Mở đầu”, “Kết luận” và “Danh mục tài liệu tham khảo”, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong ba chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chƣơng 2: Biện pháp thiết kế và tổ chức dạy học phân hóa chủ đề giải bài toán bằng cách lập phƣơng trình cho học sinh THCS. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.
Một số vấn đề chung về dạy học phân hóa 1. Quan niệm và đặc trưng của dạy học phân hóa Theo Từ điển Tiếng Việt, “phân hóa” đƣợc hiểu là chia ra thành nhiều bộ phận khác hẳn nhau [17]. Dạy học phân hóa đã đƣợc nghiên cứu bởi nhiều nhà giáo dục trên thế giới và ở Việt Nam. Dạy học phân hóa đƣợc xem nhƣ là một nguyên lí dạy học, trong đó cần phải xây dựng, tổ chức học tập theo các con đƣờng khác nhau, đảm bảo sự phù hợp về năng lực nhận thức, phong cách học tập và hứng thú học tập với từng đối tƣợng ngƣời học.
Theo đó, khi dạy học phân hóa, nội dung và hình thức học tập đƣợc giáo viên phân hóa cho phù hợp với từng đối tƣợng hoặc nhóm đối tƣợng, đảm bảo tính vừa sức cho HS yếu kém có thể dễ dàng tiếp thu tri thức mới đồng thời tạo đƣợc sự hứng thú, thách thức đối với HS khá, giỏi; từ đó, giúp hình thành và phát triển những năng lực chung, cốt lõi cho HS, đặc biệt là năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề…[7]. Đối với mỗi phong cách học tập khác nhau của HS sẽ có một chiến lƣợc giảng dạy phù hợp và có một số cách thức chung giúp kết nối, phát huy thế mạnh toàn bộ hoặc hầu hết các phong cách học tập khác biệt [15]. Trong chiến lƣợc dạy học phân hóa đòi hỏi GV phải “làm rõ mục đích học tập bắt nguồn từ các tiêu chuẩn về nội dung, nhƣng đƣợc thực hiện một cách khéo léo để đảm bảo mọi HS đều tham gia và hiểu bài” [15]. Theo [35], tác giả Carol Ann Tomlinson cho rằng “Dạy học phân hóa là quá trình đảm bảo rằng nội dung và phương pháp học tập cũng như kiểm tra, đánh giá phải phù hợp với trình độ, sở thích và phong cách học tập của từng người học”.
Đồng quan điểm đó tác giả Jenifer Fox Whitney Hoffman [32] cũng nhấn mạnh “Dạy học phân hóa bao gồm lập kế hoạch, giảng dạy và 10 phương pháp đánh giá phù hợp với các cấp độ khác nhau về kiến thức, sở thích, nhu cầu thể chất, xã hội của học sinh”. Theo Hall [31], “Dạy học phân hóa là cách tiếp cận dạy và học, đáp ứng những đối tượng học sinh khác nhau trong cùng một lớp, nhằm mục đích tối đa hóa năng lực của mỗi cá nhân bằng cách tạo ra cho người học quá trình dạy học phù hợp nhất với họ”. Theo [10], tác giả Lê Thị Thu Hƣơng cũng cho rằng “Dạy học phân hóa là một cách tiếp cận dạy học mà ở đó giáo viên tự điều chỉnh quá trình dạy học cho phù hợp với từng cá nhân hoặc nhóm học sinh nhằm phát triển tối đa năng lực học tập của mỗi em”. Ngoài ra, một số tác giả khác cũng đã nghiên cứu và đƣa ra các định nghĩa dạy học phân hóa khác nhau nhƣ tác giả Nguyễn Thị Thu Anh [1], Lê Hoàng Hà [6], Nguyễn Thị Hồng Chuyên [5],… Nhƣ vậy, có thể nói “Dạy học phân hóa là một cách tiếp cận dạy học, trong đó GV phân hóa HS, lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức, phƣơng pháp, phƣơng tiện dạy học sao cho phù hợp với nhu cầu, năng lực nhận thức, sự hứng thú và phong cách học tập khác nhau của HS nhằm tạo cơ hội học tập tốt nhất cho mỗi HS trong lớp” [7].
Sau khi tìm hiểu nhƣ đã trình bày trên, cho phép chúng tôi hiểu về dạy học phân hóa nhƣ sau: “Dạy học phân hóa là một quan điểm dạy học mà ở đó giáo viên điều chỉnh quá trình dạy học cho phù hợp với từng cá nhân hoặc nhóm học sinh nhằm phát triển tối đa năng lực học tập của mỗi học sinh”. Bản chất của dạy học phân hóa Dạy học phân hóa đƣợc xem nhƣ chiến lƣợc giảng dạy dựa trên nhận thức của GV về nhu cầu và năng lực của từng cá nhân ngƣời học. Dạy học phân hóa xuất phát từ sự biện chứng của thống nhất và phân hóa, từ yêu cầu đảm bảo thực hiện tốt các mục tiêu dạy học đối với tất cả mọi HS, đồng thời khuyến khích phát triển tối đa và tối ƣu những khả năng của cá nhân. Thực tế cho thấy, HS trong lớp có nhiều điểm khác biệt, về quan điểm và khả năng.
Do đó, phƣơng pháp dạy học của GV cần phân hóa theo đối tƣợng ngƣời học. Chiến lƣợc dạy học phân hóa đòi hỏi GV phải làm rõ mục đích học tập bắt nguồn từ 11 các tiêu chuẩn về nội dung, nhƣng đƣợc thực hiện một cách khéo léo để đảm bảo mọi HS đều tham gia và hiểu bài. Bản chất quá trình dạy học phân hóa là điều chỉnh nội dung kiến thức để đáp ứng nhu cầu, khả năng, kinh nghiệm của ngƣời học [15]. Theo [22] và [24], GV là ngƣời đƣợc đào tạo về chuyên môn và nghiệp vụ để có thể hƣớng dẫn, điều khiển quá trình dạy học.
Bằng cách sử dụng các phƣơng pháp, hình thức tổ chức dạy học thích hợp, GV sẽ giúp mỗi HS phát huy hết tiềm năng của mình để học tập hiệu quả nhất, trong hoàn cảnh xác định. Khi đó, HS sẽ trở nên độc lập, tự giác, tích cực tìm tòi, khám phá, chiếm lĩnh kiến thức, phát triển và rèn luyện kĩ năng, có tinh thần, thái độ, ý thức học tập ngày càng tốt hơn. Theo [35] Mối quan hệ giữa HS và GV rõ ràng là mối quan hệ tƣơng hỗ, tác động qua lại và phụ thuộc lẫn nhau, những nỗ lực chung của cả GV và HS sẽ góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học và ngƣợc lại. Thông qua dạy học phân hóa, GV ngày càng làm cho việc học trở thành một phần trong cuộc sống của HS, các em sẽ tự chiếm lĩnh kiến thức, sử dụng nó để tiếp tục chiếm lĩnh những tri thức mới, nhƣ vậy, các em đã biến quá trình học thành quá trình tự học theo cách phù hợp với mình.
Dạy học phân hóa hiệu quả thể hiện ở sự kết hợp linh hoạt, sáng tạo giữa hàng loạt các phƣơng pháp dạy học với những hiểu biết phong phú về cá nhân ngƣời học và nhu cầu của các em tại mỗi thời điểm của quá trình dạy học. Lớp học phân hóa phải là một tổ chức mà ở đó GV cần tạo ra môi trƣờng trong đó việc dạy và việc học đƣợc tiến hành một cách linh hoạt, đáp ứng nhu cầu của từng cá nhân HS và giúp mỗi em đạt đƣợc kết quả học tập tốt nhất theo khả năng của mình. Dạy học phân hóa cho phép tạo ra một môi trƣờng mà ở đó HS là trung tâm của quá trình dạy học, khuyến khích HS tƣ duy độc lập, thể hiện tính tích cực chủ động, vì thế, những ý tƣởng của các em nên đƣợc bổ sung làm nền tảng cho nội dung học tập, HS là ngƣời thực hiện và phát triển các kết quả học tập đó. Nhƣ vậy, dạy học phân hóa không chỉ là một chiến lƣợc dạy học mà là một cách tƣ duy mới về quá trình dạy và học.
12 Một nguyên lí cơ bản của dạy học phân hóa là GV phải lôi cuốn tất cả học sinh tham gia vào quá trình dạy học. Theo [26], Tsunesaburo Makiguchi chỉ ra các nghiên cứu của Coleman (2001), Guild (2001), Hall (2002), Sizer (1999), Strong và cộng sự (2001), đều cho rằng, thiết kế chƣơng trình giảng dạy cần tích cực hóa hoạt động học tập của HS và có khả năng liên hệ kiến thức với thực tế cuộc sống của các em; có những ảnh hƣởng tích cực để thúc đẩy học sinh tiến bộ. Nguyên lí này gợi ý để các nhà giáo dục nƣớc ngoài đƣa ra những ý tƣởng về xây dựng thời khóa biểu dạy học các môn học tự chọn định hƣớng nghề nghiệp. Theo một số nhà nghiên cứu, nên áp dụng hệ thống giáo dục phổ thông nửa ngày là biện pháp hữu hiệu để cải tiến phƣơng pháp giáo dục lao động và nghề nghiệp cho học sinh.
Với hệ thống chỉ học nửa ngày này, HS sẽ lên lớp nửa ngày, nửa ngày còn lại các em sẽ học hoặc trải nghiệm ở bên ngoài lớp học, tham gia vào các hoạt động hƣớng nghiệp và lao động sản xuất theo nghĩa rộng nhất (giúp công việc kinh doanh của cha mẹ, làm một công việc nào đó để phát huy năng khiếu/sở trƣờng của bản thân, học thêm một nghề nào đó phù hợp khả năng. Hệ thống nửa ngày có thể thay thế luôn hệ thống các trƣờng dạy nghề biệt lập, đang hoạt động song song với hệ thống học đƣờng bình thƣờng. Việc học những môn học văn hóa và việc hƣớng nghiệp sẽ xếp cạnh nhau làm thành một chuẩn mực của giáo dục, phát triển lành mạnh cả thể chất lẫn tinh thần ở HS. Tƣ tƣởng chính của đề xuất hệ thống giáo dục nửa ngày là: việc học không chỉ đƣợc xem là chuẩn bị cho cuộc sống mà còn là học trong khi sống và sống trong khi học, qua đó giúp HS sớm tham gia tích cực vào đời sống xã hội.
Ưu, nhược điểm của dạy học phân hóa a) Ƣu điểm: Theo Nguyễn Thị Thu Anh [1] tổ chức dạy học phân hóa có những ƣu điểm sau: Tổ chức dạy học phân hóa đòi hỏi GV thấu hiểu từng HS về năng lực nhận thức, sở thích, phong cách học tập, trí tuệ, sức khỏe, tình cảm… để lập kế 13 hoạch và triển khai các hoạt động dạy học phù hợp. So với những GV chỉ tạo ra sự tiếp cận đơn lẻ trong quá trình dạy học, GV dạy học phân hóa phải biết cách điều khiển và giám sát nhiều hoạt động xảy ra cùng một lúc. Vì vậy, dạy học phân hóa thúc đẩy GV tự học, tự nâng cao trình độ để dạy học hiệu quả. Khi tổ chức dạy học phân hóa, để xác định đƣợc năng lực học tập, sự tiến bộ và sai sót, khó khăn của từng HS, GV phải linh hoạt và sáng tạo trong vận dụng các phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học, lựa chọn hình thức dạy học phù hợp với đặc điểm của từng HS trong lớp học, nên dạy học phân hóa góp phần đổi mới phƣơng pháp, hình thức tổ chức dạy học và đổi mới kiểm tra, đánh giá.
Trong lớp học phân hóa, mỗi HS đều biết về năng lực nhận thức, phong cách học tập, thế mạnh và điểm yếu trí tuệ của bản thân.