Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Hệ thống canh tác lúa nước SRI SRI (System of Rice Intensification - Hệ thống thâm canh lúa cải tiến) là hệ thống thâm canh lúa cải tiến áp dụng 5 nguyên tắc giúp cây lúa phát triển một cách tốt nhất, đó là cấy mạ non, cấy 1 rảnh/khóm, cấy thưa vuông mắt sàng, rút nước xen kẽ 3 - 4 lần trong vụ nhất là sau khi bón phân lần đầu, giữ đất ẩm, kết hợp làm cỏ sục bùn, bón phân theo nhu cầu của cây, khuyến khích bón phân hữu cơ, phân chuồng hoại mục. SRI được đưa vào Việt Nam từ cuối năm 2003 nhưng chủ yếu dưới hình thức thí nghiệm, mô hình nhỏ, có khoảng 3.500 nông dân tham gia sau 3 năm thực hiện. Cuối năm 2006, Oxfam Mỹ tài trợ chính phối hợp cùng Cục Bảo vệ thực vật (Bộ NN&PTNT), Trung tâm Phát triển Nông thôn bền vững (SRD) và Oxfam Québec triển khai Chương trình Hệ thống canh tác lúa cải tiến (SRI) - Nâng cao năng lực cho người dân trồng lúa quy mô nhỏ ở miền Bắc Việt Nam (chương trình SRI) tập trung vào 6 tỉnh điểm là Hà Nội, Phú Thọ, Yên Bái, Thái Nguyên, Nghệ An và Hà Tĩnh.
Tính đến cuối vụ Đông - Xuân 2009, có 115.713 nông dân ứng dụng SRI trên diện tích 36.903 ha ở 6 tỉnh điểm này, chiếm gần 50% tổng số nông dân và diện tích áp dụng SRI trên 21 tỉnh thành toàn quốc [15]. SRI được nhiều nông dân tự nguyện và nhiệt tình hưởng ứng vì bà con thấy hay thì làm. SRI đánh trúng vào những vấn đề nông dân đang nhức nhối trong sản xuất lúa gạo là chi phí sản xuất cao và thu nhập thấp. SRI làm ruộng nhỏ hay lớn đều được, không cần đầu tư giống mới hay phân bón đặc biệt.
SRI chỉ cần nông dân thay đổi cách nghĩ, cách làm. So với biện pháp canh tác truyền thống, thực hiện mô SRI giúp nông dân giảm chi phí sản xuất, tăng thu nhập thêm khoảng 1,8-3,5 triệu đồng trên một hecta mỗi vụ lúa. Ngoài vấn đề nâng cao hiệu quả kinh tế, mô hình này n 5 còn góp phần giảm ô nhiễm môi trường do nông nghiệp gây ra như bón phân, phun thuốc trừ sâu bừa bãi. SRI tiết kiệm được 80-90% giống, giảm được 50% lượng phân bón, thuốc trừ sâu, 40% nước, giảm phát thải khí mê tan từ đất do phơi ruộng khô nẻ vài lần trong vụ trồng [15].
Tất cả những lợi ích trên người nông dân trực tiếp hưởng lợi ngay như lợi ích kinh tế và lợi ích lâu dài về cải thiện môi trường. - Kỹ thuật cấy và chăm sóc lúa nước giai đoạn đầu theo SRI [9] Làm đất gieo mạ và đất cấy cần cày sâu, bừa kỹ, bón lót với lượng phân chuồng là 200 - 300 kg/sào, kết hợp với 15 - 20 kg/sào vôi bột, bón trước khi bừa vỡ. Trước khi bừa cấy cần bón lót phân NPK 5:10:3 với lượng 15 - 20 kg/sào. Đất sau khi bừa kỹ được san phẳng, đánh rãnh thoát nước.
Gieo mạ nên gieo thưa, thông thường gieo 0,5 – 0,7kg thóc/m2, để cây mạ đanh rảnh, sau cấy cây nhanh bén rễ hồi xanh nhanh. Khi mạ có từ 2 - 2,5 lá (sau gieo khoảng 7 - 10 ngày) tiến hành cấy; nên xúc mạ cấy, đảm bảo có đất bám ở rễ, hạn chế bị đứt rễ, giúp lúa nhanh hồi xanh. Cần cấy thưa với mật độ 30 - 35 khóm/m2 (đối với lúa lai), 35 - 40 khóm/m2 (đối với lúa thuần); cấy 1 - 2 dảnh, cấy nông tay, đặt nhẹ mạ và cấy thẳng hàng để tiện chăm sóc. Cần duy trì nước ở trong ruộng 2 - 3 cm sau khi cấy.
Sau cấy khoảng 5 - 7 ngày cần tiến hành chăm sóc đợt 1 cho lúa. Bón phân thúc đẻ ngay, nhằm cung cấp dinh dưỡng kịp thời giúp cho lúa đẻ nhánh nhanh, tập trung, cho số dảnh hữu hiệu tối đa. Không nên bón phân nhiều lần trong giai đoạn này để hạn chế cây lúa đẻ lai rai, sinh nhiều dảnh vô hiệu. Lượng bón từ 10 - 12 kg/sào phân NPK 12.10; nếu dùng phân đơn, cần bón với lượng Đạm Urê là từ 3 - 4 kg, Kali clorua từ 2 - 3 kg, trộn đều rồi bón.
Tiến hành sục bùn, làm cỏ để vùi phân vào đất, nhằm hạn chế việc rửa trôi phân bón, giải phóng chất độc trong đất, tăng cường oxy cho rễ, giúp bộ rễ phát triển, đồng thời hạn chế đáng kể cỏ dại phát triển. n 6 Sau khi bón phân thúc đẻ khoảng 5 ngày tiến hành tháo cạn nước, giữ cho ruộng đủ ẩm và chỉ tưới nước khi mặt ruộng khô nẻ, theo phương pháp tưới tràn. Biện pháp rút nước ở thời điểm đẻ nhánh có ý nghĩa lớn trong việc tiết kiệm nước. Bên cạnh việc tạo cho oxy tiếp xúc trực tiếp với đất, làm giảm độ chua, giảm chất độc trong đất, tăng cường sự chuyển hóa các chất từ khó tiêu thành dễ tiêu; đồng thời giúp bộ rễ cây lúa phát triển khỏe, tăng khả năng lấy dinh dưỡng.
Rút cạn nước ở giai đoạn này tạo cho ánh sáng chiếu trực tiếp vào gốc lúa, kích thích và thúc đẩy khả năng đẻ nhánh tối đa. Việc chăm sóc, bón phân, làm cỏ, tưới nước đúng kỹ thuật giúp cây lúa sinh trưởng phát triển khỏe, tăng khả năng chống chịu sâu bệnh và điều kiện bất lợi của môi trường. Tuy nhiên, để đảm bảo năng suất lúa thì việc phòng trừ sâu bệnh hại rất quan trọng. Vì vậy, bà con cần phải thường xuyên kiểm tra thăm đồng nhằm phát hiện sớm và phòng trừ kịp thời các đối tượng sâu bệnh.
Chỉ phun thuốc khi mật độ sâu, tỷ lệ bệnh vượt ngưỡng, theo khuyến cáo của Chi cục Bảo vệ thực vật. Hệ thống canh tác lúa nước FDP Mô hình canh tác lúa nước FDP (Rice cultivation model used fertilizer tablets shoved deep – Mô hình thâm canh cây lúa sử dụng phân viên nén dúi sâu). Phân viên dúi sâu thực chất là một loại phân chậm tan mà nguyên tắc sản xuất là sử dụng các chất phụ gia có khả năng giữ phân lâu hơn, làm cho phân tan từ từ, vừa đủ cho cây hút, vừa có đủ dinh dưỡng mà không bị ngộ độc, không bị mất mát do bị rửa trôi hay bốc hơi. Khi bón phân thúc cho lúa, thay vì bón vãi như trước đây, viên phân được dúi sâu trong bùn.
Theo cách bón này, dinh dưỡng trong viên phân tan từ từ theo nhu cầu của cây lúa theo từng thời kỳ nên vừa tiết kiệm được cả công, vật tư mà hiệu quả lại cao hơn nhiều. Bón phân viên dúi sâu là một kỹ thuật mới xuất hiện ở nước ta, từ việc tham quan trao đổi sản xuất, các nhà khoa học ở nước ta đã nghiên cứu triển khai thí nghiệm kỹ thuật này ở n 7 trong nước. Qua thời gian kể từ khi thực nghiệm đến nay, kỹ thuật dúi phân viên đã chứng minh được tính ưu việt, hiệu quả kinh tế xã hội của nó. Với những lợi ích về nhiều mặt nên kỹ thuật bón phân viên dúi sâu cho lúa đã được hội đồng khoa học quốc gia công nhận là tiến bộ khoa học kỹ thuật.
Tùy thuộc vào ruộng lúa gieo cấy hay lúa gieo thẳng mà có cách dúi phân viên khác nhau. - Kỹ thuật cấy và chăm sóc lúa nước theo FDP [8] Chuẩn bị ruộng: Chuẩn bị dây hoặc các thanh gỗ, trên đó chia băng ruộng, băng ruộng rộng 105cm, chia làm 8 điểm, mỗi điểm cách nhau 15 cm, giữa các băng ruộng là đường công tác rộng 20cm. Đặt dây 2 thanh gỗ trên ruộng rồi cấy hàng mẫu theo các điểm trên dây. Cấy lúa: Sau khi có hàng mẫu đầu tiên, tiến hành cấy lúa thẳng hàng theo chiều ngang và chiều dọc, cây cách cây 15cm, hàng cách hàng 15cm, mật độ 40 khóm/m2, lưu ý phải cấy lúa thẳng hàng, bởi cấy lúa thẳng hàng sẽ giúp cho cây sử dụng phân bón và ánh sáng một cách đồng đều, ruộng thông thoáng nên giảm sâu bệnh và tăng năng suất, giúp xác định điểm rõ ràng để bón phân chính xác, vì thế, bón sẽ dễ dàng và nhanh hơn.
Lưu ý để đạt năng suất cao, không nên cấy quá 5 dảnh trên 1 khóm mà chỉ nên cấy từ 2 - 3 dảnh/khóm. Điều này giúp tiết kiệm giống, đồng thời sau này, ruộng lúa sẽ phát triển tốt hơn. Kỹ thuật bón phân viên cho lúa cấy: Để nâng cao hiệu lực cho phân viên nén sâu thì ta nên chú ý: Điểm thứ nhất là thời điểm chúng ta bón phân viên nén sâu cho lúa sau khi lúa cấy 2 - 3 ngày. Lúc đó, cây lúa bắt đầu bén rễ và hồi xanh.
Điểm lưu ý thứ hai mà chúng ta cần lưu ý đó là kiểm soát mực nước trên ruộng lúa. Khi bón phân viên sâu thì tốt nhất ta nên giữ mực nước trên ruộng từ 1 - 2cm là tốt nhất. Nếu như mực nước quá sâu thì khi chúng ta đưa viên phân xuống, 1 phần viên phân sẽ bị hòa tan vào trong nước và sẽ giảm hiệu lực. Trường hợp không có nước, nó sẽ bị dính tay và rất khó nâng n 8 cao được hiệu lực của phân viên nén sâu.
Điểm thứ ba, chúng ta cần lưu ý là chuẩn bị phân trước khi bón, lấy phân cho vào túi hoặc cho vào giỏ. Sau đó, đeo theo người, khi lấy phân, nên nhớ lượng phân lấy phải đủ bón để đảm bảo được kỹ thuật bón phân viên nén sâu. Thứ tư, khi bón phân viên sâu, khi bón xong, viên phân phải nằm định vị 1 chỗ. Vì vậy, trong quá trình bước chân, bước tiến tránh không đạp trúng vào cây lúa mới cấy.
Phương pháp bón phân: Tay thuận bón phân dúi xuống sâu, tay còn lại luôn luôn khô ráo để lấy phân ra khỏi giỏ phân, bón với độ sâu khoảng từ 7 - 8cm, để tính được đúng độ sâu như thế thì ta tính từ đầu ngón tay đến khi bùn chấm mu bàn tay là đảm bảo được độ sâu. Sau khi bón xong, bà con dùng bàn tay thoa nhẹ bùn để lấp viên phân tại vị trí vừa bón, bởi vì khi bà con không thoa bùn, không lấp viên phân thì viên phân có thể nổi lên và lượng phân bay hơi và hoà tan vào trong nước, sẽ làm giảm hiệu lực của viên phân khi chúng ta bón sâu. Những lưu ý khi bón phân viên cho lúa cấy: Bón phân viên sau khi cấy từ 2 - 3 ngày. Mực nước trên ruộng khi bón từ 1 - 2cm.
Bước theo hướng đi tới để bón phân và đi trên đường công tác. Bón phân viên giữa 4 khóm lúa, bón sâu xuống ruộng từ 7 - 8cm. Bón xong, lấy tay thoa nhẹ bùn để lấp kín viên phân.