌNH THỰC TẬP ĐỊA CHẤT CƠ SỞ
• 3.2.1. Quy mô lộ trình thực tập địa chất cơ sở
• 3.2.2. Kế hoạch thực hiện lộ trình
• 3.2.3. Đặc điểm các điểm khảo sát
• 3.3. ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lộ trình thực tập địa chất cơ sở

Lộ trình thực tập địa chất cơ sở được xây dựng nhằm cung cấp cho sinh viên kiến thức thực tế về địa chất và khoáng sản. Tuyến Hà Tiên - Kiên Giang được chọn do sự đa dạng về địa chất và khoáng sản. Khu vực này có lịch sử địa chất phức tạp, thể hiện qua các đới cấu trúc địa chất và địa mạo đa dạng. Thực tập địa chất tại đây giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các quá trình địa chất và khoáng sản liên quan.

1.1. Mục tiêu và phạm vi

Mục tiêu của lộ trình thực tập là xây dựng một tuyến thực tập mới, đa dạng và chi tiết, phù hợp với nội dung môn học Địa chất cơ sở. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các thực thể địa chất lộ trên mặt đất trong khu vực Hà Tiên - Kiên Giang. Đối tượng nghiên cứu là các điểm lộ tự nhiên và nhân tạo, liên quan đến kiến thức đã được chuẩn bị trong môn học.

1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Kết quả của lộ trình thực tập góp phần làm rõ các nghiên cứu địa chất đã có và cung cấp tài liệu tham khảo cho môn học Thực tập địa chất cơ sở. Đây cũng là cơ sở cho các dự án xây dựng công viên địa chất. Khoáng sản liên quan được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và khai thác khoáng sản.

II. Đặc điểm địa chất và khoáng sản

Khu vực Hà Tiên - Kiên Giang có đặc điểm địa chất phức tạp, bao gồm các dạng địa hình như đồng bằng, núi sót và biển đảo. Khoáng sản trong khu vực đa dạng, bao gồm đá vôi, granit và các khoáng sản khác. Các điểm lộ được chọn lựa là những điểm đặc trưng về địa chất và khoáng sản, phù hợp với nội dung thực tập.

2.1. Địa hình và cấu trúc địa chất

Địa hình Kiên Giang bao gồm đồng bằng thấp, núi sót và biển đảo. Các dạng địa hình này phản ánh quá trình địa chất lâu dài. Cấu trúc địa chất của khu vực bao gồm các đứt gãy, nếp uốn và các lớp trầm tích. Các điểm lộ được chọn lựa dựa trên nguyên tắc đại diện cho các quá trình địa chất chính.

2.2. Khoáng sản liên quan

Khoáng sản Hà Tiên bao gồm đá vôi, granit và các khoáng sản khác. Đá vôi được khai thác để sản xuất xi măng, trong khi granit được sử dụng trong xây dựng. Các điểm lộ khoáng sản được nghiên cứu kỹ lưỡng, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và khai thác khoáng sản.

III. Phương pháp nghiên cứu và kết quả

Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập tài liệu, khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu. Lộ trình thực tập được xây dựng dựa trên các nguyên tắc khoa học và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu đã xác định được 13 điểm lộ đặc trưng về địa chất và khoáng sản, phù hợp với nội dung thực tập.

3.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập và tổng hợp tài liệu, khảo sát thực địa và phân tích dữ liệu. Thực tập địa chất được thực hiện tại các điểm lộ đặc trưng, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về các quá trình địa chất và khoáng sản. Các phương pháp nghiên cứu được áp dụng một cách hệ thống và khoa học.

3.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu đã xác định được 13 điểm lộ đặc trưng về địa chất và khoáng sản. Các điểm lộ này được chọn lựa dựa trên nguyên tắc đại diện cho các quá trình địa chất chính. Lộ trình thực tập được xây dựng một cách chi tiết, phù hợp với nội dung môn học Địa chất cơ sở.

Nội dung chính

Phân Tích & Xây Dựng Lộ Trình Thực Tập Địa Chất Cơ Sở Tuyến Hà Tiên – Kiên Giang: Báo Cáo Khoa Học & Ứng Dụng Đào Tạo Thực Địa

---

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

• Câu hỏi nghiên cứu (Research Question): Làm thế nào để thiết kế và chuẩn hóa một lộ trình thực tập thực địa môn Địa chất cơ sở tối ưu tại khu vực Tây Nam Bộ, vừa bao hàm đầy đủ các cấu trúc thạch học – kiến tạo – địa mạo điển hình, vừa đáp ứng tính bền vững lâu dài thay thế cho các tuyến truyền thống đang bị đô thị hóa xóa mòn?
• Phương pháp tiếp cận (Methodology Snapshot): Đề tài kết hợp phương pháp kế thừa dữ liệu bản đồ địa chất tỉ lệ 1:50.000 – 1:200.000, phân tích tài liệu viễn thám/địa mạo với khảo sát thực địa trực tiếp bằng thiết bị đo đạc chuyên dụng (địa bàn, GPS, phân tích thế nằm, lấy mẫu đối chứng) tại khu vực ven biển Hà Tiên – Kiên Lương – Hòn Đất.
• Phát hiện chính (Key Findings): Nhóm nghiên cứu đã xác lập thành công tuyến lộ trình toàn diện dài 100 km với 13 điểm lộ mẫu mực (KG1 – KG13). Tuyến này phản ánh đầy đủ thang địa tầng từ Cổ sinh (Devon, Permi), Trung sinh (Trias, Creta) đến Tân sinh (Đệ Tứ), các pha magma xâm nhập – phun trào, biến dạng kiến tạo (đứt gãy nghịch chờm, mặt trượt mylonit, nếp uốn) và hệ thống địa mạo karst ven biển độc nhất vô nhị ở miền Nam.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp bộ giáo trình thực địa và cơ sở dữ liệu số hóa hoàn chỉnh phục vụ đào tạo kỹ sư Địa chất – Dầu khí – Môi trường, đồng thời đóng vai trò là tài liệu khoa học nền tảng cho công tác quy hoạch công viên địa chất (Geopark) và phát triển du lịch địa chất bền vững tại Kiên Giang.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Thực tập địa chất ngoài trời là mắt xích then chốt trong giáo dục khoa học Trái đất, giúp sinh viên chuyển hóa lý thuyết thạch học, cấu trúc kiến tạo và địa mạo thành kỹ năng nhận diện thực tế. Trong nhiều năm, các lộ trình thực tập truyền thống (như tuyến TP.HCM – Bà Rịa – Vũng Tàu) giữ vai trò chủ lực. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, sự phát triển các khu công nghiệp và hạ tầng giao thông mở rộng đã làm biến dạng hoặc phá hủy hoàn toàn nhiều vết lộ tự nhiên quan trọng, đặt ra yêu cầu cấp bách phải tìm kiếm một lộ trình thay thế có tính ổn định và đa dạng chuyên môn cao hơn.

Khu vực ven biển Hà Tiên – Kiên Giang (thuộc vùng Tứ giác Long Xuyên) sở hữu vị trí địa chất đặc biệt quan trọng tại cực Tây Nam tổ quốc. Đây là nơi giao nhau của nhiều đới cấu trúc kiến tạo phức tạp, trải qua lịch sử tiến hóa lâu dài từ bồn trũng Paleozoi, đới hút chìm Mesozoi đến các pha nâng hạ tân kiến tạo Đệ Tứ. Điểm nổi bật bậc nhất của khu vực là sự hiện diện của các khối núi sót đá vôi giữa đồng bằng tích tụ và dải bờ biển, tạo nên cảnh quan karst nhiệt đới ngập nước độc nhất ở phía Nam Việt Nam.

Nghiên cứu do nhóm tác giả Khoa Kỹ thuật Địa chất & Dầu khí (Trường Đại học Bách khoa – ĐHQG-HCM) triển khai nhằm lấp đầy khoảng trống tài liệu thực địa chuẩn hóa tại Tây Nam Bộ. Với tính bền vững cao nhờ các điểm lộ nằm trong khu danh thắng, khu bảo tồn sinh thái và mỏ khai thác quy chuẩn, tuyến thực tập này không chỉ giải quyết bài toán sư phạm mà còn thúc đẩy giá trị bảo tồn địa di sản (Geoheritage) của địa phương.

---

Methodology và approach (350-400 từ)

Nghiên cứu ứng dụng cách tiếp cận hệ thống, kết hợp chặt chẽ giữa tổng hợp dữ liệu văn phòng và thực địa chi tiết theo chu trình 5 bước:

[Kế thừa tài liệu bản đồ 1:50k & 1:200k] 
[Thiết kế sơ bộ mạng lưới điểm lộ dự kiến] 
[Khảo sát thực địa (GPS, Địa bàn, Thạch học đại thể)] 
[Phân tích đối sánh, lập hồ sơ vết lộ & xử lý số liệu phòng] 
[Chuẩn hóa Lộ trình 13 Điểm Thực địa (KG1 - KG13)]

1. Thu thập và kế thừa dữ liệu

Nhóm nghiên cứu thu thập các nguồn tư liệu chuẩn mực từ Liên đoàn Bản đồ Địa chất miền Nam và Liên đoàn Quy hoạch - Điều tra Tài nguyên nước miền Nam, bao gồm:

• Bản đồ địa hình VN2000 tỉ lệ 1:50.000.
• Bản đồ Địa chất & Khoáng sản tỉ lệ 1:200.000 (vùng Nam Bộ) và 1:50.000 (nhóm tờ Hà Tiên – Phú Quốc của Trương Công Đượng).
• Dữ liệu phân chia địa tầng N-Q và cấu trúc địa chất Đồng bằng Nam Bộ (Nguyễn Huy Dũng và cộng sự).

2. Phương pháp lộ trình địa chất thực địa

Nhóm chuyên gia trực tiếp khảo sát thực địa dọc tuyến đường từ Thị xã Hà Tiên, huyện Kiên Lương đến huyện Hòn Đất:

• Định vị & Đo đạc: Sử dụng GPS cầm tay xác định tọa độ $X, Y$; dùng địa bàn địa chất đo thế nằm các lớp đá (đường phương, góc dốc, hướng dốc), khe nứt kiến tạo, mặt trượt đứt gãy.
• Mô tả thạch học & Thu mẫu: Nhận diện cấu trúc thạch học vĩ mô (macro-structures), lấy mẫu đá magma, trầm tích lục nguyên, đá vôi carbonat và khoáng vật thứ sinh; chụp ảnh lưu trữ cấu trúc mặt cắt.

3. Tiêu chí lựa chọn và chuẩn hóa điểm lộ

Mỗi điểm lộ được đánh giá khắt khe qua 4 tiêu chí:

1. Giá trị chuyên môn: Thể hiện rõ nét hiện tượng địa chất (nội sinh/ngoại sinh/khoáng sản).
2. Tính dễ quan sát: Nhận diện tốt bằng mắt thường và kính lúp bỏ túi.
3. An toàn & Tiếp cận: Không hiểm trở, có mặt bằng đủ cho nhóm 20–25 sinh viên tác nghiệp, có bãi đỗ xe 50 chỗ trong bán kính dưới 500m.
4. Tính bảo tồn: Nằm trong khu vực ít bị tác động phá hủy bởi công trình dân sinh.

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu đã xây dựng thành công tuyến thực địa tổng chiều dài 100 km với 13 điểm lộ mẫu (KG1 – KG13), phân bổ tối ưu trong kế hoạch 5 ngày:

1. Bức tranh địa tầng và thạch học phong phú

• Trầm tích lục nguyên – carbonat: Điểm lộ Thạch Động (KG1), Núi Đá Dựng (KG3), Chùa Hang (KG12) thể hiện rõ đá vôi màu xám sáng đến xám sẫm thuộc Hệ tầng Hà Tiên ($Pht$); trầm tích cát bột kết bị thạch anh hóa hệ tầng Hòn Heo ($D_{2-3}hh$) tại Hòn Trẹm (KG11).
• Đá phun trào & Trầm tích núi lửa: Các tập đá rhyolite, rhyolite porphyr và cát kết tuf thuộc Hệ tầng Núi Cọp ($T_2anc$) quan sát rõ tại vách taluy Thạch Động (KG2), Mũi Tà Pang (KG4), Núi Đèn (KG5) và Núi Ông Cọp (KG6).
• Magma xâm nhập sâu: Khu vực Hòn Sóc – Hòn Đất (KG13) cung cấp vết lộ granite hạt vừa pha 2 và granite hạt nhỏ pha 3 thuộc Phức hệ Đèo Cả ($K_2đc$) cùng Phức hệ Định Quán ($J_3\text{-}K_1đq$) với các thể tù (xenolith) kích thước lớn.

2. Dấu chỉ cấu trúc kiến tạo đa dạng

• Mặt trượt & Mylonit: Tại KG1 (Thạch Động), ghi nhận mặt trượt thuận thế nằm $160^\circ\angle30^\circ$ mang vết xước gờ trượt cao 0,5–0,7 cm cùng đới dập vỡ dăm kết mylonit rộng 12 cm, dài hơn 1 m.
• Đứt gãy nghịch chờm (Overthrust): Phát hiện mặt chờm nghịch rõ nét tại chân Thạch Động khi khối đá vôi Permi trượt chờm lên cát kết tuf Trias.
• Biến dạng nếp uốn (Folds): Tại moong khai thác Núi Bình Trị (KG10), ghi nhận nếp uốn lõm không đối xứng với cánh trái đo được $140^\circ\angle60^\circ$ và cánh phải $30^\circ\angle80^\circ$, bao quanh bởi các đới sét than bị vò nhàu mạnh mẽ.

3. Địa mạo Karst và dấu vết biến đổi cổ khí hậu

• Hệ thống hang động 3 tầng: Xác lập sự tồn tại của 3 mức hang động karst: mức 2–3 m (phổ biến tại Chùa Hang, Hang Cá Sấu), mức 15–20 m (Núi Đá Dựng) và mức 40–60 m (Thạch Động).
• Ngấn nước biển cổ (Paleo-sea notches): Bảo tồn hoàn hảo 3 mức ngấn biển tại KG9 và KG12 ở độ cao 1,5–2,0 m; 2,5–3,0 m và 3,5–4,0 m cùng lớp tích tụ vỏ sò cổ dày 0,5 m, minh chứng cho các giai đoạn biển tiến – thoái Holocen.

4. Khoáng sản và cổ sinh vật học

• Nhận diện mỏ đá sét than dày 4 m tại Dương Hòa (KG7); mỏ đá vôi xi măng trữ lượng lớn tại Núi Khoe Lá (KG8 – cung cấp cho nhà máy Holcim).
• Phát hiện hóa thạch trùng thoi Fusulina tại Hang Ớt và các cá thể hóa thạch Huệ Biển (Crinoidea) gắn kết trên vách đá vôi Chùa Hang (KG12).

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

• Về mặt lý thuyết & Địa tầng: Đề tài chuẩn hóa dữ liệu mô tả thực địa đối với các phân vị địa chất khu vực Tây Nam Bộ, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tương tác kiến tạo mảng (đới chờm nghịch Paleozoi – Mesozoi) và lịch sử tân kiến tạo nâng hạ bậc thềm Đệ Tứ ở đới bờ biển Vịnh Thái Lan.
• Về mặt phương pháp luận: Xây dựng thành công bộ khung tiêu chí đánh giá điểm lộ thực địa kết hợp đồng thời 3 yếu tố: Giá trị học thuật – An toàn sư phạm – Logistics giao thông. Phương pháp này có thể áp dụng nhân rộng cho việc thiết kế các tuyến thực địa liên ngành (Địa lý, Môi trường, Trắc địa).
• Về mặt ứng dụng & Chính sách:
  • Cung cấp tập bản đồ tài liệu thực tế, tọa độ số hóa và cẩm nang nhật ký thực tập cho Khoa Kỹ thuật Địa chất & Dầu khí – ĐH Bách Khoa TP.HCM.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác để UBND tỉnh Kiên Giang và các cơ quan chuyên trách tham khảo xây dựng hồ sơ Công viên Địa chất Quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế du lịch song hành với bảo tồn di sản thiên nhiên.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

1. Cơ sở giáo dục Đại học & Viện nghiên cứu: Giảng viên, nghiên cứu sinh, sinh viên các ngành Kỹ thuật Địa chất, Địa kỹ thuật, Kỹ thuật Dầu khí, Địa lý tự nhiên, Khoa học Môi trường sử dụng làm giáo trình thực địa ngoài trời.
2. Kỹ sư thăm dò & Doanh nghiệp khai khoáng: Các kỹ sư địa chất mỏ tìm kiếm nguồn nguyên liệu đá vôi xi măng, sét gạch ngói, than bùn và vật liệu đá xây dựng tại khu vực Kiên Giang – An Giang.
3. Cơ quan quản lý nhà nước & Quy hoạch đô thị: Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Khoa học & Công nghệ tỉnh Kiên Giang trong công tác cấp phép khai thác khoáng sản, bảo vệ môi trường karst và chống xói lở bờ biển.
4. Nhà phát triển du lịch sinh thái – địa chất: Các tổ chức lữ hành, chuyên gia Geotourism khai thác các tour du lịch khám phá hang động karst, hóa thạch cổ sinh và cảnh quan biển đảo Hà Tiên.

---

FAQ (Câu hỏi thường gặp)

1. Phát hiện quan trọng nhất của lộ trình thực tập này là gì?

Đó là việc tích hợp thành công 13 điểm lộ cô đọng trong bán kính 100 km nhưng hội tụ đầy đủ tất cả các hiện tượng địa chất cơ bản: từ trầm tích, magma, biến chất đến đứt gãy kiến tạo, địa mạo karst 3 tầng và các ngấn nước biển cổ.

2. Phương pháp thiết kế lộ trình có điểm gì đặc biệt?

Phương pháp tiếp cận đặt trọng tâm vào tính an toàn và sư phạm: tối ưu hóa cự ly di chuyển (phổ biến 4–5 km giữa các điểm), tiếp cận thuận tiện bằng xe khách 50 chỗ, mặt bằng học tập rộng rãi cho nhóm 25 người và nằm trong các khu danh thắng có tính bảo tồn dài hạn.

3. Kết quả của nghiên cứu này có thể khái quát hóa (generalize) không?

Hoàn toàn có thể. Quy trình khảo sát và bộ tiêu chí đánh giá điểm lộ của đề tài là mô hình chuẩn mực có thể áp dụng để thiết lập các tuyến thực địa khoa học Trái đất tại các khu vực khác như Bảy Núi (An Giang), Tây Nguyên hay Duyên hải Nam Trung Bộ.

4. Các hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) là gì?

Nghiên cứu định tuổi tuyệt đối (Isotope dating) các ngấn biển cổ để lập biểu đồ chi tiết dao động mực nước biển; số hóa 3D các điểm lộ bằng công nghệ Flycam/LiDAR để xây dựng hệ thống thực tập địa chất ảo (Virtual Field Trip).

5. Lộ trình này mang lại ứng dụng thực tiễn nào cho địa phương?

Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho công tác khoanh định bảo vệ các di sản địa mạo karst độc đáo trước nguy cơ bị khai thác cạn kiệt bởi các nhà máy xi măng, đồng thời định hướng xây dựng hạ tầng du lịch sinh thái bền vững.

---

Kết luận (150 từ)

Đề tài nghiên cứu khoa học "Xây dựng lộ trình thực tập Địa chất cơ sở tuyến Hà Tiên – Kiên Giang và khoáng sản liên quan" do ThS. Đổng Uyên Thanh chủ nhiệm đã giải quyết xuất sắc yêu cầu đổi mới và nâng cao chất lượng đào tạo thực địa của Trường Đại học Bách khoa – ĐHQG-HCM. Chuỗi 13 điểm khảo sát chuẩn hóa từ Thạch Động đến Hòn Đất là "bảo tàng tự nhiên" sinh động, kết nối hoàn hảo giữa lý thuyết hàn lâm và hiện trường sinh động.

Công trình mở ra hướng đi bền vững trong công tác bảo tồn di sản địa chất Tây Nam Bộ, đồng thời là lời kêu gọi các cơ quan quản lý và trường đại học tiếp tục chung tay số hóa, bảo vệ các vết lộ tự nhiên trước áp lực công nghiệp hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VÙNG NGHIÊN CỨU 1.1 - VỊ TRÍ ĐỊA LÝ Kiên Giang là một tỉnh ven biển thuộc đồng bằng sông Cửu Long. Trung tâm tỉnh là thành phố Rạch Giá, cách thành phố Hồ Chí Minh 250 km về phía Tây. Phần đất liền giới hạn trong khung tọa tọa độ từ 9°23'50- 10°32'30 vĩ Bắc và từ 104°26'40 - 105°32'40 kinh Đông (Hình 1.1 - Sơ đồ vị trí vùng nghiên cứu Phía Bắc giáp Campuchia, đường biên giới dài 56,8 km, phía Nam giáp tỉnh Bạc Liêu và tỉnh Cà Mau, phía Tây giáp vịnh Thái Lan với đường bờ biển dài 200 km, phía Đông lần lượt tiếp giáp với các tỉnh là An Giang, thành phố Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang.2 - ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN 1.1 - Địa hình Kiên Giang có đủ các dạng địa hình từ đồng bằng, núi rừng và biển đảo. Phần đất liền có địa hình tương đối bằng phẳng, thấp dần từ đông bắc xuống tây nam và có 2 dạng địa hình chính: đồng bằng thấp và đồi núi sót.1 - Dạng địa hình đồng bằng thấp Trong vùng có các kiểu đồng bằng phổ biến sau: Địa hình đồng bằng tích tụ - xâm thực: Dạng địa hình có diện phân bố nhỏ tạo thành các dải hẹp ven chân núi ở Kiên Giang.

Bề mặt địa hình phát triển trầm tích a,amQ13. Đất đá trên mặt chủ yếu sét, sét cát và sét các trầm nhiều nơi bị phong hóa laterit. Bề mặt địa hình dốc thoải, độ cao trung bình 5 - 10m, thường phát triển cây tạp và thân mộc. Hiên đang được sử dụng cho mục đích trồng cây ăn trái và lúa.

Quá trình ngoại sinh chủ yếu là rửa trôi bề mặt, xâm thực yếu tạo thành những mương rãnh hẹp. Địa hình tích tụ - đầm lầy: địa hình chiếm trên 90% diện tích vùng nghiên cứu. Bề mặt địa hình phát triển chủ yếu các trầm tích đa nguồn gốc tuổi Holocen a, am, b, bm Q2. Thành phần đất đá lộ trên mặt chủ yếu là sét, bùn sét, bùn cát màu xám, đen nhạt lẫn nhiều xác và mùn thực vật hoặc nâu vàng loang lổ (ven sông).

Bề mặt địa hình khá bằng phẳng, độ cao thay đổi từ 0,5 - 5m. Quá trình ngoại sinh chủ yếu là tích tụ và xâm thực ở ven các dòng chảy. Thực vật phát triển chủ yếu là cây bụi, năng, lác, bàng, bần, đước, tràm… phần lớn diện tích này được sử dụng trồng lúa và cây ăn trái (các cù lao giữa sông). Trong phạm vi phân bố địa hình này, bề mặt bị chia cắt bởi nhiều kênh rạch và sông ngòi chảy qua.

Bãi bồi ven biển: Địa hình này chỉ chiếm diện tích rất nhỏ ven biển Kiên Giang. Trên mặt phát triển trầm tích m, amQ2. Địa hình khá dốc, độ cao thay đổi <0,5m, quá trình ngoại sinh chủ yếu là tích tụ và xâm thực do sóng biển. Thành phấn đất đá chủ yếu là các mịn, cát bụi, cát lẫn bùn sét màu xám đen.

Thực vật ít phát triển chủ yếu là đước và các loại cây bụi nước lợ.2 - Dạng địa hình đồi núi sót Hệ thống núi sót ven biển ở Kiên Giang tập trung ở huyện Hòn Đất, huyện Kiên Lương và thị xã Hà Tiên, độ cao trung bình dưới 200m. Xét về cấu tạo địa chất, có thể chia thành ba loại: - Núi đá granit: núi Hòn Đất, núi Hòn Me, núi Hòn Sóc. - Núi đá vôi: núi Chùa Hang, núi Bình Trị, núi Hang Tiền, núi Khoe Lá, núi Ngang, núi Trà Đuốc, núi Mây, núi Mo So. - Núi đá phiến xen núi đá macma phun trào: núi Bãi Ớt, núi Ông Cọp, núi Xoa Ảo, núi Nhọn, núi Tô Châu, núi Bình San, núi Pháo Đài, núi Đá Dựng.

Đặc biệt dọc bờ biển từ Hà Tiên đến Hòn Chông có các chỏm núi đá vôi với nhiều hang động karst có nhiều cảnh quan kỳ thú.1 - Thủy văn Mạng lưới sông, rạch, kênh, mương phát triển rất mạnh. Sông Giang Thành bắt nguồn từ Campuchia chảy qua Hà Tiên và đổ ra biển. Hệ thống kênh rạch nhỏ khác như Mây Còn, Khoe Lá… chảy uốn lượn quanh chân núi hoặc trong các đồng bằng, thoát ra sông lớn và đổ ra biển. 5 Một số kênh rạch thuộc tỉnh Kiên Giang lớn đáng chú ý trong vùng: Kênh Thoại Hà do ông Nguyễn Văn Thoại được vua Gia Long giáng chỉ cho đào vào mùa Xuân năm Mậu Dần (1818).

Kênh đào theo lạch nước cũ, nối rạch Long Xuyên tại Vĩnh Trạch kéo dài theo hướng Tây Nam, ngang qua chân núi Sập, tiếp với sông Kiên Giang, đổ nước ra biển Tây tại cửa Rạch Giá.410 tầm, rộng 20 tầm, ghe xuồng qua lại thuận lợi. Sau hơn 1 tháng đào xong, vua Gia Long khen và đặt tên kênh là Thoại Hà và ban tên núi Sập là Thoại Sơn, để biểu dương công trạng của quan trấn thủ Nguyễn Văn Thoại. Kênh Vĩnh Tế bắt đầu đào vào ngày rằm tháng Chạp năm Kỹ Mão (1819) cũng do Nguyễn Văn Thoại chỉ huy. Kênh đào song song với đường biên giới Việt Nam- Campuchia, bắt đầu từ bờ Tây sông Châu Đốc thẳng nối giáp với sông Giang Thành (Hà Tiên - Kiên Giang).

Kênh đào trong 5 năm với hơn 80.000 dân binh, đào đắp với hàng triệu mét khối đất. Tổng chiều dài của kênh là 205 dặm rưỡi (91km), rộng 7 trượng 5 thước (25m) và sâu 6 thước (3m). Nói về lợi ích của kênh Vĩnh Tế, Đại Nam nhất thống chí viết: “Từ đấy đường sông thông, việc biên phòng và việc buôn bán đều được hưởng mối lợi vô cùng”. Ngoài ra còn có 3 con sông chảy qua: Sông Cái Lớn (60 km), sông Cái Bé (70 km) và sông Giang Thành (27,5 km) và hệ thống kênh rạch chủ yếu để tiêu nước về mùa lũ và giao thông đi lại, đồng thời có tác dụng tưới nước vào mùa khô.

Tóm lại, Kiên Giang có nguồn nước mặt khá dồi dào, nhưng đến mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10) phần lớn nước mặt ở Tứ giác Long Xuyên đều bị nhiễm phèn mặn, do vị trí ở cuối nguồn nước ngọt của nhánh sông Hậu, nhưng lại ở đầu nguồn nước mặn của vịnh Rạch Giá.2 - Địa hình và hệ thống sông ngòi 6 1.2 - Khí hậu Đây là vùng có khí hậu ôn hòa, nóng ẩm quanh năm. Có 2 mùa rõ rệt: mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 11 và mùa khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau. Một số đặc điểm yếu tố khí hậu như sau: Mây: Lượng mây toàn vùng tương đối ít. Trong mùa khô, có khi trời có mây nhưng vẫn nắng.

Trong mùa mưa, lượng mây thường nhiều hơn. Nắng: toàn vùng có mùa nắng chói chang, trở thành địa phương có số giờ nắng trong năm lớn kỷ lục của cả nước. Bình quân mùa khô có tới 10 giờ nắng/ngày ; mùa mưa tuy ít hơn nhưng cũng còn tới gần 7 giờ nắng/ngày. Tổng tích ôn cả năm lên trên 2.

Nhiệt độ: Nhiệt độ trung bình toàn vùng không những cao mà còn rất ổn định. Chênh lệch nhiệt độ giữa các tháng trong mùa khô chỉ hơn kém nhau khoảng 1,5° đến 3° ; còn trong các tháng mùa mưa chỉ vào khoảng trên dưới 1°. Nhiệt độ cao nhất năm thường xuất hiện vào tháng 4, dao động trong khoảng 36°- 38° ; nhiệt độ thấp nhất năm thường xuất hiện vào tháng 10 dưới 18° (năm 1976 và 1998). Gió: mùa khô gió thịnh hành là Đông Bắc, còn mùa mưa là gió Tây Nam - gió Tây Nam là gió có tần suất xuất hiện lớn nhất.

Tốc độ gió ở đây tương đối mạnh, trung bình đạt tới trên 3m/giây. Trong năm, tốc độ gió mùa hè lớn hơn mùa Đông. Ngoài vùng ven biển Kiên Giang, phần lớn diện tích còn lại nằm sâu trong đất liền Nam Bộ nên ít chịu ảnh hưởng gió bão. Mưa: mùa mưa thường bắt đầu vào tháng 5 và kết thúc vào tháng 11.

Tổng lượng mưa mùa mưa chiếm 90% tổng lượng mưa năm. Lượng mưa mùa mưa lớn lại trùng vào mùa nước lũ của sông Mê Kông dồn về hạ lưu nên đã gây ra tình trạng úng tổ hợp với ngập lụt, chi phối đến nhiều hoạt động sản xuất và đời sống. Bốc hơi: trong mùa khô do nắng nhiều, độ ẩm không khí thấp nên lượng bốc hơi lớn, bình quân 110mm/tháng (vào tháng 3 có tới 160mm). Trong mùa mưa , lượng bốc hơi thấp hơn, bình quân 85mm/tháng , nhỏ nhất khoảng 52mm/tháng xuất hiện vào tháng 9 hoặc tháng 10, là thời kỳ có mưa nhiều, độ ẩm cao.

Độ ẩm: mùa có độ ẩm thấp (nhỏ hơn 80%) thường bắt đầu từ tháng 12 và kéo dài đến tháng 4 năm sau. Nghĩa là mùa có độ ẩm thấp trùng với mùa khô. Mùa khô độ ẩm ở thời kì đầu là 82%, giữa 78%, và cuối còn 72%. Mùa mưa ở đây thật sự là một mùa ẩm ướt.

Độ ẩm trung bình trong những tháng mùa mưa đều 84%, cá biệt có tháng đạt xấp xỉ 90%. Ngoài các yếu tố khí tượng nói trên, trong vùng còn có các hiện tượng thời tiết cần lưu ý như: lốc xoáy, vòi rồng, mưa đá, hạn Bà Chằn, ảnh hưởng của Elnino và Lanina.3 - Đặc điểm thổ nhưỡng Đất đai ở Kiên Giang phù hợp cho việc phát triển nông lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản, với tổng diện tích đất tự nhiên là 634.627,21ha, trong đó: nhóm đất 7 nông nghiệp: 575.697,49ha, chiếm 90,71% đất tự nhiên (riêng đất lúa 354.011,93ha, chiếm 61,49% đất nông nghiệp); nhóm đất phi nông nghiệp: 53.238,38ha, chiếm 8,39% diện tích tự nhiên; nhóm đất chưa sử dụng: 5.691,34ha, chiếm 0,90% diện tích tự nhiên; đất có mặt nước ven biển: 13.4 - Đặc điểm rừng Kiên Giang là một trong hai tỉnh có diện tích rừng lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Tổng diện tích đất lâm nghiệp năm 2011 là 91.288,87 ha, trong đó rừng sản xuất: 22.675,07 ha, rừng phòng hộ: 28.886,42 ha và rừng đặc dụng 39. Rừng Kiên Giang có trên 140 loại động vật rừng quý hiếm, có giá trị bảo tồn và tham quan du lịch… 1.3 - ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ GIAO THÔNG 1.1 - Dân cư Tính đến năm 2011, dân số toàn tỉnh Kiên Giang đạt gần 1.100 người, mật độ dân số đạt 270 người/km².

Trong đó tại thành thị đạt gần 466.100 người, tại nông thôn đạt 1. Kiên Giang là địa bàn cư trú của hơn 15 dân tộc khác nhau. Trong đó, dân tộc Kinh chiếm khoảng 85,5%, dân tộc Khmer chiếm khoảng 12,2%, dân tộc Hoa chiếm khoảng 2,2%, còn lại là một số dân tộc khác như: Chăm, Tày, Mường, Nùng.2 - Kinh tế Tốc độ phát triển kinh tế của tỉnh Kiên Giang được xếp vào hàng thứ 3 trong các tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long (sau Hậu Giang và Bạc Liêu). Ngành công nghiệp chủ yếu là khai thác đá vôi và sản xuất xi măng.