CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Khái quát về đọc hiểu và dạy học đọc hiểu văn bản * Khái quát về đọc hiểu Có rất nhiều quan điểm khác nhau khi bàn luận về ''đọc hiểu'', có những ý kiến quan điểm đi sâu bóc tách khái niệm ''đọc'' và ''hiểu'' để phân tích, làm rõ nội hàm khái niệm một cách rõ ràng. Theo PISA 2018 (Chương trình Đánh giá học sinh Quốc tế) định nghĩa ''đọc hiểu như một quá trình mà học sinh không chỉ đơn thuần là hiểu và tìm hiểu nội dung của văn bản, mà còn sử dụng, phản ánh, đánh giá và kết nối với văn bản để đạt được những mục tiêu cụ thể, phát triển hiểu biết và tiềm năng của bản thân, và tham gia vào xã hội''.
[29, Tr 8] Theo Nguyễn Thanh Hùng, đọc hiểu là: ''chỉ ra mức độ cao nhất của hoạt động học; đọc - hiểu đồng thời cũng chỉ ra năng lực văn của người đọc'' [15, Tr. Tác giả nhấn mạnh rằng hiểu: "nhận thức toàn diện về nội dung của văn bản". Vì vậy, khi đọc văn bản, chúng ta cần: hiểu mối liên hệ ý nghĩa mà tác giả đã xây dựng và tổ chức; xác định mục tiêu, ý đồ, nội dung thực tế và giả định của văn bản; đánh giá quan điểm của tác giả; kết hợp và hòa nhập thông tin và sự tin tưởng của tác giả với tri thức và kinh nghiệm phù hợp với người đọc. Theo Phạm Thị Thu Hương, đọc hiểu văn bản là ''quá trình người đọc kiến tạo ý nghĩa của văn bản đó thông qua hệ thống các hoạt động, hành động, thao tác nhất định" [21, Tr.
Theo Lê Phương Nga: ''Đọc hiểu là quá trình chuyển dạng thức chữ viết sang lời nói có âm thanh và thông hiểu nó'' [27]. Trần Đình Sử cho rằng hoạt động đọc chính là ''hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hóa'' và hiểu bắt đầu từ: ''hiểu từ, hiểu câu, hiểu đoạn, hiểu liên kết, hiểu nghĩa toàn bài'' và muốn hiểu đúng thì trước hết cần: ''tôn trọng tính chỉnh thể toàn vẹn, tính liên kết, đích của văn bản'' [44]. Theo đó, đọc hiểu để tìm 14 ra ý nghĩa, thông điệp của văn bản, thậm chí lớp nghĩa này nằm ngoài tầm kiểm soát của tác giả - chính là đọc sáng tạo là mục đích cao nhất của đọc hiểu văn bản [44]. Từ những quan điểm trên khái niệm ta có thể hiểu: ''đọc hiểu'' là quá trình tương tác giữa người đọc và văn bản, trong đó mục đích chính là hiểu rõ ý nghĩa của văn bản, bao gồm cả những ý nghĩa tường minh và ẩn, từ đó có thể diễn giải và áp dụng nó vào cuộc sống hàng ngày.
Quá trình đọc hiểu được chia thành ba mức độ: đọc chính xác (accuracy), đọc trôi chảy (fluency) và hiểu văn bản (comprehension). Mục tiêu chính của dạy học đọc hiểu là phát triển khả năng đọc sáng tạo và hiểu biết đa dạng các loại văn bản của học sinhCông cụ để học sinh khám phá văn bản là sự kết hợp giữa kiến thức có sẵn và khả năng hiểu để tạo nên ý nghĩa của văn bản. * Dạy học đọc hiểu văn bản Dạy học đọc hiểu là quá trình sư phạm nhằm hướng dẫn học sinh phát triển khả năng đọc hiểu văn bản và xây dựng khả năng tổ chức thông tin từ những đoạn văn được đọc. Trong quá trình này, giáo viên sẽ áp dụng các phương pháp và kỹ thuật đọc hiểu nhằm giúp học sinh xác định ý chính, tìm hiểu chi tiết, phân loại thông tin và phân tích cấu trúc văn bản.
Đồng thời, giáo viên cũng tạo điều kiện để học sinh rèn kỹ năng suy luận, vận dụng kiến thức và tư duy phản biện trong quá trình đọc hiểu văn bản. Việc dạy học đọc hiểu không chỉ mục tiêu giúp học sinh hiểu và phản ánh về nội dung của văn bản, mà còn để phát triển kỹ năng đọc hiểu và khả năng áp dụng những gì đã đọc hiểu được vào cuộc sống và học tập. Điều này giúp học sinh trở nên tự tin và thành công trong việc đọc hiểu và sử dụng thông tin từ các nguồn văn bản khác nhau. Dạy học đọc hiểu theo quan điểm giao tiếp sẽ không chỉ chú ý đến kết quả hiểu trong nhận thức của HS mà còn chú ý đến con đường, cách thức để HS hiểu khi đọc văn bản (con đường giao tiếp) và phát triển năng lực giao tiếp cùng năng lực đọc hiểu cho HS.
Chúng tôi quan niệm dạy học đọc hiểu là tổ chức cho học sinh giao tiếp, trải nghiệm các quan hệ giao tiếp trong văn bản, ngoài văn bản để hiểu nội dung, phương thức biểu đạt và phản hồi các thông tin trong văn bản và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống của bản thân. 15 Quá trình dạy học đọc hiểu văn bản là quá trình mà người giáo viên thường xuyên sử dụng trong quá trình dạy học Ngữ văn, nhưng làm thế nào để dạy học đọc hiểu văn bản một các có hiệu quả chưa hẳn giáo viên nào cũng có thể làm tốt quá trình này. Dạy học đọc hiểu văn bản nói chung đòi hỏi người GV cần hiểu rõ về đối tượng người học, có cách thức tổ chức, phương pháp, phương tiện dạy học phù hợp, bối cảnh dạy học… Trước đây, dạy học đọc hiểu ở trường phổ thông là quá trình GV lên lớp, giảng văn, truyền thụ kiến thức dựa trên những hiểu biết của chính GV, từ việc hiểu đó GV cho HS ghi chép một cách máy móc, thụ động không tiếp xúc trực tiếp với văn bản. Do đó, HS không có thói quen đọc hiểu văn bản, không có khả năng khám phá văn bản, tư duy, cảm nhận về văn bản mà dựa trên cảm quan của người GV.
Như vậy là trái với các nội dung, nguyên tắc về hoạt động dạy học ĐHVB. Trong những năm trở lại đây, các quốc gia trên thế giới như Mỹ, Anh, Singapore trong đó có Việt Nam, đều coi đọc hiểu văn bản là một kỹ năng quan trọng và cần thiết trong quá trình học tập và trong cuộc sống hàng ngày. Trong tác phẩm “Cẩm nang nghiên cứu đọc”. Micheal Pressley đã chỉ ra rằng làm việc trực tiếp với văn bản gốc là điều quan trọng nhất trong dạy học đọc hiểu.
Vì vậy, điều quan trọng đầu tiên là hiểu các từ ngữ, phát triển từ vựng và khả năng giải thích khái niệm [42, Tr. Do đó, trong giáo dục ở các quốc gia nước ngoài, việc dạy văn bản được coi là dạy đọc văn, nhằm phát triển năng lực đọc và kỹ năng đọc để học sinh có thể tự đọc và hiểu được bất kỳ văn bản nào. Ở nước ta, vấn đề dạy học đọc hiểu gắn liền với quá trình đổi mới chương trình, sách giáo khoa (SGK). Theo Trần Đình Sử, dạy văn giúp học sinh phát triển năng lực và kỹ năng đọc để có thể đọc và hiểu bất kỳ văn bản nào cùng loại.
Đồng thời, việc dạy văn cũng giúp hình thành một cách đọc riêng, mang lại cá tính riêng cho học sinh. Quá trình dạy học đọc hiểu văn bản không chỉ đơn thuần dạy cho học sinh năng lực đọc hiểu mà còn rèn kỹ năng đọc hiểu để học sinh có thể tiếp nhận văn bản thông qua trải nghiệm của cá nhân từ đó vận dụng vào thực tiễn cuộc sống. 16 Thông tư 12/2022/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 7 năm 2022 về chương trình Giáo dục đào tạo trung học phổ thông (GDTX) cấp Trung học phổ thông (THPT) đưa ra các yêu cầu dạy đọc hiểu văn bản. Cụ thể, Thông tư nhấn mạnh việc phát triển kỹ năng đọc hiểu văn bản cho học sinh trung học phổ thông, giúp họ nắm vững và hiểu sâu văn bản, từ đó phát triển khả năng tư duy, phân tích và suy luận; yêu cầu các trường THPT phải đảm bảo dạy đọc hiểu văn bản thông qua các nội dung như: đọc hiểu văn bản thông tin, văn bản chứng minh, văn bản thuyết phục, văn bản nghệ thuật và văn bản khoa học; khuyến khích việc sử dụng các phương pháp giảng dạy đa dạng để phát triển kỹ năng đọc hiểu văn bản cho học sinh, các phương pháp có thể áp dụng bao gồm: phân tích cấu trúc văn bản, tìm hiểu ngữ nghĩa từ vựng, tìm hiểu ngữ cảnh, phân tích ý nghĩa câu, phân tích ý nghĩa đoạn văn, và phân tích ý nghĩa toàn bộ văn bản.
Điều này giúp học viên hiểu sâu và ứng dụng kiến thức từ văn bản vào thực tế và cuộc sống của mình. Qua những vấn đề trên, có thể thấy: Dạy học đọc hiểu văn bản là một trong những kỹ năng quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn nói riêng. Mục đích cuối cùng là giúp học sinh phát triển năng lực đọc hiểu, tức là khả năng đọc và hiểu một cách sáng tạo và tích cực. Thông qua việc áp dụng các kỹ năng đọc hiểu, học sinh sẽ có khả năng phân tích, suy luận và chủ động tìm hiểu ý nghĩa của thông tin, thông điệp, quan điểm, tư tưởng, tình cảm và cảm xúc trong văn bản.
Đồng thời, hướng dẫn học sinh kết nối văn bản với bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội cũng như trải nghiệm cá nhân, giúp họ áp dụng kiến thức từ văn bản vào thực tế và cuộc sống hàng ngày một cách tích cực. Mỗi quan hệ giữa người dạy, người học và văn bản trong quá trình dạy học đọc hiểu cũng dần được thay đổi. Người dạy trở thành người hướng dẫn ''huấn luyện viên'' trong hoạt động đọc hiểu. Người học là chủ thể của quá trình đọc, bằng kiến thức, kĩ năng, trải nghiệm để tiếp nhận và cảm thụ văn bản.
Văn bản là đối tượng được người học tiếp xúc trực tiếp, là khách thể của quá trình đọc hiểu. Vấn đề cốt lõi, bao trùm lên quá trình dạy học đọc hiểu văn bản bồi dưỡng năng lực, phẩm chất, nhân cách cho HS. Khái quát về văn bản thông tin và dạy đọc hiểu văn bản thông tin 1. Văn bản thông tin 17 a.
Khái niệm Văn bản thông tin là một dạng văn bản có mục đích chính là truyền tải thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội, bao gồm nhiều loại văn bản như sách giáo khoa, tự truyện và tiểu sử, sách phi hư cấu, tài liệu tham khảo bao gồm cả nguồn thông tin từ internet. Tuy nhiên, không phải tất cả các văn bản phi hư cấu đều là văn bản thông tin. Văn bản thông tin có mục đích chính là cung cấp thông tin chính xác, khách quan và hữu ích cho người đọc, trong khi một số văn bản phi hư cấu khác có thể có mục đích giải trí, tưởng tượng, hư cấu hoặc truyền đạt cảm xúc.