Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận Dạy học hát dân ca nói chung, dạy học hát dân ca cho học sinh tại các trường THCS nói riêng là vấn đề cần đến một cơ sở lý luận có liên quan để làm nền tảng cho việc thực hiện nghiên cứu. Do đó, chúng tôi sẽ đề cập tới các nội dung như sau: 1. Những vấn đề liên quan đến dạy học hát dân ca 1.
Định hướng về sử dụng giá trị di sản trong dạy học Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống (trong đó có dân ca) đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm từ lâu. Đặc biệt, khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, trong chiến lược về văn hóa thì bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống càng được các cơ quan ban ngành quan tâm hơn. Bởi những giá trị văn hóa truyền thống có tác dụng không nhỏ trong việc giáo dục nhân cách cho học sinh, mặt khác nó là một trong những cơ sở để khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam trước bạn bè thế giới. Nhận thức được vấn đề nêu trên, nhằm góp phần giáo dục cho học sinh phát triển trở thành con người toàn diện về thể chất, đạo đức, trí tuệ, đặc biệt là biết quý trọng những giá trị truyền thống của ông cha để lại, các bộ ngành đã có những động thái cụ thể và thiết thực.
Bộ Giáo dục và Đào tạo, kết hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có những hướng dẫn sử dụng các giá trị của di sản để đưa vào dạy học trong trường phổ thông. Mục đích của việc làm này là góp phần hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của di sản văn hóa của dân tộc, từ đó nhằm rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập và rèn luyện, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng cho học sinh. Những vấn đề này được thể hiện cụ 10 thể qua Hướng dẫn số 73/HD - BGDĐT - BVHTTDL ngày 16 tháng 01 năm 2013 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục và Đào tạo. Di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông bao gồm di sản văn hóa vật thể, và di sản văn hóa phi vật thể.
Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, trong một không gian văn hóa có liên quan. Những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học ấy, luôn thể hiện bản sắc của cộng đồng, nó không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác. Hướng dẫn số 73/HD - BGDĐT - BVHTTDL đã nêu rõ về phương pháp tổ chức dạy học các nội dung di sản văn hóa trong trường phổ thông đó là: Giáo viên có thể lồng ghép nội dung dạy học di sản văn hóa vào các môn học, hoặc thông qua các hoạt động giáo dục nội khóa hoặc ngoại khóa. Bên cạnh đó có thể xây dựng kế hoạch và tổ chức dạy học thông qua các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao mà chủ đề liên quan đến di sản.
Tuy nhiên, những hoạt động này phải có tính chất điển hình và hướng dẫn học sinh tự tìm hiểu, khai thác thêm các nội dung khác của di sản văn hóa thông qua tư liệu, hiện vật. Tùy vào điều kiện về không gian, cơ sở vật chất. của nhà trường, mà giáo viên có thể lựa chọn hình thức tổ chức dạy học phù hợp như dạy học trên lớp hoặc tổ chức các hoạt động ngoại khóa tại trường. Giáo viên cũng có thể tổ chức dạy học tại nơi có di sản văn hóa, hoặc tổ chức tham quan - trải nghiệm di sản văn hóa.
Dạy học thông qua các phương tiện truyền thông, đa phương tiện, đồng thời phải lựa chọn những phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá cho phù hợp. Có như vậy mới nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong việc tìm hiểu, khai thác các giá trị của di sản văn hóa của địa phương. Cũng về vấn đề này, chúng tôi quan tâm tới ý kiến của một số cán bộ lãnh đạo qua cuộc Hội thảo Dạy học với di sản phi vật thể vì một tương lai 11 bền vững tại Hà Nội do Bộ GD&ĐT phối hợp với Bộ VH,TT&DL và UNESCO tổ chức vào ngày 24-25/3/2015. Tại hội thảo này, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Vinh Hiển nhấn mạnh: Nhà trường phổ thông vừa có trách nhiệm giáo dục nâng cao nhận thức cho học sinh về di sản văn hóa, vừa có trách nhiệm sử dụng di sản văn hóa để dạy học.
Việc sử dụng di sản văn hóa để dạy học sẽ mang lại những kết quả tích cực vừa có giá trị ở phương pháp giáo dục kiến thức phổ thông theo quy định của chương trình, vừa nâng cao nhận thức và trách nhiệm của học sinh đối với di sản văn hóa. Vì thế chương trình được xây dựng cần có sự linh hoạt và phải phù hợp với văn hóa địa phương và dân tộc, phù hợp với mọi điều kiện của nhà trường. Thứ trưởng Nguyễn Minh Hiển còn khẳng định: Hiện nay, giảng dạy về di sản đã trở thành yêu cầu với các trường phổ thông. Các dự án đưa di sản vào trường học có những tác động tích cực, nhưng bên cạnh đó còn gặp không ít thách thức đối với các nhà quản lý giáo dục, văn hóa.
Theo Thứ trưởng Bộ VHTT&DL Đặng Thị Bích Liên thì việc đưa di sản vào dạy trong trường học “cũng là cách để người dân, đặc biệt là đối với học sinh phổ thông biết quý trọng và bảo vệ, trên cơ sở đó sẽ có nhận thức đúng đắn và việc làm tích cực để phát huy những giá trị của di sản, tạo nguồn lực và góp phần tăng trưởng GDP chung của địa phương” [52]. Dân ca cũng là một phần của di sản, là một phần hồi ức của nhân dân, tuy nhiên theo kết quả khảo sát tại một số trường THCS (báo cáo trong Hội thảo Dạy học với di sản phi vật thể vì một tương lai bền vững tại Hà Nội do Bộ GD&ĐT phối hợp với Bộ VH,TT&DL và UNESCO tổ chức vào ngày 24- 25/3/2015) [51] cho thấy: Có khoảng 21% học sinh biết được trên 10 bài dân ca Việt Nam, 73,4% học sinh biết chưa đến 10 bài dân ca Việt Nam và 12 khoảng 5% học sinh không biết một bài dân ca nào. Chưa bàn đến sự đúng/ sai, tính sát thực của các số liệu của khảo sát trên, nhưng thông qua đó có thể thấy rằng, do những điều kiện chủ quan và khách quan khác nhau (phần quan trọng là do đường hướng, định hướng trong chiến lược giáo dục HS ở trường phổ thông trong những năm qua chưa tốt) phần nào đã làm cho các em không mặn mà đối với những làn điệu dân ca mà cha ông để lại. Thời gian qua, huyện Đan Phượng nói chung, trường THCS Đan Phượng nói riêng đã nhận thức đúng đắn và thực hiện tốt công văn hướng dẫn của Bộ GD&ĐT - VH,TT&DL trong việc đưa di sản văn hóa vào trong dạy học.
Cụ thể huyện đã chỉ đạo dân ca vào dạy cho HS tại trường tiểu học và THCS. Bên cạnh đó, Nhà Văn hóa huyện đã kết hợp với Phòng GD&ĐT huyện Đan Phượng thường xuyên triển khai nhiều hoạt động văn hóa văn nghệ, tổ chức các cuộc thi hát về dân ca giữa các trường tiểu học, THCS. Thông qua những hoạt động này, một mặt là để tạo cho các em có những sân chơi bổ ích, qua đó nhằm tìm ra những nhân tố có khả năng về âm nhạc; mặt khác cũng là để bảo tồn, giữ gìn nét đẹp của dân ca trong đời sống tinh thần của các em HS. Dân ca là một trong những di sản văn hóa vô cùng quý giá của ông cha để lại.
Bởi, trong dân ca chứa đựng nhiều giá trị nghệ thuật và tri thức về cuộc sống. Do đó chúng tôi cũng nhận thức rằng, việc dạy hát dân ca trong nhà trường phổ thông, mà cụ thể ở đây là dạy hát dân ca cho học sinh trường THCS Đan Phượng là việc làm vô cùng cần thiết trong thời kỳ hội nhập hiện nay. Nhìn trên phương diện giáo dục và văn hóa thì thấy, dạy hát dân ca cho học sinh trong các trường phổ thông nói chung và trường THCS Đan Phượng nói riêng, một mặt là để trang bị cho các em những kiến thức nhất định về tri thức, nghệ thuật; mặt khác cũng là để góp phần nhỏ bé vào việc giữ gìn một di sản trước làn sóng văn hóa không lành mạnh trong thời kỳ hội nhập đang 13 tràn vào nước ta. Tuy nhiên hiện nay, vấn đề dạy hát dân ca trong các trường phổ thông vẫn còn những quan điểm khác nhau.
Có quan điểm dạy hát dân ca là phải dạy theo phương pháp cổ truyền, quan điểm khác lại cho rằng dạy hát dân ca trên lớp phải theo phương pháp mới. Để có cái nhìn khách quan hơn, chúng tôi sẽ khái quát về hai phương pháp vừa nêu, để từ đó sẽ có những đánh giá và áp dụng vào dạy hát dân ca tại trương THCS Đan Phượng được tốt hơn. Dạy học dân ca theo phương pháp cổ truyền Việt Nam có một kho tàng dân ca vô cùng phong phú, đa dạng và mang bản sắc riêng của từng vùng, miền, tộc người. Trải qua thời gian, với những biến cố của lịch sử, các làn điệu dân ca vẫn được người dân lao động gọt giũa, sàng lọc, gìn giữ và lưu truyền đến ngày hôm nay.
Việc lưu truyền các làn điệu dân ca đến ngày nay, đều thông qua một cách thức mà theo ngôn ngữ của giáo dục học được gọi là phương pháp cổ truyền. Dạy học theo phương pháp cổ truyền là dạy theo phương pháp của các nghệ nhân xưa để lại chủ yếu thông qua việc truyền khẩu. Đây là phương pháp mà người dạy thường không có văn bản, hoặc không dùng văn bản để dạy học. Việc dạy học không được thực hiện theo thời gian cụ thể, lớp học cụ thể mà có thể diễn ra ở bất cứ thời điểm nào trong nhiều không gian khác nhau như: sân đình, trong gia đình, khi lao động sản xất hay lúc nông nhàn, thậm chí ngay cả lúc hát ru con ngủ… Người dạy luôn có vai trò trung tâm, với những kinh nghiệm của bản thân sẽ truyền cho người học từng lời ca, câu hát cho tới khi người học thuộc bài.