Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Đầu Tư Trực Tiếp Ra Nước Ngoài Của Doanh Nghiệp Việt Nam

Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam. Phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp tăng cường dòng vốn OFDI.

• Tác giả: Nguyễn Nhất Linh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Thùy Dương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Đầu Tư Trực Tiếp Ra Nước Ngoài Của Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới
• 1.2. Các nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố thúc đẩy từ quốc gia đi đầu tư đến dòng vốn OFDI
• 1.3. Các nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố thu hút từ quốc gia nhận đầu tư đến dòng vốn OFDI
• 1.4. Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI CỦA CÁC DOANH NGHIỆP
• 2.1. Các lý thuyết nền tảng về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI)
• 2.2. Lý thuyết “Đàn nhạn bay” (1930)
• 2.3. Lý thuyết thương mại quốc tế của Heckcher và Ohlin - HO và Heckscher- Ohlin-Samuelson - HOS
• 2.4. Lý thuyết về năng suất cận biên của vốn của MacDougall (1960) & Kemp (1962)
• 2.5. Lý thuyết lực hấp dẫn trong kinh tế quốc tế (1962)
• 2.6. Lý thuyết vòng đời sản phẩm quốc tế (1966)
• 2.7. Lý thuyết thị trường độc quyền (1969)
• 2.8. Lý thuyết về nội bộ hóa (1976)
• 2.9. Lý thuyết chiết trung (1977)
• 2.10. Lý thuyết về các bước phát triển của đầu tư (1981)
• 2.11. Khái quát về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 2.12. Các hình thức OFDI
• 2.13. Phân loại theo mục đích đầu tư
• 2.14. Phân loại theo cách thức thực hiện đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 2.15. Phân loại theo động cơ của nước tiếp nhận đầu tư
• 2.16. Phân loại theo phương thức đầu tư
• 2.17. Kinh nghiệm của một số quốc gia trong thực hiện OFDI
• 2.17.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 2.17.2. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 2.17.3. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 2.17.4. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 2.18. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI CỦA CÁC DOANH NGHIỆP VIỆT NAM
• 3.1. Hệ thống pháp luật liên quan đến hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.2. Thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.2.1. Theo thời gian
• 3.2.2. Theo lĩnh vực đầu tư
• 3.2.3. Theo địa điểm tiếp nhận đầu tư
• 3.2.4. Theo hình thức đầu tư
• 3.3. Đánh giá hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.3.1. Những thành tựu của hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
• 3.3.2. Một số thách thức của hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 4.2. Ứng dụng mô hình con đường phát triển của đầu tư để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến OFDI của Việt Nam (Investment Development Path Model - IDP)
• 4.2.1. Mô hình và số liệu
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.3. Ứng dụng mô hình trọng lực để đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến OFDI của Việt Nam (Gravity model)
• 4.3.1. Mô hình và số liệu
• 4.3.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.4. Đánh giá chung về các yếu tố ảnh hưởng tới dòng vốn OFDI
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NHẰM TĂNG CƯỜNG DÒNG VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP RA NƯỚC NGOÀI
• 5.1. Bối cảnh và xu hướng đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 5.1.1. Bối cảnh quốc tế và triển vọng đầu tư trực tiếp ra nước ngoài
• 5.1.2. Bối cảnh trong nước
• 5.2. Các khuyến nghị nhằm tăng cường dòng vốn OFDI của Việt Nam
• 5.2.1. Nhóm các khuyến nghị với Chính phủ
• 5.2.2. Nhóm các khuyến nghị với doanh nghiệp
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đầu Tư Ra Nước Ngoài của Doanh Nghiệp VN

Đầu tư ra nước ngoài (Outward Foreign Direct Investment - OFDI) ngày càng được xem là động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế của một quốc gia. Nó giúp tăng cường năng lực cạnh tranh, thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Các quốc gia sử dụng OFDI như một công cụ chiến lược để tiếp thu kiến thức, công nghệ, nâng cấp sản xuất và quản lý, đồng thời mở rộng mạng lưới phân phối. Nhiều nước ưu tiên hoạt động OFDI để tận dụng nguồn lực quốc tế, thúc đẩy phát triển kinh tế trong nước. Nghiên cứu về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài tập trung vào đặc điểm, vai trò, kinh nghiệm, xu hướng theo từng quốc gia hoặc khu vực. Các yếu tố ảnh hưởng tới dòng vốn OFDI cũng được nhiều học giả quan tâm. Heckscher và các cộng sự (1960) giải thích sự di chuyển vốn bằng sự khác biệt về tỷ suất sinh lời giữa các quốc gia. Agarwal (1980) cho rằng động lực OFDI là đạt được lợi nhuận hấp dẫn hơn trong nước. Hymer lại nhấn mạnh lợi thế độc quyền nhóm của các công ty đa quốc gia (Styphen Hymer, 1980).

1.1. Vai trò của Đầu Tư Ra Nước Ngoài đối với Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập, các doanh nghiệp Việt Nam ngày càng cải thiện năng lực tài chính, công nghệ và quan tâm đến hoạt động OFDI. Nền kinh tế Việt Nam với độ mở cao là cầu nối quan trọng gắn kết các nền kinh tế trong khu vực Đông Nam Á, châu Á và toàn cầu. Việt Nam tích cực tham gia các diễn đàn kinh tế lớn. Các hiệp định CPTPP, RCEP, EVFTA, Việt Nam - EFTA FTA, Việt Nam - Israel FTA và AEC tạo tiền đề cho tăng trưởng bền vững. Theo WB, GDP của Việt Nam tăng từ 14,095 tỷ USD lên 31,137 tỷ USD (1985-2000), đạt 115,932 tỷ USD năm 2010 và 193,241 tỷ USD năm 2015, đến năm 2020 đạt 268,4 tỷ USD. Đầu tư ra nước ngoài đã trở thành nhu cầu cơ bản, tuy nhiên, còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố và chính sách.

1.2. Các Hình Thức Đầu Tư Trực Tiếp Ra Nước Ngoài

Đầu tư ra nước ngoài bao gồm nhiều hình thức khác nhau, mỗi hình thức có đặc điểm và mức độ rủi ro riêng. Có thể phân loại theo mục đích đầu tư, cách thức thực hiện, động cơ của nước tiếp nhận đầu tư, và phương thức đầu tư. Ví dụ, các dự án có thể tập trung vào khai thác tài nguyên, sản xuất hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ. Việc lựa chọn hình thức đầu tư phù hợp phụ thuộc vào chiến lược của doanh nghiệp và đặc điểm của thị trường mục tiêu. Quan trọng là phải đánh giá kỹ lưỡng các yếu tố này để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của dự án đầu tư ra nước ngoài.

II. Vấn Đề Thách Thức Đầu Tư Ra Nước Ngoài Hiện Nay

Tuy nhiên, đầu tư ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn một số hạn chế. Hiệu quả kinh doanh và lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp còn thấp, đặc biệt là các doanh nghiệp trong khu vực công. Quy mô vốn bình quân của các dự án còn nhỏ và có xu hướng suy giảm. Tỷ lệ vốn giải ngân thấp, chỉ đạt dưới 60% trong giai đoạn 2011 - 2020, dẫn đến lượng vốn thực tế cho các dự án không cao. Hầu hết các dự án OFDI của Việt Nam được thực hiện theo chiều dọc (chiếm khoảng 60% tổng số dự án), tập trung vào khai thác tài nguyên và sản xuất nguyên vật liệu. Đây là những hạn chế cần được nghiên cứu để xây dựng các cơ chế chính sách phù hợp.

2.1. Hiệu Quả Kinh Doanh Lợi Nhuận Khi Đầu Tư Ra Nước Ngoài

Năm 2021, 137 dự án OFDI được 30 doanh nghiệp nhà nước triển khai với tổng vốn giải ngân là 6,615 tỷ USD (55% tổng vốn đăng ký). Trong đó, 121/131 dự án có báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh gồm 89 dự án có doanh thu và còn lại là không có doanh thu. Số lỗ lũy kế của các doanh nghiệp trong khu vực công tính đến cuối năm 2021 là 1,335 tỷ USD trong 44 dự án. Chính phủ đánh giá nhiều dự án sẽ tiếp tục gặp khó khăn vì hiệu quả đầu tư thấp, có thể mất quyền kiểm soát. Việc đánh giá hiệu quả dự án cần phải xem xét đến nhiều yếu tố, không chỉ là lợi nhuận trước mắt mà còn cả các tác động lâu dài.

2.2. Quy Mô Vốn Đầu Tư và Tỷ Lệ Giải Ngân Thực Tế

Thực trạng diễn ra cho thấy số dự án vẫn tăng nhưng lượng vốn đăng ký sụt giảm mạnh sau khi đạt đỉnh năm 2010. Điều này dẫn đến quy mô vốn bình quân của các dự án có xu hướng giảm dần theo thời gian. Thêm vào đó, tỷ lệ vốn giải ngân thấp, chỉ đạt dưới 60% trong giai đoạn 2011 - 2020, dẫn đến lượng vốn thực tế cho các dự án không cao. Do đó, với quy mô vốn nhỏ, sẽ rất khó tiếp cận công nghệ hiện đại và thâm nhập thị trường nước ngoài. Tăng cường vốn đầu tư và đảm bảo tỷ lệ giải ngân cao là rất quan trọng.

III. Các Yếu Tố Ảnh Hưởng đến Đầu Tư Ra Nước Ngoài VN

Để đạt hiệu quả khi đầu tư ra nước ngoài, các doanh nghiệp Việt Nam cần nghiên cứu đặc điểm của thị trường nước sở tại. Đồng thời nhận diện ưu nhược điểm của doanh nghiệp mình và các đối thủ lớn để có thể triển khai chiến lược đầu tư phù hợp và tăng khả năng cạnh tranh. Cần chú trọng (1) Các doanh nghiệp cần nghiên cứu xây dựng và triển khai chiến lược kinh doanh đúng đắn dựa trên nền tảng lợi thế so sánh của mình nhằm thích nghi với thị trường nước ngoài. (2) Chính phủ cần quan tâm đến các chính sách vĩ mô nhằm hỗ trợ và tạo lập môi trường hỗ trợ các nhà đầu tư trong nước khi tham gia vào các dự án ở nước ngoài.

3.1. Phân Tích Thị Trường và Đối Thủ Cạnh Tranh Tiềm Năng

Việc nghiên cứu thị trường nước sở tại là vô cùng quan trọng. Các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ về nhu cầu, văn hóa, pháp luật và các quy định của thị trường mục tiêu. Đồng thời, việc phân tích đối thủ cạnh tranh giúp doanh nghiệp xác định được lợi thế và điểm yếu của mình, từ đó đưa ra các chiến lược phù hợp để cạnh tranh hiệu quả. Nghiên cứu kỹ lưỡng giúp giảm thiểu rủi ro và tăng khả năng thành công cho dự án đầu tư ra nước ngoài.

3.2. Vai Trò của Chính Sách Vĩ Mô Hỗ Trợ Đầu Tư

Chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư ra nước ngoài. Các chính sách vĩ mô cần được thiết kế để tạo ra một môi trường thuận lợi cho các nhà đầu tư. Điều này bao gồm việc giảm thiểu các thủ tục hành chính, cung cấp thông tin về thị trường, hỗ trợ tài chính và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Sự hỗ trợ của chính phủ giúp các doanh nghiệp tự tin hơn khi tham gia vào các dự án ở nước ngoài.

IV. Giải Pháp Khuyến Nghị Thúc Đẩy Đầu Tư Ra Nước Ngoài

Cần có một sự thay đổi đồng bộ từ cơ chế chính sách của nhà nước đến năng lực của các doanh nghiệp Việt Nam. Vì vậy cần có những giải pháp được xây dựng đồng bộ từ sự kết hợp hài hòa các yếu tố vĩ mô. Tuy nhiên đến thời điểm này, vẫn chưa có một nghiên cứu nào sử dụng các mô hình định lượng để xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố vĩ mô (bao gồm nhân tố đẩy, nhân tố kéo và các nhân tố song phương) đến dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam.

4.1. Khuyến Nghị về Chính Sách Hỗ Trợ Từ Chính Phủ

Chính phủ cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về đầu tư ra nước ngoài. Các quy định cần rõ ràng, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Đồng thời, cần có các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng và bảo hiểm để khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư ra nước ngoài. Bên cạnh đó, việc cung cấp thông tin về thị trường, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực và xúc tiến đầu tư cũng là những yếu tố quan trọng.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh của Doanh Nghiệp

Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, bao gồm năng lực tài chính, công nghệ, quản lý và marketing. Việc đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), đào tạo nguồn nhân lực và xây dựng thương hiệu là rất quan trọng. Đồng thời, các doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp với đặc điểm của thị trường mục tiêu và quản trị rủi ro hiệu quả. Hợp tác với các đối tác quốc tế cũng là một cách để nâng cao năng lực cạnh tranh.

V. Nghiên Cứu Mô Hình Định Lượng Tác Động Vĩ Mô Đến OFDI VN

Mục tiêu nghiên cứu là nghiên cứu các nhân tố tác động và mức độ tác động của các nhân tố vĩ mô đến dòng vốn OFDI của các doanh nghiệp Việt Nam trong giai đoạn 1989 - 2020. Luận án có các mục tiêu cụ thể sau: - Thứ nhất, xác định các lý thuyết nền tảng của OFDI. Lựa chọn những nhân tố phù hợp để xây dựng mô hình đánh giá mức độ tác động của các nhân tố đó đến OFDI trên góc độ vĩ mô. - Thứ hai, phân tích thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố vĩ mô trong mô hình đến hoạt động OFDI của doanh nghiệp Việt Nam. - Thứ ba, dựa trên kết quả hồi quy của mô hình các nhân tố tác động (vĩ mô) đến OFDI của doanh nghiệp Việt Nam để đề xuất một số khuyến nghị nhằm tăng cường dòng vốn OFDI.

5.1. Xây Dựng Mô Hình Đánh Giá Các Yếu Tố Vĩ Mô Tác Động

Luận án xây dựng nền tảng lý luận về hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài trong điều kiện đặc thù của Việt Nam. Xác định được những nhân tố hút, nhân tố đẩy và các nhân tố song phương chủ yếu ảnh hưởng đến dòng vốn OFDI của các doanh nghiệp Việt Nam. Lượng hóa ảnh hưởng của từng nhân tố tới dòng vốn OFDI của Việt nam. Nêu ra các khuyến nghị đối với cơ quan hữu quan của Việt Nam và với doanh nghiệp Việt Nam có liên quan tới hoạt động OFDI.

5.2. Ứng Dụng Mô Hình IDP và Gravity trong Phân Tích

Luận án sử dụng mô hình Investment Development Path (IDP) và Gravity Model để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến OFDI của Việt Nam. Mô hình IDP giúp đánh giá sự phát triển của hoạt động đầu tư ra nước ngoài theo thời gian, trong khi Gravity Model giúp xác định các yếu tố như quy mô kinh tế, khoảng cách địa lý và các hiệp định thương mại có tác động đến dòng vốn OFDI. Kết quả phân tích sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến hoạt động đầu tư ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam.

VI. Kết Luận Triển Vọng Đầu Tư Ra Nước Ngoài Tương Lai

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, đầu tư ra nước ngoài trở thành một xu thế tất yếu đối với các doanh nghiệp Việt Nam. Để tận dụng tối đa cơ hội và giảm thiểu rủi ro, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ và doanh nghiệp. Chính phủ cần tạo ra một môi trường pháp lý và chính sách thuận lợi, trong khi doanh nghiệp cần nâng cao năng lực cạnh tranh và xây dựng chiến lược kinh doanh hiệu quả. Nghiên cứu này hy vọng sẽ đóng góp vào việc hoạch định chính sách và định hướng hoạt động đầu tư ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam trong tương lai.

6.1. Tổng Kết Các Khuyến Nghị Chính Sách và Doanh Nghiệp

Nghiên cứu đã đề xuất nhiều khuyến nghị quan trọng cho cả chính phủ và doanh nghiệp. Đối với chính phủ, cần tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý, cung cấp thông tin và hỗ trợ tài chính. Đối với doanh nghiệp, cần nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng chiến lược kinh doanh và quản trị rủi ro. Việc thực hiện đồng bộ các khuyến nghị này sẽ giúp tăng cường dòng vốn OFDI và nâng cao hiệu quả đầu tư ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Các Vấn Đề Mở Rộng

Nghiên cứu này có thể được mở rộng bằng cách xem xét thêm các yếu tố khác ảnh hưởng đến OFDI, chẳng hạn như yếu tố văn hóa, xã hội và môi trường. Đồng thời, cần có thêm các nghiên cứu định tính để hiểu rõ hơn về động cơ và quyết định của các doanh nghiệp khi đầu tư ra nước ngoài. Ngoài ra, việc đánh giá tác động của OFDI đến sự phát triển bền vững của Việt Nam cũng là một hướng nghiên cứu quan trọng trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9340201) của nghiên cứu sinh Nguyễn Nhất Linh, thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Thùy Dương và TS. Phùng Thanh Quang, tập trung vào đề tài: "Các nhân tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam".

Về tính cấp thiết, hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (Outward Foreign Direct Investment - OFDI) được xác định là phương thức gia tăng năng lực cạnh tranh quốc gia, tiếp cận công nghệ, nâng cấp quy trình quản lý và mở rộng thị trường phân phối. Đối với Việt Nam, nền kinh tế có độ mở cao và tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, RCEP, EVFTA cùng Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC). Quy mô GDP của Việt Nam gia tăng từ 14,095 tỷ USD giai đoạn 1985–2000 lên 268,4 tỷ USD vào năm 2020. Dù vậy, sau hơn 30 năm phát triển kể từ dự án đầu tiên năm 1989, hoạt động OFDI của doanh nghiệp Việt Nam đối mặt với nhiều hạn chế: tỷ lệ vốn giải ngân thực tế thấp (đạt dưới 60% giai đoạn 2011–2020), khoảng 60% dự án đầu tư theo chiều dọc tập trung vào khai thác tài nguyên thô, và hiệu quả kinh doanh của khối doanh nghiệp nhà nước còn nhiều bất cập với số lỗ lũy kế lên đến 1,335 tỷ USD tính đến cuối năm 2021.

Về khoảng trống nghiên cứu, các công trình trong nước trước đây chủ yếu sử dụng phương pháp định tính hoặc chỉ phân tích định lượng trong phạm vi hẹp ở một số thị trường lân cận như Lào, Campuchia hay nội khối ASEAN. Mặt khác, các nghiên cứu này chủ yếu tiếp cận theo mô hình Con đường phát triển đầu tư (IDP) để xem xét các nhân tố "đẩy" từ trong nước, chưa lượng hóa toàn diện các nhân tố "kéo" từ quốc gia tiếp nhận và các nhân tố song phương ở quy mô toàn cầu.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể:

• Mục tiêu 1: Xác định các lý thuyết nền tảng về OFDI và lựa chọn các nhân tố phù hợp để xây dựng mô hình đánh giá tác động ở góc độ vĩ mô.
• Mục tiêu 2: Phân tích thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố vĩ mô trong mô hình thực nghiệm.
• Mục tiêu 3: Đề xuất hệ thống khuyến nghị đối với Chính phủ và các doanh nghiệp nhằm tăng cường dòng vốn OFDI của Việt Nam.

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Dòng vốn OFDI của các doanh nghiệp Việt Nam bị ảnh hưởng bởi các yếu tố vĩ mô nào từ phía Việt Nam và từ phía các nước tiếp nhận đầu tư?
2. Thực trạng về các yếu tố vĩ mô từ Việt Nam và từ các nước nhận đầu tư ảnh hưởng như thế nào tới dòng vốn OFDI của các doanh nghiệp Việt Nam?
3. Những khuyến nghị nào phù hợp để tăng cường dòng vốn OFDI của các doanh nghiệp Việt Nam trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Dòng vốn OFDI của Việt Nam và các nhân tố vĩ mô gây ảnh hưởng đến dòng vốn này. Luận án không nghiên cứu định lượng các nhân tố vi mô ở cấp độ doanh nghiệp.
• Phạm vi thời gian: Phân tích thực trạng chuỗi số liệu từ năm 1989 đến năm 2020.
• Phạm vi không gian: Khảo sát 1.401 dự án OFDI còn hiệu lực của doanh nghiệp Việt Nam tại 78 quốc gia và vùng lãnh thổ theo cơ sở dữ liệu của Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại các công trình nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới và tại Việt Nam thành hai nhóm chính: nhóm nhân tố thúc đẩy (push factors) từ quốc gia xuất khẩu vốn và nhóm nhân tố thu hút (pull factors) từ quốc gia tiếp nhận vốn.

Về nhóm nhân tố thúc đẩy từ quốc gia đi đầu tư:

• Kyrkilis và Pantelidis (2003) nghiên cứu 5 nước EU và 4 nước ngoài EU (1977–1997), chỉ ra quy mô thị trường nội địa (GDP), tỷ giá hối đoái, lãi suất và mức độ thâm dụng nguồn lực tác động khác biệt giữa hai khối.
• Kayam (2009) khảo sát 65 quốc gia đang phát triển và chuyển đổi (2000–2006), chứng minh áp lực cạnh tranh từ dòng vốn FDI chảy vào (IFDI), điều kiện thị trường lao động và thể chế chính trị thúc đẩy doanh nghiệp tìm kiếm thị trường ngoài nước.
• Wei và Alon (2010) áp dụng mô hình IDP cho Trung Quốc, xác nhận lãi suất, tỷ giá hối đoái, kim ngạch nhập khẩu, dự trữ ngoại hối và định hướng nhà nước chi phối mạnh mẽ quy mô OFDI.
• Anil và cộng sự (2011) khảo sát 107 doanh nghiệp Thổ Nhĩ Kỳ, ghi nhận tốc độ tăng trưởng kinh tế và áp lực cạnh tranh nội địa là động lực chính.
• Saad và cộng sự (2011, 2014) sử dụng hồi quy chuỗi thời gian (1980–2011) đối với Malaysia, xác định quy mô GDP, dòng vốn IFDI, nguồn lao động, tỷ giá, xuất khẩu và bằng sáng chế là các yếu tố thúc đẩy chính.
• Stoian (2013) bổ sung các biến thể chế vào mô hình IDP cho 20 quốc gia Trung và Đông Âu (CEECs), khẳng định cải cách thể chế gia tăng sức mạnh giải thích của mô hình.
• Wu và Chen (2014) dùng mô hình Hazard phân tích 921 doanh nghiệp Trung Quốc, chỉ ra mức độ sở hữu nhà nước cao và thể chế bất ổn kìm hãm OFDI. Fan và cộng sự (2018) chứng minh việc tăng lương tối thiểu giai đoạn 2001–2012 tại Trung Quốc tác động tích cực đến xác suất đầu tư ra nước ngoài.
• Nayyar và Mukherjee (2020), Nayyar và cộng sự (2022) phân tích chính sách kinh tế vĩ mô và khoảng cách thể chế đối với OFDI của Ấn Độ. Osabuohien-Irabor và Drapkin (2022) phân tích mối quan hệ giữa thương mại quốc tế và OFDI trên 161 quốc gia phân theo 4 nhóm thu nhập.

Về nhóm nhân tố thu hút từ quốc gia nhận đầu tư:

• Loree và Guisinger (1995), Sing và Jun (1995), Duran (1999) chỉ ra vai trò của cơ sở hạ tầng, chính sách thuế, độ mở thương mại và sự ổn định kinh tế vĩ mô của nước nhận vốn.
• Demirhan và Masca (2008) phân tích cắt ngang 38 quốc gia đang phát triển (2000–2004), kết luận tăng trưởng GDP bình quân đầu người, cơ sở hạ tầng và độ mở kinh tế tác động cùng chiều, trong khi lạm phát và thuế suất tác động ngược chiều tới dòng vốn FDI.
• Vijayakumar và cộng sự (2010) nghiên cứu khối BRICS (1975–2007), xác nhận quy mô thị trường, chi phí lao động, cơ sở hạ tầng và tỷ giá là các biến giải thích có ý nghĩa.
• Paweł Folfas (2011) ứng dụng mô hình trọng lực cho 27 nước thành viên EU (1990–2009), nhấn mạnh tác động của khác biệt thuế thu nhập doanh nghiệp và khoảng cách văn hóa.
• Cuyvers và cộng sự (2011) xem xét FDI vào Campuchia (1995–2005), Zhang và Daly (2011) phân tích dòng vốn OFDI của Trung Quốc vào các quốc gia có tài nguyên và độ mở kinh tế cao. Pravin Jadhav (2012) nghiên cứu khối BRICS giai đoạn 2000–2009, khẳng định các yếu tố kinh tế chi phối mạnh hơn các yếu tố thể chế.
• Tại Việt Nam, các nghiên cứu thực nghiệm định lượng còn hạn chế, tiêu biểu có luận án của Đào Duy Thuần (2021) phân tích dòng vốn OFDI của Việt Nam vào khu vực ASEAN giai đoạn 1989–2020 bằng mô hình IDP mở rộng, xác nhận vai trò của GDP bình quân, dòng vốn FDI vào và độ mở thương mại.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Luận án là công trình thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam kết hợp đồng thời mô hình IDP mở rộng và mô hình Trọng lực để phân tích toàn diện cả nhân tố đẩy từ Việt Nam, nhân tố kéo từ nước tiếp nhận và các nhân tố song phương trên phạm vi toàn cầu (78 quốc gia) trong giai đoạn kéo dài 1989–2020, tích hợp các chỉ số tổng hợp về kinh tế, chính trị và xã hội qua kỹ thuật phân tích thành phần chính (PCA).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án tổng hợp 9 lý thuyết nền tảng trong giải thích hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài:

1. Lý thuyết Đàn nhạn bay (Akamatsu Kaname, 1930; hoàn thiện bởi Ozawa): Mô tả chu chuyển dòng vốn qua 4 giai đoạn phát triển của sản phẩm và biến động chi phí nhân công.
2. Lý thuyết thương mại quốc tế Heckcher-Ohlin (HO, 1919–1933) và Heckscher-Ohlin-Samuelson (HOS): Dựa trên lợi thế so sánh về mức độ sẵn có của hai yếu tố sản xuất vốn (K) và lao động (L).
3. Lý thuyết về năng suất cận biên của vốn (MacDougall 1960, Kemp 1962): Dòng vốn luân chuyển từ nơi có năng suất cận biên thấp (nước phát triển thừa vốn) sang nơi có năng suất cận biên cao (nước đang phát triển thiếu vốn) hoặc có chênh lệch lãi suất.
4. Lý thuyết lực hấp dẫn trong kinh tế quốc tế (Tinbergen 1962, Poyhonen 1963): Quy mô dòng vốn tỷ lệ thuận với quy mô kinh tế của hai nước và tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý.
5. Lý thuyết vòng đời sản phẩm quốc tế (Raymond Vernon, 1966): 4 giai đoạn của sản phẩm (nghiên cứu/giới thiệu, hoàn thiện, chín muồi, suy thoái) thúc đẩy dịch chuyển địa điểm sản xuất nhằm tối ưu hóa chi phí.
6. Lý thuyết thị trường độc quyền (Kindleberger 1969, Stephen Hymer 1976): OFDI bắt nguồn từ lợi thế độc quyền nhóm, sở hữu tài sản vô hình và liên kết dọc nhằm khai thác hiệu quả quy mô.
7. Lý thuyết nội bộ hóa (Buckley và Casson, 1976): Doanh nghiệp thiết lập cấu trúc giao dịch nội bộ nhằm khắc phục tình trạng thị trường không hoàn hảo và bảo vệ bí quyết công nghệ.
8. Lý thuyết chiết trung hay Mô hình OLI (Dunning, 1977): Khung phân tích dựa trên sự kết hợp của 3 lợi thế: Lợi thế sở hữu (Ownership - O), Lợi thế địa điểm (Location - L) và Lợi thế nội bộ hóa (Internalization - I).
9. Lý thuyết về các bước phát triển của đầu tư (IDP - Dunning, 1981, 1986): Mối quan hệ giữa vị thế đầu tư ròng (NOI) và mức độ phát triển kinh tế (GDP bình quân đầu người) qua 5 giai đoạn; Việt Nam được xác định đang ở giai đoạn 2.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp định tính và thống kê mô tả: Thu thập, tổng hợp dữ liệu thứ cấp từ Ngân hàng Thế giới (WB), Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Công thương và Tổng cục Thống kê (GSO) để đánh giá thực trạng cơ cấu OFDI giai đoạn 1989–2020.
• Phương pháp định lượng:
  • Mô hình IDP mở rộng: Sử dụng dữ liệu chuỗi thời gian giai đoạn 1989–2020. Bổ sung hai biến mới vào mô hình truyền thống là tỷ giá hối đoái và độ mở nền kinh tế nhằm đánh giá các nhân tố đẩy từ Việt Nam.
  • Mô hình Trọng lực (Gravity Model): Sử dụng dữ liệu bảng (panel data) giai đoạn 2007–2020 đối với các đối tác tiếp nhận đầu tư của Việt Nam. Mô hình mở rộng các biến giải thích gồm: khoảng cách địa lý, biến giả biên giới lân cận (Border), biến giả thành viên WTO, và ba nhóm chỉ số tổng hợp: kinh tế, chính trị, xã hội.
  • Kỹ thuật phân tích: Sử dụng kỹ thuật Phân tích thành phần chính (PCA) để trích xuất chỉ số kinh tế, chỉ số chính trị (ổn định chính trị, kiểm soát tham nhũng, pháp quyền, chất lượng quản lý, hiệu quả chính phủ) và chỉ số xã hội (tỷ lệ nghèo đói, tỷ lệ người trong độ tuổi lao động, tăng trưởng đô thị hóa). Áp dụng các kiểm định chuỗi dữ liệu bảng: kiểm định tính dừng, kiểm định đồng liên kết Kao, và ước lượng hồi quy bằng phương pháp Bình phương tối thiểu hiệu chỉnh động (Dynamic OLS - DOLS).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu

Chương này tổng kết hệ thống tài liệu nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước. Tác giả phân tích hai nhánh nghiên cứu: nhánh nhân tố đẩy từ nước xuất khẩu vốn và nhánh nhân tố kéo từ nước tiếp nhận vốn. Điểm lại các công trình tiêu biểu của Kyrkilis và Pantelidis (2003), Kayam (2009), Wei và Alon (2010), Saad và cộng sự (2011, 2014), Demirhan và Masca (2008), Folfas (2011), Jadhav (2012), và Đào Duy Thuần (2021). Từ đó, chương 1 xác định khoảng trống học thuật: chưa có công trình nào đánh giá toàn diện dòng vốn OFDI của Việt Nam ở quy mô toàn cầu kết hợp đồng thời mô hình IDP và Gravity, cũng như thiếu vắng việc lượng hóa các chỉ số thể chế, chính trị, xã hội của nước tiếp nhận tác động đến dòng vốn này.

Chương 2: Cơ sở lý luận về hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp

Chương 2 trình bày có hệ thống 9 lý thuyết nền tảng về OFDI từ lý thuyết Đàn nhạn bay (1930) đến mô hình IDP (1981). Chương phân loại OFDI theo 4 tiêu chí: mục đích đầu tư (tìm kiếm tài nguyên, tìm kiếm thị trường, tìm kiếm hiệu quả, tìm kiếm tài sản chiến lược); cách thức thực hiện (đầu tư mới, mua lại và sáp nhập); động cơ của nước nhận đầu tư; và phương thức đầu tư (chiều ngang, chiều dọc, hỗn hợp). Bên cạnh đó, tác giả phân tích kinh nghiệm quản lý và khuyến khích OFDI tại 4 quốc gia: Trung Quốc, Hàn Quốc, Thái Lan và Nhật Bản, từ đó rút ra các bài học cho Việt Nam về vai trò định hướng của nhà nước, xây dựng cơ quan chuyên trách và hoàn thiện thể chế hỗ trợ doanh nghiệp.

Chương 3: Thực trạng hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam

Chương 3 rà soát khung pháp lý điều chỉnh OFDI tại Việt Nam và phân tích dữ liệu thực tế giai đoạn 1989–2020:

• Quy mô tổng thể: Đến tháng 12/2020, Việt Nam có 1.401 dự án còn hiệu lực tại 78 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tổng vốn OFDI thực hiện đạt 7,5 tỷ USD, đạt tỷ lệ giải ngân 36,1% so với vốn đăng ký.
• Phân bố theo địa bàn: Tập trung lớn nhất tại các quốc gia lân cận và đối tác truyền thống: Lào chiếm 209 dự án (24,8% tổng vốn đăng ký), Campuchia 190 dự án (13,62%), Venezuela 2 dự án (8,73%), Nga 15 dự án (7,71%), và Myanmar 108 dự án.
• Phân bố theo ngành kinh tế: Lĩnh vực khai khoáng chiếm quy mô vốn lớn nhất với 6,758 tỷ USD; tiếp đến là Nông, lâm nghiệp và thủy sản với 3,343 tỷ USD; Thông tin và truyền thông đạt 2,668 tỷ USD.

Bảng tổng hợp phân bố dòng vốn OFDI của Việt Nam lũy kế đến hết năm 2020:

Lĩnh vực đầu tư tiêu biểu	Vốn đăng ký (Tỷ USD)	Thị trường tiếp nhận chính	Tỷ trọng vốn đăng ký (%)	Số dự án
Khai khoáng	6,758	Lào, Campuchia, Nga, Venezuela	Lào (24,80%), Campuchia (13,62%)	Lào: 209 dự án
Nông, lâm, thủy sản	3,343	Lào, Campuchia	Venezuela (8,73%), Nga (7,71%)	Campuchia: 190 dự án
Thông tin và truyền thông	2,668	Lào, Campuchia, Myanmar, Châu Phi	Myanmar và 73 quốc gia, vùng lãnh thổ khác	Myanmar: 108 dự án

Chương chỉ rõ ba hạn chế lớn: hiệu quả kinh doanh của khu vực doanh nghiệp nhà nước rất thấp (tính đến năm 2021 có 137 dự án của 30 DNNN, số lỗ lũy kế đạt 1,335 tỷ USD tại 44 dự án); quy mô vốn bình quân dự án có xu hướng giảm sút sau khi đạt đỉnh năm 2010 kèm tỷ lệ giải ngân thực tế dưới 60%; và có tới 60% dự án thực hiện theo chiều dọc nhằm khai thác tài nguyên thô phục vụ nhập khẩu ngược về nước.

Chương 4: Phương pháp nghiên cứu và kết quả nghiên cứu

Chương 4 thiết kế và ước lượng hai mô hình thực nghiệm:

1. Mô hình IDP mở rộng (chuỗi thời gian 1989–2020): Kiểm tra các khuyết tật mô hình và ước lượng hồi quy. Kết quả chỉ ra biến tỷ giá hối đoái không có ý nghĩa thống kê; biến độ mở nền kinh tế có hệ số mang dấu âm và có ý nghĩa thống kê (tác động ngược chiều đến OFDI), phản ánh đặc thù giai đoạn 1989–2020 Việt Nam chủ yếu nhập siêu, ngoại tệ phải tập trung thanh toán nhập khẩu hàng hóa.
2. Mô hình Trọng lực (dữ liệu mảng 2007–2020): Sử dụng PCA để tính toán chỉ số kinh tế, chính trị và xã hội. Kiểm định tính dừng và kiểm định đồng liên kết Kao xác nhận sự tồn tại của mối quan hệ dài hạn giữa các biến. Kết quả hồi quy DOLS cho thấy:
   • Chỉ số chính trị (ổn định chính trị, kiểm soát tham nhũng, pháp quyền, hiệu quả chính phủ) tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê tới dòng vốn OFDI.
   • Chỉ số xã hội (tỷ lệ người trong độ tuổi lao động, giảm nghèo, đô thị hóa) tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê.
   • Chỉ số kinh tế có hệ số dương nhưng không có ý nghĩa thống kê.
   • Biến khoảng cách địa lý và biến tính lân cận (Border) có ý nghĩa lớn; biến gia nhập WTO kém hiệu quả hơn biến Border trong thúc đẩy dòng vốn OFDI của Việt Nam.

Chương 5: Một số khuyến nghị nhằm tăng cường dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Dựa trên bối cảnh hội nhập quốc tế và kết quả ước lượng, chương đề xuất các giải pháp:

• Đối với Chính phủ: (i) Hoàn thiện hệ thống pháp luật về OFDI; (ii) Nâng cao hiệu suất quản lý nhà nước; (iii) Xây dựng chiến lược khuyến khích OFDI hướng trọng tâm vào các quốc gia lân cận; (iv) Khai thác các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới; (v) Thành lập cơ quan chuyên trách xúc tiến OFDI; (vi) Khuyến khích dự án OFDI trong các lĩnh vực xanh; (vii) Hoàn thiện chính sách hỗ trợ khu vực tư nhân, siết chặt quản lý vốn OFDI tại các doanh nghiệp nhà nước nhằm kiểm soát thua lỗ.
• Đối với doanh nghiệp: (i) Nâng cao năng lực cạnh tranh và chiến lược kinh doanh; (ii) Chủ động thu thập thông tin về thể chế, xã hội nước sở tại; (iii) Phát huy mạng lưới cộng đồng kiều bào; (iv) Thiết lập liên minh, mạng lưới kết nối giữa các nhà đầu tư Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận:

• Luận án kết hợp đồng thời mô hình IDP mở rộng và mô hình Trọng lực (Gravity Model), thiết lập khung phân tích đa chiều bao quát cả nhân tố đẩy từ quốc gia xuất khẩu vốn, nhân tố kéo từ quốc gia tiếp nhận và nhân tố song phương.
• Phát triển mô hình IDP bằng việc bổ sung hai biến vĩ mô là tỷ giá hối đoái và độ mở nền kinh tế. Phát triển mô hình Trọng lực qua việc tích hợp các biến tổng hợp về kinh tế, chính trị, xã hội bằng kỹ thuật phân tích thành phần chính (PCA).
• Đặt dấu mốc nghiên cứu định lượng toàn diện đầu tiên tại Việt Nam về các nhân tố vĩ mô tác động tới dòng vốn OFDI trên quy mô toàn cầu (78 quốc gia) với chuỗi số liệu kéo dài 32 năm (1989–2020).

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Lượng hóa các hệ số tác động vĩ mô: Xác nhận độ mở nền kinh tế có tác động ngược chiều tới OFDI của Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu do ảnh hưởng của tình trạng nhập siêu kéo dài; biến tỷ giá hối đoái không có ý nghĩa thống kê trong mô hình IDP.
• Xác thực tầm ảnh hưởng vượt trội của môi trường thể chế chính trị và các chỉ số xã hội tại quốc gia tiếp nhận vốn đối với việc thu hút OFDI từ Việt Nam, trong khi chỉ số kinh tế đơn thuần chưa cho thấy ý nghĩa thống kê rõ rệt.
• Khẳng định tính lân cận địa lý (biến Border) có tác động thúc đẩy dòng vốn OFDI mạnh mẽ hơn mức độ toàn cầu hóa đa phương (biến WTO).
• Cung cấp luận cứ thực nghiệm để phân hóa chính sách quản lý: đề xuất siết chặt kỷ cương quản trị vốn nhà nước tại các DNNN để ngăn chặn tình trạng lỗ lũy kế kéo dài, đồng thời nới lỏng cơ chế và hỗ trợ xúc tiến cho khu vực kinh tế tư nhân đầu tư ra nước ngoài.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Nghiên cứu chỉ tập trung lượng hóa các nhân tố ở cấp độ vĩ mô (từ phía Việt Nam và quốc gia nhận đầu tư), chưa xem xét và đo lường định lượng các nhân tố nội tại ở cấp độ vi mô của từng doanh nghiệp (năng lực tài chính, quản trị nội bộ, công nghệ).
• Dữ liệu mảng trong mô hình Trọng lực bị giới hạn trong giai đoạn 2007–2020 do tính sẵn có và mức độ đồng bộ của các biến số thể chế, xã hội tại các đối tác quốc tế.
• Phạm vi phân tích sâu của mô hình Trọng lực tập trung vào nhóm các quốc gia chiếm tỷ trọng vốn OFDI lớn nhất của Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang việc kết hợp dữ liệu bảng cấp vi mô (cấp độ doanh nghiệp) để phân tích hành vi đưa ra quyết định OFDI.
• Cập nhật chuỗi số liệu sau năm 2020 và kiểm tra sâu hơn ảnh hưởng của từng hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đối với cơ cấu ngành OFDI.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên kinh tế - tài chính: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp kết hợp mô hình IDP và Gravity, quy trình áp dụng kỹ thuật PCA trong tổng hợp các chỉ số thể chế, chính trị, xã hội, cùng kỹ thuật kiểm định chuỗi dữ liệu bảng (kiểm định dừng, đồng liên kết Kao, ước lượng hồi quy DOLS).
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Cung cấp căn cứ khoa học để sửa đổi các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động đầu tư ra nước ngoài, rà soát hiệu quả vốn nhà nước tại các DNNN và xây dựng cơ chế xúc tiến đầu tư vào các địa bàn lân cận trọng điểm.
• Đối với các doanh nghiệp Việt Nam: Cung cấp bức tranh thực trạng về rủi ro thể chế, sự phân bổ nguồn vốn và các khuyến nghị thiết thực về quản trị khi thâm nhập các thị trường nước ngoài.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án ghi nhận tổng quy mô và cơ cấu dòng vốn OFDI của doanh nghiệp Việt Nam đến hết năm 2020 như thế nào?
Tính đến tháng 12/2020, doanh nghiệp Việt Nam đã thực hiện 1.401 dự án OFDI còn hiệu lực tại 78 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tổng vốn thực hiện lũy kế đạt 7,5 tỷ USD, tương đương 36,1% tổng vốn đăng ký. Dòng vốn tập trung lớn nhất tại Lào (209 dự án, chiếm 24,8% tổng vốn), Campuchia (190 dự án, chiếm 13,62%), Venezuela (2 dự án, 8,73%), Nga (15 dự án, 7,71%) và Myanmar (108 dự án). Về ngành nghề, Khai khoáng chiếm ưu thế với 6,758 tỷ USD; Nông, lâm, thủy sản đạt 3,343 tỷ USD; và Thông tin - truyền thông đạt 2,668 tỷ USD.

2. Luận án chỉ ra những thách thức lớn nào trong hoạt động đầu tư ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam?
Ba thách thức cơ bản gồm: thứ nhất, hiệu quả đầu tư của khối doanh nghiệp nhà nước rất thấp, tính đến năm 2021 có 137 dự án của 30 DNNN thì số lỗ lũy kế ghi nhận tại 44 dự án đã lên tới 1,335 tỷ USD; thứ hai, quy mô vốn bình quân trên mỗi dự án có xu hướng giảm sút sau năm 2010 và tỷ lệ giải ngân thực tế giai đoạn 2011–2020 đạt dưới 60%; thứ ba, cơ cấu đầu tư còn đơn điệu khi khoảng 60% dự án thực hiện theo chiều dọc, tập trung chủ yếu vào khai thác tài nguyên và sản xuất nguyên liệu thô.

3. Kết quả hồi quy mô hình IDP mở rộng đem lại phát hiện gì về các nhân tố vĩ mô từ phía Việt Nam?
Ước lượng chuỗi thời gian 1989–2020 cho thấy biến tỷ giá hối đoái không có ý nghĩa thống kê đối với dòng vốn OFDI của Việt Nam. Biến độ mở nền kinh tế có hệ số mang dấu âm và đạt ý nghĩa thống kê, cho thấy độ mở kinh tế gia tăng có mối quan hệ ngược chiều với dòng vốn OFDI trong giai đoạn này, do Việt Nam duy trì trạng thái nhập siêu kéo dài khiến nguồn ngoại tệ ưu tiên chi trả cho hoạt động nhập khẩu hàng hóa thay vì dịch chuyển thành vốn đầu tư ra ngoài.

4. Kết quả mô hình Trọng lực chỉ ra ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế, chính trị và xã hội tại nước tiếp nhận ra sao?
Phân tích hồi quy DOLS trên dữ liệu mảng giai đoạn 2007–2020 xác nhận chỉ số chính trị (ổn định chính trị, kiểm soát tham nhũng, pháp quyền, chất lượng quản lý, hiệu quả chính phủ) và chỉ số xã hội (tỷ lệ người trong độ tuổi lao động, giảm nghèo, đô thị hóa) tại nước tiếp nhận đều có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến dòng vốn OFDI của Việt Nam. Ngược lại, chỉ số kinh tế có hệ số dương nhưng không đạt ý nghĩa thống kê. Ngoài ra, tính lân cận về địa lý (biến Border) có tác động thúc đẩy dòng vốn OFDI mạnh mẽ hơn mức độ toàn cầu hóa (biến WTO).

5. Luận án đề xuất những giải pháp trọng tâm nào đối với khu vực công và khu vực tư nhân?
Đối với khu vực công, luận án kiến nghị Chính phủ siết chặt quản lý dòng vốn OFDI của các doanh nghiệp nhà nước, nâng cao hiệu lực giám sát tài chính nhằm hạn chế rủi ro thất thoát vốn và thua lỗ kéo dài. Đối với khu vực tư nhân, Chính phủ cần ban hành các chính sách hỗ trợ dòng vốn, hoàn thiện quy trình cấp phép đầu tư, tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại và xây dựng định hướng khuyến khích đầu tư vào các dự án xanh, phát triển bền vững tại các thị trường lân cận.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Nhất Linh là công trình nghiên cứu toàn diện về hoạt động đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam giai đoạn 1989–2020 dưới góc độ kinh tế vĩ mô. Bằng việc kết hợp mô hình IDP mở rộng và mô hình Trọng lực cùng các kỹ thuật kinh tế lượng DOLS và PCA, tác giả đã lượng hóa tác động của các nhân tố đẩy từ Việt Nam, nhân tố kéo từ quốc gia tiếp nhận và các nhân tố song phương. Kết quả nghiên cứu chứng minh vai trò then chốt của các yếu tố thể chế chính trị, yếu tố xã hội và vị trí lân cận địa lý đối với dòng vốn OFDI của Việt Nam, đồng thời chỉ ra tác động ngược chiều của độ mở nền kinh tế trong điều kiện nhập siêu. Các kết luận và hệ thống khuyến nghị trong luận án cung cấp căn cứ thực tiễn giá trị cho việc điều chỉnh chính sách vĩ mô của Nhà nước và định hướng chiến lược đầu tư của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về sự dịch chuyển các dòng vốn từ thị trường nội địa ra nước ngoài được nhiều học giả quan tâm, dựa trên sự so sánh về các yếu tố chính như: vốn, lao động, công nghệ, chi phí và lợi ích. Có thể chia các công trình nghiên cứu thành nhóm các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới và nhóm các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới Về nhóm các nghiên cứu thực nghiệm về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài trên thế giới có thể kể đến 2 xu hướng nghiên cứu gồm những nghiên cứu về nhóm những nhân tố thúc đẩy dòng vốn OFDI từ các quốc gia đi đầu tư và nhóm những nhân tố thu hút dòng vốn OFDI từ các quốc gia nhận đầu tư. Các nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố thúc đẩy từ quốc gia đi đầu tư đến dòng vốn OFDI Kyrkilis và Pantelidis (2003) đã nghiên cứu sự khác nhau của dòng vốn OFDI từ các quốc gia trong và ngoài Liên minh Châu Âu.

Các tác giả đã sử dụng số liệu của 5 quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu là Đức, Ý, Pháp, Anh, Hà Lan để so sánh với các số liệu của 4 quốc gia không thuộc Liên minh Châu Âu là Singapore, Hàn Quốc, Brazil, Argentina trong khoảng thời gian 21 năm từ 1977 đến 1997. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra các nhân tố bao gồm: quy mô thị trường trong nước được đo bằng tổng sản phẩm quốc dân, tỷ giá hối đoái, lãi suất, thâm dụng nguồn lực có ảnh hưởng đến dòng vốn OFDI từ nước đi đầu tư. Tuy nhiên mức độ ảnh hưởng và khả năng giải thích của những nhân tố này ở các quốc gia trong Liên minh châu Âu được thể hiện rõ hơn những quốc gia ngoài liên minh châu Âu. Và có nhiều trường hợp có sự khác biệt trong chiều hướng tác động của những nhân tố trong nước đối với dòng vốn OFDI.

Trong đó tiêu biểu nhất là sự ảnh hưởng của nhân tố quy mô thị trường trong nước được đo bằng tổng sản phẩm quốc dân đến dòng vốn OFDI với 2 kết quả của 2 khu vực khác nhau gồm: quy mô thị trường trong nước ảnh hưởng cùng chiều đến dòng vốn OFDI đối với các quốc gia trong Liên minh Châu Âu và có xu hướng ngược lại với các quốc gia ngoài Liên minh Châu Âu như Hàn Quốc, Singapore. Tỷ giá cũng là một nhân tố gây ảnh hưởng to lớn đến dòng vốn OFDI với những kết quả cho thấy tỷ giá của các nước Đức, Ý, Hà Lan, Anh và Hàn Quốc ảnh hưởng tích cực đến dòng vốn OFDI nhưng đối với các quốc gia như Pháp, Singapore, Brazil thì tỷ giá lại có tác động ngược chiều đến dòng vốn OFDI. Nhân tố về lãi suất chỉ tìm thấy mối quan hệ cùng chiều với OFDI 11 tại 2 quốc gia là Pháp và Đức. Ngoài ra có sự khác biệt lớn trong việc thâm dụng nguồn lực nhằm thúc đẩy dòng vốn OFDI đến từ hai khu vực khác nhau.

Đối với các quốc gia trong Liên minh Châu Âu thì có xu hướng sử dụng số lượng lớn vốn nhân lực để đẩy mạnh OFDI, ngược lại các quốc gia không thuộc Liên minh Châu Âu có xu hướng sử dụng số lượng lớn vốn về khoa học công nghệ để thúc đẩy OFDI. Tóm lại, dòng vốn OFDI được thúc đẩy từ các nhân tố trong nước đi đầu tư với mức độ và nội dung khác nhau tùy vào từng môi trường.