CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI VÀ PHÁP LUẬT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài a. Khái niệm đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật Đầu tư và các quy định khác của pháp luật có liên quan.
Có rất nhiều cách để phân loại hoạt động đầu tư, căn cứ vào mục đích đầu tư, căn cứ vào nguồn vốn đầu tư, căn cứ vào tính chất quản lí của nhà đầu tư. Nếu căn cứ vào tính chất quản lí của nhà đầu tư đối với vốn đầu tư thì có thể chia đầu tư thành hai loại: Đầu tư trực tiếp và đầu tư gián tiếp. Trong đó đầu tư trực tiếp là hoạt động đầu tư mà người bỏ vốn trực tiếp tham gia quản lí, điều hành quá trình sử dụng các nguồn vốn đầu tư. Trong hoạt động đầu tư trực tiếp không có sự tách bạch giữa quyền sở hữu và quyền quản lí của nhà đầu tư đối với vốn đầu tư.
Theo khoản 2 Điều 3 Luật Đầu tư 2005 thì đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lí các hoạt động đầu tư. Đầu tư trực tiếp có thể là đầu tư trực tiếp trong nước hoặc đầu tư trực tiếp ra nước ngoài. Đầu tư trực tiếp nước ngoài bao gồm hoạt động đầu tư nước ngoài vào trong nước và hoạt động đầu tư từ trong nước ra nước ngoài. Việt Nam là một quốc gia có nền kinh tế còn đang trong quá trình phát triển và còn nhiều khó khăn nên hoạt động ĐTTTRNN xuất hiện khá muộn so với các quốc gia khác trên thế giới.
Hiện nay Khóa luận tốt nghiệp Trương Quang Anh – KT33C 4 có rất nhiều định nghĩa liên quan đến hoạt động ĐTTTRNN được quy định trong các văn bản pháp luật. Theo quy định tại khoản 1 Điều 1 Nghị định số 22/1999/NĐ-CP thì “ĐTRNN của doanh nghiệp Việt Nam là việc doanh nghiệp Việt Nam đưa vốn bằng tiền, tài sản khác ra nước ngoài để đầu tư trực tiếp ở nước ngoài theo quy định của nghị định này”; Bên cạnh đó khoản 14 Điều 3 Luật Đầu tư 2005 cũng quy định như sau: “ĐTRNN là việc nhà đầu tư đưa vốn bằng tiền và tài sản hợp pháp khác từ Việt Nam ra nước ngoài để tiến hành hoạt động đầu tư”; Tiếp đó tại khoản 1 Điều 3 Nghị định số 78/2006/NĐ-CP đã định nghĩa khá cụ thể: “ĐTRNN là việc nhà đầu tư chuyển vốn đầu tư ra nước ngoài để thực hiện hoạt động đầu tư và trực tiếp tham gia quản lý hoạt động đầu tư đó ở nước ngoài”. Tóm lại, có thể định nghĩa đầu tư trực tiếp ra nước ngoài là hình thức đầu tư ra nước ngoài chủ yếu, theo đó nhà đầu tư nước ngoài đầu tư vốn, tài sản vào nước tiếp nhận đầu tư và thiết lập các dự án đầu tư tại đó đồng thời họ trực tiếp tham gia điều hành đối tượng mà họ bỏ vốn đầu tư [13]. Đặc điểm của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài - Chủ thể của đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Hoạt động ĐTTTRNN chủ yếu do các nhà đầu tư là tổ chức kinh tế hoặc cá nhân thực hiện đầu tư bằng nguồn vốn của chính họ và do họ tự quyết định cũng như chịu trách nhiện về những quyết định đó.
Đây là một đặc điểm giúp phân biệt với hoạt động ĐTTTRNN của Chính phủ và các tổ chức quốc tế dưới nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức. - Mục đích đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Lợi nhuận là mục đích tiên quyết của ĐTTTRNN, đây luôn là mục tiêu cao nhất mà cách chủ đầu tư hướng tới trong khi đó ĐTGTRNN của chính phủ và các tổ chức quốc tế dưới hình thức ODA lại không nhằm mục đích này. Xuất phát từ mục đích kinh doanh tìm kiếm lợi nhuận nên quan hệ ĐTTTRNN chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế còn hoạt động đầu tư gián tiếp ODA lại chịu sự chi phối ràng buộc bởi các quan hệ chính trị hoặc đường lối chính sách giữa Khóa luận tốt nghiệp Trương Quang Anh – KT33C 5 các nước đầu tư và nước tiếp nhận đầu tư [7]. Ngoài ra, mục đích của ĐTTTRNN có thể còn là mở rộng chiếm lĩnh thị trường, việc mở rộng thị trường có thể giúp nhà đầu tư thu được lợi nhuận cao hơn so với việc chỉ đầu tư ở thị trường trong nước.
- Nguồn vốn ĐTTTRNN Đối với ĐTTTRNN, vốn đầu tư có thể bằng tiền, tài sản khác hoặc công nghệ. Vì vậy, thông qua hoạt động đầu tư này, nước chủ nhà có thể tiếp nhận được công nghệ tiên tiến và học hỏi được kinh nghiệm quản lý do nhà ĐTNN đưa vào. Còn đối với ĐTGT ra nước ngoài, vốn chỉ có thể là tiền, không thể là hiện vật hoặc công nghệ nên doanh nghiệp nhận vốn không thể tiếp nhận công nghệ hiện đại trực tiếp từ việc tiếp nhận vốn đầu tư gián tiếp [7]. - Tính chất của hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài Nếu như ở ĐTGT nước ngoài, nhà ĐTNN góp vốn bằng cách mua cổ phiếu, trái phiếu của doanh nghiệp nước sở tại mà không trực tiếp nắm quyền quản lý doanh nghiệp thì ở ĐTTTRNN nhà đầu tư lại đóng góp một số vốn đủ lớn để có quyền tham gia trực tiếp vào việc quản lý đối tượng đầu tư.
Nhà đầu tư bỏ vốn tự quyết định đầu tư vào lĩnh vực gì và chịu trách nhiệm về quyết định đó. Để ĐTTTRNN, nhà đầu tư phải điều tra nắm bắt thị trường, tìm hiều tình hình chính trị, kinh tế liên quan đến lĩnh vực đầu tư, đưa ra quyết định đầu tư, xây dựng dự án đầu tư, thực hiện dự án đầu tư và hưởng thành quả của nó. ĐTTTRNN bảo đảm cho nhà đầu tư kiểm soát và điều hành quá trình vận động vốn đầu tư. Do chủ thể đầu tư bỏ vốn hoàn toàn hoặc có số vốn lớn trong phần vốn góp, nhà đầu tư hoàn toàn có thể kiểm soát hoạt động sản xuất hoặc chiến lược phát triển của doanh nghiệp.
Nhà đầu tư thường có kiến thức và kinh nghiệm quản lý hoạt động đầu tư ở nước ngoài, hiểu biết về thị trường thế giới nên sẽ có khả năng bảo đảm hiệu quả của doanh nghiệp hoặc dự án đầu tư. - Mối quan hệ giữa nhà đầu tư với nước tiếp nhận đầu tư Trong hoạt động ĐTGT ODA, quan hệ giữa nhà đầu tư và nước nhận đầu tư là quan hệ giữa con nợ và chủ nợ, ở đây không tồn tại yếu tố bình đẳng. Khóa luận tốt nghiệp Trương Quang Anh – KT33C 6 Thông thường thì nước nhận đầu tư phải đảm bảo một số điều kiện do bên đầu tư đưa ra nhằm thỏa mãn những yêu cầu của bên đầu tư về chính trị hay điều kiện trong việc báo cáo về tình hình sử dụng và tính hiệu quả của nguồn vốn nhận được. Trong khi đó thì vì là quan hệ có mục đích kinh doanh, tìm kiếm lợi nhuận nên quan hệ ĐTTTRNN chịu sự chi phối của các quy luật kinh tế trong nền kinh tế thị trường, ít chịu ảnh hưởng và ràng buộc bởi các quan hệ chính trị nên sẽ mang tính bình đẳng hơn theo hình thức hợp tác đôi bên cùng có lợi.
Vai trò của hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài a. Vai trò chung - Đối với nhà đầu tư + ĐTTTRNN giúp cho nhà đầu tư tìm kiếm và tận dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách có hiệu quả hơn. Trong mọi lĩnh vực kinh doanh, nguồn tài nguyên thiên nhiên luôn chiếm một vai trò hết sức quan trọng tuy nhiên không phải ở bất kì nơi nào nguồn tài nguyên cũng sẵn có cho các nhà đầu tư có thể tận dụng. Trong khi đó nguồn tài nguyên thiên nhiên của các quốc gia đang phát triển có rất nhiều nhưng không có điều kiện khai thác vì thiếu vốn hoặc thiếu công nghệ.
Vì vậy việc ĐTTT vào những nước này sẽ giúp nhà đầu tư có thể khai thác, tận dụng nguồn tài nguyên với giá rẻ và thu được lợi nhuận cao hơn qua quá trình sản xuất, chế biến. Chính vì điều này mà những nhà đầu tư trong các quốc gia không có nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào xem đây là một hình thức đầu tư quan trọng giúp họ bù đắp được sự thiếu hụt nguồn tài nguyên của nước mình [8]. + ĐTTTRNN giúp nhà đầu tư sử dụng nguồn lao động một cách có hiệu quả nhất. Ở một số nước phát triển, nguồn nhân lực có rất ít và mức lương các doanh nghiệp phải trả cho họ là khá cao, trong khi những nước đang phát triển luôn có nguồn nhân lực dồi dào với mức lương khá thấp.
Việc đầu tư vào những nước này sẽ giúp nhà đầu tư giải quyết được bài toán về sự thiếu hụt lao động cũng như vấn đề tiền lương cho họ, qua đó nâng cao được tỉ suất lợi nhuận đầu tư. Khóa luận tốt nghiệp Trương Quang Anh – KT33C 7 + ĐTTTRNN giúp nhà đầu tư mở rộng được thị trường tiêu thụ cho sản phẩm của mình. Các nhà đầu tư có thể mở rộng thị trường của mình thông qua hoạt động xuất khẩu, tuy nhiên việc xuất khẩu sản phẩm của mình sang các nước khác sẽ nảy sinh ra nhiều vấn đề đi kèm như hàng rào thuế quan hay hàng rào bảo hộ phi thuế quan của các nước nhập khẩu. Việc này sẽ đẩy giá sản phẩm của các nhà đầu tư lên cao hơn rất nhiều qua đó vô hình chung đã làm giảm tính cạnh tranh của sản phẩm của họ so với các sản phẩm khác.
Hoạt động ĐTTTRNN giúp cho các nhà đầu tư có thể dễ dàng đưa sản phẩm của mình vào thị trường của các nước khác mà không gặp bất kì rào cản nào, qua đó giúp sản phẩm của họ có sức cạnh tranh cao hơn rất nhiều. + ĐTTTRNN giúp cho các nhà đầu tư có những trải nghiệm mới, thử thách mới qua đó tự hoàn thiện mình về mặt tổ chức, sản phẩm. - Đối với nước có nhà đầu tư trực tiếp ra nước ngoài + Quốc gia có nhà đầu tư trực tiếp ra nước ngoài nhận một lượng tiền gián tiếp thông qua thuế hoặc dòng tiền được gửi từ nước ngoài về đầu tư ngược lại doanh nghiệp trong nước qua đó thúc đẩy kinh tế phát triển hơn.