CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Khái quát về dạy học trải nghiệm 1. Khái niệm dạy học trải nghiệm 1. Trải nghiệm Hiện nay, xu thế day học hiện đại đang được nhiều quốc gia trên khắp thế giới bao gồm cả Việt Nam tập trung nghiên cứu, sử dụng tại trường học chính là trải nghiệm.
Theo từ điển Tiếng Việt thì: “Trải nghiệm là đã từng qua, đã từng biết, từng chịu đựng.” [8] Theo Wikipedia: “Trải nghiệm hay kinh nghiệm là tổng quan khái niệm bao gồm: tri thức, kĩ năng thu được thông qua việc tiếp xúc, thao tác trực tiếp với các sự vật hiện tượng.” [25] Trải nghiệm và kinh nghiệm thường được cho là tương đồng với nhau. Kinh nghiệm liên quan đến việc biết cách thực hiện hoặc xử lý các tình huống, trong khi trải nghiệm hay chỉ một kiến thức từ việc tìm hiểu sâu về các sự vật, hiện tượng hoặc sự kiện. Qua những quan niệm này, chúng tôi cho rằng: Trải nghiệm là quá trình tham gia trực tiếp vào những tình huống, hoạt động, tiếp xúc cùng những đối tượng cụ thể để nhận được tri thức và KN liên quan đến chúng. Dạy học trải nghiệm Kolb (2008) đã phát triển lí thuyết hiện đại về học thông qua trải nghiệm qua đó làm rõ mối quan hệ giữa học tập và kinh nghiệm, cụ thể là: “Học thông qua trải nghiệm là quá trình học theo đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm” [12].
Theo ông, quá trình học thông qua trải nghiệm của người học diễn ra theo một chu trình gồm 4 giai đoạn: Trải nghiệm cụ thể; Quan sát phản ánh; Trừu tượng hóa khái niệm; Thử nghiệm tích cực. Việc học chỉ đạt hiệu quả khi người học tham gia cả bốn giai đoạn này. Còn Dương Thị Kim Oanh và Phan Thị Thanh Thúy (2019) thì cho rằng, DHTN là quan điểm dạy học dựa vào việc tổ chức 8 các hoạt động học tập trải nghiệm. DHTN trong nhà trường được hiểu là hoạt động dạy có mục đích, có đối tượng dạy học cụ thể và sử dụng hình thức trải nghiệm trong dạy học.
Qua trải nghiệm thực tiễn, người học có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định. [5] Khái niệm này nhấn mạnh vai trò hướng dẫn, chỉ đạo và hỗ trợ của GV. GV không trực tiếp tổ chức hay phân chia công việc cho HS, chỉ đóng vai trò giúp đỡ, quan sát để cá nhân hoặc tập thể tham gia vào hoạt động, từ đó giúp HS trở nên chủ động và tích cực hơn. Phạm vi của các hoạt động và kết quả đạt được không chỉ bao gồm những nội dung hoặc chủ đề cụ thể mà còn là sự phát triển về sáng tạo, phẩm chất, NL của HS.
Tại một vài quốc gia, DHTN được coi là hoạt động sau giờ học trên trường, với mục tiêu chính là nâng cao phẩm chất, kĩ năng, trong khi mục tiêu chính của việc dạy học trên lớp là phát triển trí tuệ. Cách thay đổi cách gọi HĐTN trong CTGDPT mới đã phản ánh sự thay đổi trong triết lý giáo dục đồng thời cho thấy rõ việc thay đổi trong suy nghĩ về tầm quan trọng của các hoạt động đó, để không xem nhẹ hoặc đơn giản hóa mục đích của chúng. Vai trò của dạy học trải nghiệm trong dạy học. Vai trò của dạy học trải nghiệm với việc phát triển chương trình giáo dục phổ thông mới HĐTN là một phần quan trọng của CTDGPT sau năm 2018.
PP DHTN giúp nội dung giáo dục không bị giới hạn trong sách vở mà kết nối với thực tế xã hội. Nó đóng vai trò là cầu nối giữa lý thuyết và thực hành, góp phần vào sự phát triển toàn diện của HS về tình cảm, tư tưởng, phẩm chất, ý chí, niềm tin, giá trị sống và kĩ năng sống. Đây là cách giúp hoàn thiện về mọi mặt cho HS và đạt được mục tiêu giáo dục phổ thông ở Việt Nam. Vai trò của dạy học trải nghiệm với việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh 9 DHTN giúp HS nâng cao giá trị cá nhân.
Trong quá trình này, HS tham gia trực tiếp vào các hoạt động phong phú và đa dạng, tự trau dồi bản thân từ việc thu thập và xử lí thông tin từ môi trường quanh mình. Điều đó yêu cầu sự thay đổi trong vai trò của GV từ người truyền đạt kiến thức sang người hỗ trợ, hướng dẫn và cố vấn. Dạy - học qua DHTN là sự hợp tác giữa GV và HS. Hoạt động này giúp HS thể hiện giá trị bản thân, xây dựng mối quan hệ với tập thể, cá nhân khác, và môi trường học tập.
Sự trải nghiệm tạo điều kiện cho HS huy động toàn bộ khả năng hành động, kết nối trách nhiệm cá nhân với xã hội. Hành vi của HS có thể quan sát qua kết quả học tập và sản phẩm của khoảng thời gian học. DHTN ở trường học giúp HS tích cực thay đổi, biến kiến thức thành thực tế qua những gì đã quan sát. Môi trường học tập tương tác, nơi có sự hợp nhất giữa cảm xúc xã hội, hành vi, nhận thức trong các tình huống học tập thực tế, tạo điều kiện cho sự học tập sôi nổi và có ý nghĩa.
Trong quá trình trải nghiệm, HS có thể học hỏi từ nhau và từ các nguồn thông tin khác, góp phần vào việc hình thành và củng cố các lý thuyết và kiến thức. Bản chất của dạy học trải nghiệm 1. Tính linh hoạt, mềm dẻo Khác với dạy học truyền thống, DHTN có tính linh hoạt cao về địa điểm, thời gian, thời lượng và hình thức tổ chức. Cụ thể: - DHTN có thể diễn ra không chỉ trong khuôn viên trường học như lớp học, thư viện, sân trường mà còn ở các địa điểm khác như công viên, bảo tàng, di tích lịch sử,.
- Thời điểm tổ chức DHTN rất linh hoạt, có thể tùy thuộc vào quy mô và tính chất của từng hoạt động. - Quy mô tổ chức DHTN có thể từ nhóm nhỏ đến toàn trường, với quy mô nhóm và lớp thường mang lại sự đơn giản và hiệu quả hơn. - DHTN có thể được tổ chức theo nhiều hình thức khác nhau, phù hợp với lứa tuổi, nhu cầu của HS và điều kiện từng lớp, trường. - Các lực lượng tham gia thiết kế, chuẩn bị và tổ chức DHTN rất đa dạng, bao gồm HS, GV, phụ huynh và cán bộ tại các địa điểm.
Tăng cường sự tham gia của học sinh DHTN tạo cơ hội cho HS phát huy tính chủ động, sáng tạo và tự giác của bản thân. HS tham gia vào tất cả các bước của hoạt động từ thiết kế, chuẩn bị, thực hiện đến đánh giá, phù hợp với lứa tuổi và khả năng của mình. Điều này giúp các em trải nghiệm, bày tỏ quan điểm và tự khẳng định bản thân, đồng thời phát triển các giá trị sống và NL cần thiết. Khả năng phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường Khác với việc dạy học truyền thống, DHTN có thể huy động và phối hợp nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài trường, như GV, phụ huynh, và cán bộ từ các tổ chức khác.
Mỗi lực lượng giáo dục có vai trò và thế mạnh riêng, có thể tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào hoạt động. Sự phối hợp này giúp HS tiếp xúc với nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau, từ đó làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và hiệu quả của DHTN. Một số phương pháp, hình thức tổ chức dạy học trải nghiệm Dựa vào đặc điểm của môn TN&XH lớp 2, chúng tôi đã đưa ra một số PP, hình thức tổ chức DHTN như sau: 1. Phương pháp tổ chức dạy học trải nghiệm * PP quan sát - Khái niệm: PP quan sát yêu cầu GV cho HS dùng những giác quan để cảm nhận những sự vật, hiện tượng xung quanh mà không làm tác động vào diễn biến của chúng.
Qua quan sát của mình, HS có thể rút ra được các kết luận. - Ưu điểm: + Khuyến khích HS dùng mọi giác quan nhằm trực tiếp cảm nhận các sự vật. + Nâng cao các NL ngôn ngữ, quan sát, tư duy cho HS + Phát triển khả năng sáng tạo, tích cực của HS. - Hạn chế: Không phải lúc nào cũng được lựa chọn được sự vật, hiện tượng liên quan đến bài học.
11 - Cách tiến hành Bước 1: Chọn đối tượng : Tùy vào từng bài học, điều kiện thực tế, yêu cầu và NL của HS để chọn sự vật, hiện tượng quan sát. Bước 2: Nắm rõ mục đích: Hướng dẫn HS quan sát theo mục đích cụ thể. Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn quan sát: Cho HS tự quan sát, theo nhóm hoặc cả lớp tùy vào số lượng phương tiện và khả năng quản lý của GV. Gợi ý cho HS quan sát từ tổng thể đến chi tiết, so sánh các vật với nhau.
Bước 4: Tổ chức báo cáo: Gọi cá nhân/đại diện nhóm trình bày kết quả khi kết thúc quan sát. Các nhóm khác lắng nghe và nhận xét. * PP đóng vai - Khái niệm: Là PP mà GV cho HS được diễn tự phát về nội dung hoặc tình huống trong bài mà không có kịch bản. PP này mang tính thực hành, cho phép HS trải nghiệm những tình huống không có thật.
- Ưu điểm: PP này giúp tăng cường sự hào hứng và thu hút sự tập trung của HS. Đồng thời nâng cao các KN như: làm việc nhóm, giao tiếp, xử lí tình huống và sự tự tin. Ngoài ra còn giúp xây dựng và củng cố các cảm xúc, KN, thái độ, kích thích não bộ, sự sáng tạo và tự tin của HS. - Hạn chế: Yêu cầu thời gian khá lớn.
- Cách tiến hành Bước 1: Chuẩn bị: Đưa ra tình huống, xác định thời gian, phân nhóm. Mỗi nhóm làm việc để chia vai diễn. Bước 2: Đóng vai: Theo lượt, từng nhóm lên diễn xuất, ở dưới lắng nghe và quan sát. Bước 3: Thảo luận: HS chia sẻ về cách xử lí trong hoàn cảnh, tìm hiểu thêm các cách xử lý khác và phân tích lợi, hại của từng cách.
Những HS khác có thể tình nguyện lên thể hiện cách xử lý mà họ chọn. Bước 4: Kết thúc: GV cho HS đúc kết kinh nghiệm cho riêng mình. 12 * PP dạy học theo dự án - Khái niệm: Theo nghiên cứu “Dạy học dự án – Từ lí luận đến thực tiễn”, tác giả Trịnh Văn Biểu cho rằng dạy học dự án là một PP giảng dạy hiện đại, trong đó HS tiếp cận kiến thức và phát triển KN qua việc thực hiện các dự án thực tế, có liên quan đến cuộc sống.