CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số nghiên cứu về dạy học phân hóa 1. Những nghiên cứu ở ngoài nước Hiện nay đã có một số lượng lớn nhà giáo dục quan tâm và tìm hiểu về việc áp dụng phương pháp dạy học phân hóa trong giảng dạy, một số kết quả có thể thấy, như: Trong [19], tác giả đã phân chia các đối tượng HS trong một lớp học thành 3 loại: HS yếu - kém, HS trung bình – khá và HS giỏi. Tác giả chỉ ra rằng mỗi cá nhân HS có những sở thích và phương pháp học tập khác nhau.
Do vậy, tác giả gợi ý giáo viên nên dạy học phân hóa để có thể đáp ứng được nhu cầu của từng cá nhân, từ đó nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học. Theo [13], tác giả đã thực hiện dạy học phân hóa bằng cách thiết kế hệ thống bài tập dựa trên nhu cầu và thế mạnh của từng cá nhân. Mặc dù trong một lớp học có rất nhiều đối tượng HS khác nhau, tuy nhiên, tác giả đã cho thấy phương pháp dạy học này làm tăng hiệu quả học tập môn Toán, đồng thời đa dạng hóa sự lựa chọn nội dung bài tập của từng HS. Trong [9], tác giả đã thực hiện dạy học phân hóa bằng cách chia HS thành các nhóm có năng lực tương đồng và giao các nhiệm vụ học tập phù hợp với từng nhóm năng lực.
Kết quả chỉ ra rằng hình thức phân nhóm năng lực giúp tất cả HS đạt được tri thức ở mức độ cơ bản đồng thời nâng cao hơn với các HS các nhóm năng lực trên. Trong [11], tác giả đã thực hiện một nghiên cứu để xác định hiệu quả của việc sử dụng dạy học phân hóa trong môn toán thuộc mạch nội dung Đại số ở lớp 6. Nghiên cứu này đã cho thấy dạy học phân hóa giúp HS phát triển tích cực về cả hai mặt nhận thức và tình cảm. Trong [10], tác giả đã nghiên cứu nhận thức của GV về tính hiệu quả của việc dạy học phân hóa trong môn Toán tại một số trường trung học ở 6 Minnesota.
Tác giả đã kết luận rằng các GV sẽ có nhiều thời gian quan tâm đến từng cá nhân HS với kế hoạch bài dạy tinh gọn hơn, đồng thời năng lực chuyên môn cũng phát triển hơn. Những nghiên cứu ở trong nước Dạy học phân hóa đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu giáo dục Việt Nam, một số kết quả có thể thấy, như: Trong [6], tác giả tập trung trình bày về các khái niệm dạy học phân hóa, quá trình dạy học phân hóa trong môn toán và đề xuất một số phương pháp dạy học phân hóa trong môn Toán ở trường trung học cơ sở, được tổ chức lồng ghép với phương pháp dạy học hợp tác nhóm, kết hợp kiểm tra đánh giá quá trình để nâng cao chất lượng giờ học. Trong [4], tác giả tập trung làm sáng tỏ mối quan hệ giữa dạy học phân hóa chủ đề Hàm số lớp 12 với định hướng nghề nghiệp trong tương lai, đồng thời, phân tích các nội dung kiến thức này gắn với các lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau trong xã hội. Ngoài ra, bài báo cũng trình bày về nguyên tắc và quy trình thiết kế, tổ chức dạy học phân hóa chủ đề Hàm số lớp 12 gắn với định hướng nghề nghiệp, từ đó giúp nâng cao hiệu quả của việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho HS, đồng thời giúp HS có hiểu biết đa dạng hơn về các ngành nghề trong xã hội, từ đó có cơ sở để lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với bản thân.
Trong [5], tác giả đã đề cập đến dạy học phân hóa như một trong những xu hướng dạy học không truyền thống. Tác giả đã trình bày về chiến lược chủ đạo trong dạy học phân hóa ở một lớp đồng loạt, đưa ra những biện pháp dạy học phân hóa nội tại, nêu ra một số đề xuất để giúp đỡ HS yếu kém và bồi dưỡng HS giỏi, cũng như cách thức tổ chức các hoạt động ngoại khóa gắn với dạy học phân hóa. Trong [8], tác giả đã đề cập đến xu hướng dạy học phân hóa ở cả trên thế giới và ở Việt Nam. Tác giả khẳng định dạy học phân hóa là một xu 7 hướng dạy học phù hợp với quan điểm đổi mới giáo dục, đáp ứng được sự khác biệt về năng lực, phong cách, sở thích và nhu cầu học tập của HS.
Từ đó tạo động lực để HS chủ động khám phá tri thức. Bên cạnh đó, có rất nhiều luận văn thạc sĩ nghiên cứu về dạy học phân hóa, như Phạm Viết Chính, 2014, Dạy học phân hóa cho học sinh trung học phổ thông trong chủ đề giải hệ phương trình; Nguyễn Anh Tuấn, 2021, Dạy học phân hóa chủ đề phương trình trong môn Toán lớp 10 trung học phổ thông; Đường Thị Ngọc Lan, 2021, Dạy học phân hóa cho học sinh THPT qua chủ đề giải phương trình mũ và logarit; Nguyễn Trung Nghĩa, 2015, Dạy học phân hóa chủ đề bất đẳng thức cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông;. Như vậy, có thể thấy, có rất nhiều tác giả quan tâm đến vấn đề dạy học phân hóa cho HS trong môn Toán. Tuy nhiên vấn đề Dạy học phân hóa chủ đề Bất phương trình và hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn cho học sinh lớp 10 trường THPT cho đến nay thì chưa có đề tài nào nghiên cứu chuyên sâu.
Một số vấn đề chung về dạy học phân hóa 1. Quan niệm về dạy học phân hóa Dạy học phân hóa đã trở thành một trong những xu hướng giáo dục đáng chú ý trong những năm gần đây, thu hút sự quan tâm đặc biệt từ GV và các nhà quản lý giáo dục. Nhiều chuyên gia đã nghiên cứu và đưa ra nhiều quan điểm về dạy học phân hóa. Chẳng hạn: Theo [20], dạy học phân hóa tạo điều kiện cho HS tiếp cận nội dung học tập thông qua các con đường khác nhau, điều này góp phần tăng cường hiệu quả học tập của HS.
Tác giả cho rằng: “Trong các lớp học phân hóa, giáo viên đưa ra những hình thức học tập cụ thể cho từng cá nhân để đảm bảo các em có thể học được nhiều và nhanh nhất có thể, họ không cho rằng một lộ 8 trình học tập của học sinh này có thể đúng với học sinh khác”. Bên cạnh đó, theo [17], tác giả cho rằng: “Dạy học phân hóa bao gồm việc lập kế hoạch giảng dạy và các phương pháp đánh giá phù hợp với các cấp độ khác nhau về kiến thức, sở thích, nền tảng văn hoá, các nhu cầu thể chất và xã hội của HS. Nói một cách ngắn gọn, dạy học phân hóa tiếp cận linh hoạt, công bằng và thông minh để tiếp cận tới cả dạy và học”. Đối với Việt Nam, Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (ban hành năm 2018) cũng chỉ rõ: “Dạy học phân hóa là định hướng dạy học phù hợp các đối tượng học sinh khác nhau, nhằm phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi học sinh dựa vào đặc điểm tâm - sinh lí, khả năng, nhu cầu và hứng thú khác nhau của học sinh” [2].
Theo đó, khi thực hiện dạy học phân hóa, GV có thể phân chia lớp học thành nhiều đối tượng HS khác nhau dựa theo nhiều khía cạnh như điểm mạnh, sở thích, nhu cầu học tập, … từ đó sẽ có các phương pháp giảng dạy phù hợp. Đúc kết những quan điểm nêu trên, trong luận văn này, tôi hiểu về dạy học phân hóa như sau: “Dạy học phân hóa là quá trình GV lập kế hoạch và tổ chức dạy học phù hợp với trình độ, phong cách, nhu cầu học tập của HS nhằm khai thác và phát triển tối đa năng lực học tập của từng HS”. Về cách tiếp cận dạy học phân hoá sẽ được trình bày chi tiết ở phần sau của luận văn này. Những tư tưởng chủ đạo của dạy học phân hóa Như đã nói ở trên, mặc dù có rất nhiều các nghiên cứu về dạy học phân hóa trong và ngoài nước nhưng các nghiên cứu nhìn chung đều chỉ ra các tư tưởng chủ đạo của dạy học phân hóa tương đối giống nhau.
Theo [5], tác giả đưa ra 03 tư tưởng chủ đạo của dạy học phân hóa là: a) Lấy trình độ phát triển chung của HS trong lớp làm nền tảng. GV Toán cần phải căn cứ vào trình độ phát triển chung và đặc điểm chung của lớp để xây dựng kế hoạch dạy học. Nội dung học tập và phương 9 pháp dạy học trước tiên phải gắn với trình độ và đặc điểm chung đó. GV cần phải tinh giản nội dung dạy học, tránh dàn trải.
b) Sử dụng những biện pháp phân hóa đưa diện HS yếu kém lên trình độ chung. Giáo viên cần xây dựng biện pháp để đưa những HS yếu kém, dưới trình độ chung, cũng đạt chuẩn và đủ điều kiện để có thể tham gia vào các nội dung học tập đồng loạt theo trình độ chung với cả lớp. c) Có những nội dung bổ sung và biện pháp phân hoá giúp HS khá, giỏi đạt được những yêu cầu nâng cao trên cơ sở đã đạt được những yêu cầu cơ bản. Những cấp độ dạy học phân hóa Dạy học phân hóa tiến tới cá nhân hóa HS, dựa trên các phương diện như năng lực nhận thức, hứng thú học tập, năng khiếu học tập… Dạy học phân hóa góp phần khắc phục các nhược điểm của dạy học đồng loạt.
Vĩ mô (phân hóa ngoài) Dạy học phân hoá ở cấp vĩ mô là sự tổ chức quá trình dạy học thông qua cách tổ chức các loại hình trường, lớp khác nhau cho từng đối tượng HS khác nhau (lớp phụ đạo cho HS yếu kém, lớp bồi dưỡng HS giỏi, mô hình trường chuyên – lớp chọn, học phân ban, lựa chọn môn học tự chọn) nhằm xây dựng các kế hoạch giảng dạy khác nhau. Ở cấp vĩ mô, dạy học phân hóa có thể được tổ chức dưới một số hình thức sau: a) Phân ban Đây là một hình thức tổ chức đã tương đối phổ biến trên phạm vi toàn quốc. Theo đó, HS sẽ được sắp xếp vào các ban tương ứng dựa trên năng lực, điểm mạnh và nhu cầu của mỗi cá nhân. Các ban vẫn đáp ứng đầy đủ các môn học theo chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Tuy nhiên, thời lượng dạy học và nội dung học tập của các môn trọng tâm theo phân ban sẽ nhiều và 10 nặng hơn, được quy định thống nhất như nhau trong toàn quốc. Một số thuận lợi của hình thức dạy học phân ban là dễ dàng quản lý nội dung dạy học, tổ chức lớp học, kiểm tra đánh giá, ….