Luận văn thạc sĩ đánh giá tính dễ bị tổn thương về sinh kế nông hộ trồng chè do biến đổi khí hậu trên địa bàn thị trấn hùng sơn huyện đại từ tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích tính dễ bị tổn thương sinh kế nông hộ trồng chè do biến đổi khí hậu tại thị trấn Hùng Sơn, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.

• Tác giả: Lương Văn Toản
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tâm
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Sinh Kế Nông Hộ Trồng Chè Do Biến Đổi Khí Hậu Tại Thị Trấn Hùng Sơn, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH SÁCH CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. PHẦN I. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.2.3. Ý nghĩa đối với sinh viên
• 2. PHẦN II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.1.1. Khái niệm, nguyên nhân, biểu hiện, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu
• 2.1.2. Một số khái niệm của tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương
• 2.2.1. Lịch sử nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Lịch sử nghiên cứu tại Việt Nam
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm, thời gian và nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp
• 3.3.2. Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp
• 3.3.3. Phương pháp điều tra khảo sát thực địa
• 3.3.4. Phương pháp chuyên gia
• 3.3.5. Phương pháp phỏng vấn hộ gia đình và phỏng vấn sâu
• 3.3.6. Phương pháp chọn mẫu
• 3.3.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của thị trấn Hùng Sơn
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.2. Thực trạng sản xuất chè trên địa bàn thị trấn Hùng Sơn
• 4.2.1. Tình hình sản xuất chè tại địa bàn nghiên cứu
• 4.2.2. Thực trạng sản xuất chè của hộ điều tra
• 4.2.3. Những thuận lợi và khó khăn trong phát triển chè ở khu vực nghiên cứu
• 4.3. Nhận thức hiểu biết của người dân về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới sản xuất chè
• 4.3.1. Nhận thức của người dân về BĐKH
• 4.3.2. Nguồn tiếp cận thông tin BĐKH
• 4.3.3. Nhận biết của người dân về biểu hiện của BĐKH tại địa phương
• 4.3.4. Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của BĐKH tới sản xuất chè
• 4.3.4.1. Các yếu tố trong BĐKH có ảnh hưởng đến sản xuất chè
• 4.3.4.2. Đánh giá kết quả tác động dựa trên tần suất, mức độ
• 4.3.5. Các biện pháp khắc phục ảnh hưởng của BĐKH tới sản xuất chè hiện nay người dân đang sử dụng
• 4.4. Đánh giá năng lực thích ứng của người dân địa phương thông qua các nguồn vốn sinh kế
• 4.4.1. Năng lực thích ứng trong nguồn vốn sinh kế
• 4.4.2. Năng lực thích ứng trong sản xuất chè
• 4.4.3. Năng lực thích ứng thông qua việc sử dụng kiến thức bản địa
• 4.5. Đánh giá tính dễ bị tổn thương của các hoạt động sản xuất trước tác động của các hiện tượng BĐKH
• 5. MỘT SỐ GIẢI PHÁP
• 5.1. Một số giải pháp nâng cao nhận thức của người dân trước các hiện tượng BĐKH
• 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Cây chè là một trong những cây công nghiệp dài ngày có giá trị kinh tế cao, đặc biệt tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Thái Nguyên. Việc phát triển cây chè không chỉ mang lại thu nhập ổn định cho nông dân mà còn góp phần vào công cuộc xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đang trở thành một thách thức lớn đối với sản xuất chè, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Tại thị trấn Hùng Sơn, điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc trồng chè, nhưng sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan đã làm gia tăng tính dễ bị tổn thương của nông hộ trồng chè. Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá tình hình sản xuất chè trong bối cảnh biến đổi khí hậu là rất cần thiết để đề xuất các giải pháp ứng phó hiệu quả.

II. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của nghiên cứu là đánh giá tình hình sản xuất chè tại thị trấn Hùng Sơn và hiểu biết của người dân về biến đổi khí hậu. Mục tiêu cụ thể bao gồm việc đánh giá thực trạng sản xuất chè, nhận thức của nông dân về tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất chè, và đề xuất các giải pháp nâng cao nhận thức cho người dân. Việc này không chỉ giúp nông dân hiểu rõ hơn về biến đổi khí hậu mà còn tạo điều kiện cho họ áp dụng các biện pháp thích ứng, từ đó nâng cao năng lực sản xuất và giảm thiểu rủi ro trong sản xuất nông nghiệp.

III. Tổng quan tài liệu

Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới. Các khái niệm về tính dễ bị tổn thương thường liên quan đến khả năng của một hệ thống trong việc đối phó với các tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu. Theo IPCC, tính dễ bị tổn thương được xác định bởi ba yếu tố chính: mức độ nhạy cảm của hệ thống, khả năng thích ứng và mức độ phơi bày với các rủi ro khí hậu. Tại Việt Nam, nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương cũng đã được thực hiện, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ. Những nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng các chính sách và giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu.

IV. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu, bao gồm phương pháp khảo sát thực địa, phỏng vấn hộ gia đình và phương pháp chuyên gia. Việc thu thập thông tin từ nông dân trồng chè tại thị trấn Hùng Sơn giúp xác định rõ hơn về nhận thức của họ về biến đổi khí hậu và các tác động của nó đến sản xuất chè. Phân tích dữ liệu thu thập được sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tính dễ bị tổn thương của nông hộ và từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao khả năng thích ứng của họ trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

V. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng nông dân tại thị trấn Hùng Sơn đã nhận thức được những tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất chè. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết và khả năng ứng phó còn hạn chế. Các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội đều ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương của nông hộ. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc nâng cao nhận thức và cung cấp thông tin về biến đổi khí hậu là rất cần thiết để giúp nông dân có thể thích ứng tốt hơn với những thay đổi trong môi trường sản xuất. Các giải pháp như tổ chức các buổi tập huấn, cung cấp thông tin kịp thời về thời tiết và khí hậu sẽ góp phần nâng cao năng lực thích ứng cho nông dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành Kinh tế Nông nghiệp của tác giả Lương Văn Toản (Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, năm 2017), dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Văn Tâm và ThS. Bùi Thị Minh Hà, tập trung vào chủ đề: "Đánh giá tính dễ bị tổn thương về sinh kế nông hộ trồng chè do biến đổi khí hậu trên địa bàn thị trấn Hùng Sơn – huyện Đại Từ – tỉnh Thái Nguyên".

Về bối cảnh thực tiễn, chè là cây công nghiệp dài ngày có chu kỳ kinh tế kéo dài từ 50 đến 60 năm, cho thu hoạch từ 6 đến 7 lứa mỗi năm, giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu nhập ổn định, giải quyết việc làm cho lao động nhàn rỗi, đồng thời góp phần chống xói mòn và phủ xanh đất trống đồi trọc tại các vùng miền núi và trung du phía Bắc. Tỉnh Thái Nguyên là địa bàn trọng điểm phát triển cây chè của cả nước. Trong đó, thị trấn Hùng Sơn (huyện Đại Từ) được thiên nhiên ưu đãi về đất đai và khí hậu thuận lợi, hình thành các vùng chuyên canh chè tập trung tại các xóm Vân Long, An Long, Hàm Rồng và Liên Giới. Tuy nhiên, tình trạng biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng với các hiện tượng thời tiết cực đoan đã tác động tiêu cực đến quá trình sinh trưởng, năng suất, chất lượng búp chè, làm gia tăng nguy cơ rủi ro đối với sinh kế và thu nhập của các nông hộ địa phương.

Văn bản xác định hệ thống mục tiêu nghiên cứu cụ thể như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Đánh giá được đầy đủ, chính xác tình hình sản xuất chè trên địa bàn thị trấn Hùng Sơn và hiểu biết của người dân trong xã về biến đổi khí hậu, mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất chè; đồng thời đề xuất một số giải pháp tăng cường hiểu biết về biến đổi khí hậu cho người dân, góp phần phát triển sản xuất chè trong điều kiện biến đổi khí hậu.
• Ba mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá được thực trạng sản xuất chè ở thị trấn Hùng Sơn.
  2. Đánh giá được hiểu biết của người dân trồng chè về biến đổi khí hậu và những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới sản xuất chè cũng như những giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu trong sản xuất chè của người dân hiện nay.
  3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiểu biết về biến đổi khí hậu cho người dân tại thị trấn Hùng Sơn.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là cộng đồng dân cư trên địa bàn thị trấn Hùng Sơn, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, cùng các hoạt động sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, dịch vụ và nuôi trồng thủy sản trước tác động của thủy tai và biến đổi khí hậu. Phạm vi không gian giới hạn tại thị trấn Hùng Sơn. Phạm vi thời gian sử dụng chuỗi số liệu thứ cấp để đánh giá từ năm 2014 đến năm 2016; thời gian thực tập và điều tra khảo sát thực địa diễn ra từ tháng 02/2017 đến ngày 10/5/2017.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các khái niệm khoa học chuẩn mực về tính dễ bị tổn thương (TDBTT) và khung sinh kế bền vững:

• Lý thuyết tính dễ bị tổn thương: Tác giả tổng hợp các định nghĩa của Chamber (1983) về hai mặt rủi ro bên ngoài và sự thiếu hụt phương tiện bảo vệ nội bộ; quan điểm của O'brien và Mileti (1992); Adger (1999); cùng các báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC). Nghiên cứu áp dụng định nghĩa và mô hình toán học mới nhất theo Báo cáo đánh giá lần thứ tư của IPCC (AR4, 2007): $$V = f(E, S, AC)$$ hoặc biểu diễn qua tác động tiềm ẩn ($PI$): $$V = f(PI, AC)$$ Trong đó, tính dễ bị tổn thương ($V$) là hàm số phụ thuộc vào ba thành phần: mức độ phơi lộ ($E$), mức độ nhạy cảm ($S$) và năng lực thích ứng ($AC$). Mức độ tổn thương tỷ lệ thuận với sự phơi lộ và nhạy cảm, đồng thời tỷ lệ nghịch với năng lực thích ứng.
• Khung phân tích sinh kế bền vững: Dựa trên nghiên cứu của Koss Neefjes (2003), khóa luận đánh giá năng lực thích ứng của nông hộ thông qua sự kết hợp của 5 nguồn vốn sinh kế:
  1. Vốn tự nhiên: Đất đai canh tác, nguồn nước mặt sông Công, nước ngầm và tài nguyên rừng.
  2. Vốn xã hội: Mạng lưới hỗ trợ từ gia đình, dòng họ, thôn xóm, các tổ chức đoàn thể địa phương.
  3. Vốn con người: Trình độ học vấn, kinh nghiệm canh tác bản địa, sức khỏe và cơ cấu lao động hộ.
  4. Vốn vật chất: Nhà ở, chuồng trại, hệ thống tưới tiêu, máy bơm nước, máy móc sao sấy nông sản và cơ sở hạ tầng giao thông, điện lưới.
  5. Vốn tài chính: Tiền tích lũy, khả năng tiếp cận vốn vay ngân hàng, cấu trúc thu nhập từ chè và các hoạt động kinh tế phụ.
• Cơ sở sinh học và kỹ thuật sản xuất chè: Tác giả dẫn chứng nghiên cứu của nhóm nhà sinh vật học Colin Orians (Đại học Tufts) và chuyên gia Selena Ahmed (Đại học bang Montana) năm 2014 khảo sát tại Vân Nam (Trung Quốc), khẳng định biến đổi khí hậu làm suy giảm hàm lượng chất chống oxy hóa và các hợp chất hóa học quy định phẩm chất, hương vị chè. Bên cạnh đó, tác giả phân tích các yêu cầu sinh thái của cây chè: đất chua có độ pH từ 4,5 – 5,5, tầng đất dày 0,6 – 1,0 m, hàm lượng mùn 2% – 4%, mực nước ngầm dưới 1 m, độ dốc 10 – 20 độ; nhiệt độ tối ưu 22 – 28°C (ngừng sinh trưởng khi dưới 10°C hoặc trên 40°C); lượng mưa trung bình 1.500 – 2.000 mm/năm phân bố đều; độ ẩm không khí 80% – 85%; cùng các biện pháp kỹ thuật như sử dụng giống mới (PH1, TRI777, 1A, TH3), giâm cành, mật độ gieo trồng 18.000 cây/ha, trồng cây che bóng mát (170 – 230 cây/ha che phủ 20% – 30%), tưới nước vụ đông và đốn chè.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả phối hợp các công cụ thu thập và xử lý dữ liệu:

• Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp: Kế thừa số liệu khí tượng thủy văn giai đoạn 2014 – 2016, niên giám thống kê, báo cáo tổng kết kinh tế – xã hội của UBND thị trấn Hùng Sơn, cùng các văn bản hướng dẫn như Công văn số 3815/BTNMT-KTTVBĐKH ngày 13/10/2009 của Bộ Tài nguyên và Môi trường.
• Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp:
  • Điều tra khảo sát thực địa tại 4 xóm tập trung diện tích chè lớn: Vân Long, An Long, Hàm Rồng, Liên Giới.
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến cán bộ chuyên trách nông nghiệp, Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai và lãnh đạo UBND thị trấn nhằm sàng lọc, kiểm chứng dữ liệu.
  • Phỏng vấn hộ gia đình và phỏng vấn sâu: Khảo sát trực tiếp bằng phiếu câu hỏi cấu trúc kết hợp phỏng vấn sâu về hoạt động sinh kế, thiệt hại sản xuất và kinh nghiệm ứng phó.
• Phương pháp chọn mẫu: Từ tổng số $N = 4.238$ hộ dân phân bố trên 27 xóm của thị trấn, tác giả áp dụng công thức chọn mẫu ngẫu nhiên với sai số cho phép $e = 10%$, xác định cỡ mẫu điều tra gồm $n = 100$ hộ tại 4 xóm trọng điểm, bảo đảm cơ cấu đại diện cho các nhóm hộ giàu, khá, trung bình và nghèo.
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu được mã hóa, tổng hợp và phân tích thống kê mô tả, tính điểm mức độ tác động và tần suất xuất hiện thông qua phần mềm Microsoft Excel, Microsoft Word và máy tính cầm tay.

Nội dung chính theo từng chương

Phần I: Đặt vấn đề

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh cây chè là nguồn sinh kế cốt lõi của nông dân thị trấn Hùng Sơn nhưng đang đối mặt với những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Tác giả xác lập rõ ràng hệ thống mục tiêu nghiên cứu (1 mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể), làm rõ đối tượng, phạm vi nghiên cứu không gian tại thị trấn Hùng Sơn và thời gian 2014 – 2016. Bên cạnh đó, phần mở đầu nêu bật ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung cứ liệu nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu lên nông nghiệp miền núi, ý nghĩa thực tiễn đối với công tác điều hành sản xuất tại địa phương và ý nghĩa rèn luyện kỹ năng nghiên cứu thực địa cho sinh viên ngành Kinh tế Nông nghiệp.

Phần II: Tổng quan tài liệu

Chương này cung cấp bức tranh toàn diện về lý luận và thực tiễn:

• Khái niệm, nguyên nhân và biểu hiện của biến đổi khí hậu: Phân định nguyên nhân tự nhiên (kiến tạo mảng, quỹ đạo, bức xạ mặt trời, hoạt động núi lửa) và nguyên nhân nhân vi do hoạt động kinh tế, đốt nhiên liệu hóa thạch thải khí $CO_2$, $SO_2$.
• Lịch sử nghiên cứu tính dễ bị tổn thương: Tổng thuật các nghiên cứu quốc tế từ thập niên 1990 (Watts 1996, Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Mỹ – NOAA 1999, Cutter, IPCC) và các công trình tại Việt Nam (Tom G. 1994 – 1996; Adger 1999 tại Giao Thủy; Lê Thị Thu Hiền 2005 tại Hải Phòng; Mai Trọng Nhuận 2001 – 2002 tại Nam Trung Bộ; dự án CPIS của DANIDA Đan Mạch giai đoạn 2012 – 2015; các dự án của UNDP, ADB, Quỹ Rockefeller tại Cần Thơ, Bến Tre, Kiên Giang).
• Cơ sở lý luận về sản xuất chè: Phân tích các nhân tố kỹ thuật (giống cây, tưới tiêu, đốn tỉa, bón phân, mật độ), điều kiện tự nhiên (đất đai, nhiệt độ, lượng mưa) và điều kiện kinh tế – xã hội (thị trường, biến động giá cả, nguồn nhân lực chế biến) chi phối sự phát triển của nương chè.

Phần III: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu:

• Xác định đối tượng khảo sát là cộng đồng dân cư và các mô hình sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản tại thị trấn Hùng Sơn trước tác động của thủy tai.
• Cụ thể hóa 5 nội dung nghiên cứu chính xoay quanh điều kiện tự nhiên – kinh tế – xã hội, thực trạng ngành chè, nhận thức cộng đồng, đánh giá tổn thương sinh kế và đề xuất giải pháp.
• Mô tả quy trình chọn mẫu điều tra ngẫu nhiên 100 hộ nông dân tại 4 xóm Vân Long, An Long, Hàm Rồng, Liên Giới trên tổng thể 4.238 hộ toàn xã; trình bày các công cụ phỏng vấn bảng hỏi, phỏng vấn sâu, thu thập dữ liệu thứ cấp và kỹ thuật xử lý số liệu trên phần mềm Microsoft Excel.

Phần IV: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này trình bày các phát hiện thực nghiệm dựa trên số liệu khảo sát và thống kê địa phương:

• Điều kiện tự nhiên và hiện trạng đất đai: Thị trấn Hùng Sơn nằm ở trung tâm huyện Đại Từ, địa hình trung du đồi gò xen kẽ ruộng trũng với độ cao 20 – 80 m. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình năm đạt 22 – 23°C, độ ẩm bình quân 82%, lượng mưa hàng năm khoảng 1.800 mm. Tài nguyên nước mặt dồi dào nhờ sông Công và nguồn nước ngầm ở độ sâu 5 – 6 m.

Bảng cơ cấu hiện trạng sử dụng đất thị trấn Hùng Sơn năm 2016 được tác giả tổng hợp như sau:

STT	Loại đất	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)
	Tổng diện tích đất tự nhiên	1.490,00	100,00
1	Đất nông nghiệp	761,00	51,07
1.1	Đất trồng lúa nước	362,00	24,30
1.2	Đất trồng cây hàng năm	126,00	8,46
1.3	Đất trồng chè	255,00	17,11
1.4	Đất nuôi trồng thủy sản	16,00	1,07
2	Đất lâm nghiệp (Rừng sản xuất: 210,80 ha; Rừng phòng hộ: 142,40 ha)	353,20	23,70
3	Đất chuyên dùng	114,00	7,79
4	Đất phi nông nghiệp	100,00	6,71
5	Đất chưa sử dụng và các loại đất khác	161,80	10,86

• Tình hình kinh tế – xã hội và nhân lực: Toàn thị trấn có 20.071 nhân khẩu, 4.238 hộ sinh sống tại 27 xóm thuộc 7 dân tộc anh em. Tổng số lao động là 11.200 người (5.623 nữ, 5.577 nam), trong đó lao động nông – lâm nghiệp chiếm 80% (9.000 người), có 600 – 650 lao động làm việc ngoài xã. Cơ sở hạ tầng có Quốc lộ 37, hơn 30 km đường liên xã, 08 trường học (235 cán bộ, giáo viên, 3.187 học sinh, 107 lớp), 2 trạm y tế (30 giường bệnh, 10 cán bộ y tế), điện lưới 220 KV và 22 KV.
• Nhận thức và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu: Kết quả điều tra 100 hộ cho thấy kênh tiếp cận thông tin chủ yếu là truyền hình và đài truyền thanh. Người dân nhận thức rõ các biểu hiện thời tiết cực đoan gia tăng từ năm 2014 đến 2017: hạn hán kéo dài, nắng nóng bất thường làm cháy búp chè, sương muối gây rụng lá và hiện tượng rét đậm, rét hại kìm hãm sự nảy lộc vào vụ xuân.
• Đánh giá năng lực thích ứng qua 5 nguồn vốn sinh kế: Vốn tự nhiên bị suy giảm mạnh do thiếu hụt nguồn nước tưới trong các đợt hạn hán kéo dài. Vốn vật chất của các hộ còn hạn chế, chủ yếu sử dụng máy bơm nhỏ và hệ thống tưới thủ công. Vốn con người dựa nhiều vào kinh nghiệm truyền thống nhưng thiếu kiến thức khoa học kỹ thuật chuyên sâu về biến đổi khí hậu. Vốn xã hội thể hiện qua việc chia sẻ nguồn nước, đổi công thu hái khi thời tiết bất lợi. Vốn tài chính chịu tổn thương lớn do năng suất sụt giảm kéo theo thu nhập giảm sút, trong khi chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và tiền điện bơm nước tăng lên.
• Đánh giá tổng hợp tính dễ bị tổn thương: Hoạt động sản xuất chè và trồng trọt nông nghiệp có mức độ tổn thương cao hơn so với hoạt động chăn nuôi và dịch vụ do tính nhạy cảm sinh học cao trước nhiệt độ và chế độ mưa ẩm.

Phần V: Một số giải pháp

Dựa trên kết quả khảo sát, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp thích ứng:

• Giải pháp nâng cao nhận thức: Đẩy mạnh tuyên truyền thông qua các buổi họp xóm, tập huấn khuyến nông, lồng ghép kiến thức dự báo thời tiết và các hiện tượng cực đoan vào lịch thời vụ sản xuất chè.
• Giải pháp kỹ thuật nông nghiệp: Chuyển đổi sang các giống chè cành mới có khả năng chống chịu hạn và sâu bệnh; cải tiến phương pháp đốn tỉa phù hợp theo mùa; áp dụng biện pháp che nắng với tỷ lệ che phủ 20% – 30%; đầu tư hệ thống tưới phun tiết kiệm nước phục vụ sản xuất chè vụ đông.
• Giải pháp chính sách và sinh kế: Hỗ trợ nông hộ tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi để tái thiết nương chè; củng cố các hợp tác xã chế biến và tiêu thụ chè; kiên cố hóa hệ thống mương dẫn nước và bảo vệ diện tích rừng phòng hộ đầu nguồn sông Công.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả chính, khóa luận đã cung cấp hệ thống số liệu cụ thể về hiện trạng sản xuất nông nghiệp và sinh kế tại thị trấn Hùng Sơn:

• Xác định quy mô diện tích trồng chè năm 2016 đạt 255 ha, chiếm 17,11% diện tích tự nhiên của thị trấn, đóng vai trò là ngành kinh tế chủ đạo thu hút phần lớn lực lượng lao động nông nghiệp địa phương (trong tổng số 9.000 lao động nông – lâm nghiệp).
• Phân tích chi tiết nhận thức của 100 hộ nông dân tại 4 xóm trọng điểm (Vân Long, An Long, Hàm Rồng, Liên Giới), chỉ ra rằng tần suất xuất hiện của các hiện tượng cực đoan (nắng nóng, rét hại, hạn hán) giai đoạn 2014 – 2017 có chiều hướng gia tăng so với mốc năm 2014, gây sụt giảm trực tiếp đến sản lượng búp tươi và chất lượng cảm quan của chè thành phẩm.
• Lượng hóa và so sánh tính dễ bị tổn thương giữa 5 nguồn vốn sinh kế, làm rõ điểm nghẽn lớn nhất của nông hộ nằm ở nguồn vốn tự nhiên (nguồn nước tưới mùa khô) và vốn tài chính (khả năng tích lũy tiền mặt thấp, dễ bị kiệt quệ khi gặp thiên tai).

Về giải pháp đề xuất, tác giả đưa ra các kiến nghị mang tính thực tiễn cao: kết hợp giữa kỹ thuật canh tác bản địa với tiến bộ khoa học (chọn giống PH1, TRI777, TH3, trồng cây che bóng, tưới ẩm vụ đông), tổ chức lại mô hình liên kết hợp tác xã và tạo cơ chế tín dụng ưu đãi hỗ trợ nông hộ phục hồi sinh kế.

Về đóng góp học thuật, công trình đóng góp nguồn cơ sở dữ liệu thực nghiệm về đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế cấp cơ sở (xã/thị trấn) tại vùng trung du miền núi phía Bắc – một địa bàn vốn có ít nghiên cứu chuyên sâu so với các khu vực đồng bằng ven biển.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được triển khai trong khoảng thời gian thực tập ngắn từ tháng 02/2017 đến ngày 10/5/2017, do đó dung lượng mẫu khảo sát dừng lại ở quy mô 100 hộ dân tập trung tại 4 xóm đại diện, chưa thể bao quát toàn bộ 4.238 hộ trên phạm vi 27 xóm của thị trấn Hùng Sơn. Bên cạnh đó, việc đánh giá tính dễ bị tổn thương mới chỉ tập trung phân tích nội bộ 5 nguồn vốn sinh kế hộ gia đình mà chưa lượng hóa đầy đủ các tác động ngoại cảnh từ môi trường thể chế và chính sách vĩ mô.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi mở từ giới hạn của đề tài bao gồm việc mở rộng quy mô chọn mẫu trên toàn huyện Đại Từ, xây dựng chuỗi dữ liệu vi khí hậu nương chè nhiều năm và ứng dụng các phương pháp chỉ số chuẩn hóa (như chỉ số LVI) để lượng hóa chi tiết mức độ tổn thương của từng nhóm hộ nghèo và hộ cận nghèo.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích đối với sinh viên, học viên các ngành Kinh tế Nông nghiệp, Phát triển Nông thôn, Quản lý Tài nguyên và Môi trường. Công trình cung cấp quy trình khảo sát thực địa mẫu, phương pháp thiết kế phiếu hỏi điều tra nông hộ và cách thức vận dụng khung lý thuyết của IPCC kết hợp khung sinh kế bền vững vào một đối tượng cây trồng cụ thể.

Ngoài ra, các số liệu thống kê chi tiết về hiện trạng sử dụng đất, cơ cấu lao động, đặc điểm khí hậu thủy văn và kỹ thuật canh tác chè tại thị trấn Hùng Sơn giai đoạn 2014 – 2016 là nguồn tư liệu thực tiễn có giá trị cho cán bộ khuyến nông, phòng nông nghiệp địa phương và các nghiên cứu sinh đang thực hiện đề tài về cây công nghiệp dài ngày tại Thái Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Khóa luận sử dụng khung lý thuyết nào để đánh giá tính dễ bị tổn thương của nông hộ?
Nghiên cứu vận dụng khung khái niệm của IPCC (AR4, 2007) xác định tính dễ bị tổn thương là hàm số của ba yếu tố: mức độ phơi lộ ($E$), mức độ nhạy cảm ($S$) và năng lực thích ứng ($AC$), kết hợp với khung 5 nguồn vốn sinh kế bền vững (tự nhiên, xã hội, con người, vật chất, tài chính) theo Koss Neefjes (2003).

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu khảo sát thực địa được tiến hành ra sao?
Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên với sai số $e = 10%$ từ tổng số 4.238 hộ toàn thị trấn Hùng Sơn, chọn ra 100 hộ nông dân tại 4 xóm trồng chè trọng điểm gồm Vân Long, An Long, Hàm Rồng và Liên Giới, đại diện cho đầy đủ các nhóm kinh tế từ nghèo đến khá giả.

Hiện trạng diện tích đất trồng chè tại thị trấn Hùng Sơn năm 2016 được ghi nhận như thế nào?
Theo bảng kiểm kê đất đai năm 2016 của thị trấn Hùng Sơn trong khóa luận, diện tích đất trồng chè là 255 ha, chiếm tỷ lệ 17,11% tổng diện tích đất tự nhiên (1.490 ha) và chiếm 33,5% diện tích đất nông nghiệp (761 ha).

Nghiên cứu quốc tế nào được trích dẫn để chứng minh biến đổi khí hậu làm giảm chất lượng chè?
Tác giả trích dẫn dự án nghiên cứu năm 2014 của Colin Orians (Đại học Tufts) và Selena Ahmed (Đại học bang Montana) tại tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), chứng minh sự biến đổi nhiệt độ và lượng mưa làm sụt giảm các hợp chất hóa học thứ cấp và chất chống oxy hóa quyết định hương vị, vị ngọt đắng của chè.

Những điều kiện sinh thái tối ưu nào của cây chè được đề tài phân tích?
Cây chè phát triển thuận lợi ở nhiệt độ trung bình 22 – 28°C (ngừng sinh trưởng dưới 10°C hoặc trên 40°C), lượng mưa 1.500 – 2.000 mm/năm phân bố đều, độ ẩm không khí 80% – 85%, đất có độ pH từ 4,5 – 5,5, tầng sâu 0,6 – 1,0 m, mùn 2% – 4%, mực nước ngầm dưới 1 m và độ dốc nương đồi từ 10 – 20 độ.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lương Văn Toản đã phản ánh bức tranh thực nghiệm toàn diện về thực trạng phát triển sản xuất chè và mức độ tổn thương sinh kế của nông hộ tại thị trấn Hùng Sơn trước tác động của biến đổi khí hậu. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khung lý thuyết của IPCC và khung 5 nguồn vốn sinh kế trên mẫu điều tra 100 hộ nông dân, nghiên cứu đã làm sáng tỏ những thách thức về suy giảm nguồn nước, suy giảm phẩm chất chè và gia tăng rủi ro tài chính nông hộ. Các giải pháp kỹ thuật và chính sách được đề xuất bám sát điều kiện sinh thái địa phương, cung cấp cơ sở khoa học thiết thực nhằm hướng tới mục tiêu phát triển vùng chè bền vững tại huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Chè là cây công nghiệp dài ngày, được trồng khá phổ biến trên thế giới, tiêu biểu là một số quốc gia thuộc khu vực Châu Á như: Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam…Nước chè là một thức uống tốt, rẻ tiền hơn cà phê, ca cao, có tác dụng giải khát, chống lạnh, khắc phục sự mệt mỏi của cơ thể, kích thích sự hoạt động của hệ thần kinh hệ tiêu hóa và chữa một số bệnh đường ruột. Chính vì những đặc tính ưu việt trên chè đã trở thành một loại đồ uống phổ thông với nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng trên toàn thế giới. Đây chính là lợi thế tạo điều kiện cho việc sản xuất chè ngày càng phát triển.

Ở nước ta, cây chè cho sản phẩm từ 6 - 7 lứa/năm, mang lại thu nhập khá ổn định cho người sản xuất, nó thích ứng với các vùng miền núi và Trung du phía Bắc, cây chè giúp chống xói mòn, phủ xanh đất trống đồi trọc, thu hút lao động nhàn rỗi. Vì vậy, việc phát triển cây chè ở nhiều vùng sẽ góp phần tạo ra của cải vật chất, tạo vùng chuyên sản xuất hàng hóa xuất khẩu. Nhận thấy được tầm quan trọng của cây chè Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương, chính sách xác định vị trí vững chắc của cây chè trong nền nông nghiệp nước ta, bao gồm cả nhu cầu dự trữ và xuất khẩu. Do vậy chè được coi là một sản phẩm có giá trị cao, góp phần không nhỏ vào công cuộc xóa đói giảm nghèo cho nghười dân.

Chè được trồng chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc như: Thái Nguyên, Sơn La, Phú Thọ, Hà Giang, Yên Bái…Ở Thái Nguyên cây chè được chú trọng phát triển mang lại hiệu quả kinh tế cao, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện cuộc sống cho người dân nơi đây. Thị trấn Hùng Sơn là một xã thuooch huyện Đại Từ Tỉnh Thái Nguyên, được thiên nhiên ưu đãi một hệ thống đất đai và điều kiện khí hậu thời tiết khá thích hợp cho việc phát triển cây chè. So với các xã trong huyện, n 2 thị trấn Hùng Sơn có diện tích chè khá lớn được phân bố chủ yếu ở các thôn phía đông, với vùng trọng điểm là các xóm: Vân Long, An Long, Hàm Rồng, Liên Giới. Ở thị trấn Hùng Sơn do có các điều kiện tự nhiên thích hợp với cây chè nên trong thập kỷ qua cây chè đã được chú trọng phát triển.

Tuy nhiên kéo theo sự phát triển thì cũng kèm theo những nguy cơ gây hại đến cuộc sống người dân và môi trường sống cộng đồng, cũng như ảnh hưởng đến nghành nông nghiệp và các nghành công nghiệp khác chính là sự biến đổi khí hậu ngày nay đang ngày càng tăng. Nhất là đối với cây chè sự biến đổi khí hậu có ảnh hưởng xấu đến sản xuất, chất lượng, năng suất …Gây ảnh hưởng đến cuộc sống người dân và các nông hộ trồng chè. Xuất phát từ những lý do trên em đã chọn đề tài nghiên cứu: “Đánh giá tính dễ bị tổn thương về sinh kế nông hộ trồng chè do biến đổi khí hậu trên địa bàn thị trấn Hùng Sơn Huyện Đại Từ Tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1.

Mục tiêu tổng quát Đánh giá được đầy đủ chính xác tình hình sản xuất chè trên địa bàn thị trấn Hùng Sơn và hiểu biết của người dân trong xã về BĐKH, mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sản xuất chè đồng thời đề xuất một số giải pháp tăng cường hiểu biết về BĐKH cho người dân, góp phần phát triển sản xuất chè trong điều kiện BĐKH. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá được thực trạng sản xuất chè ở thị trấn Hùng Sơn. - Đánh giá được hiểu biết của người dân trồng chè về biến đổi khí hậu và những ảnh hưởng của BĐKH tới sản xuất chè cũng như những giải pháp ứng phó BĐKH trong sản xuất chè của người dân hiện nay. - Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiểu biết về BĐKH cho người dân tại thị trấn Hùng Sơn.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Xác định cơ sở khoa học, làm sáng tỏ lý luận về phát triển sản xuất chè tại địa phương. - Xác định cơ sở khoa học tác động của biến đổi khí hậu đến phát triển sản xuất chè. - Kết quả của đề tài sẽ bổ sung tài liệu cho công tác nghiên cứu khoa học.

Ý nghĩa thực tiễn - Nắm bắt được tình hình sản xuất chè và vị trí của cây chè trong sự phát triển kinh tế địa phương. - Hiểu biết hơn về những ảnh hưởng tác động của biến đổi khí hậu đến - Có những đề xuất giải pháp hiệu quả khắc phục những tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất, chất lượng sản xuất chè để có những hình thức sản xuất mới phù hợp thích ứng với môi trường. Ý nghĩa đối với sinh viên - Quá trình thực tập tốt nghiệp giúp cho sinh viên có điều kiện tiếp cận với thực tế, giúp sinh viên củng cố thêm những kiến thức kỹ năng đã học, đồng thời có cơ hội vận dụng chúng vào thực tế. n 4 PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.

Cơ sở khoa học của đề tài 2. Khái niệm, nguyên nhân, biểu hiện, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu 2. Một số khái niệm của tính dễ bị tổn thương do biến đổi khí hậu Có nhiều khái niệm về tính dễ bị tổn thương (TDBTT) và việc sử dụng thuật ngữ liên quan đến tính dễ bị tổn thương. TDBTT thường đi kèm với các nguy cơ tự nhiên như lũ lụt, hạn hán và nguy cơ xã hội như nghèo đói, vv…Gần đây, khái niệm này được sử dụng rộng rãi trong bối cảnh BĐKH để biểu thị mức độ thiệt hại mà một khu vực dự kiến sẽ bị ảnh hưởng do các tác động khác nhau của BĐKH.

Có nhiều nghiên cứu về TDBTT trên thế giới và khái niệm về TDBTT cũng khác nhau tùy theo quan điểm của những nhà nghiên cứu. Cụ thể, một số định nghĩa về TDBTT điển hình như sau: Chamber (1983) định nghĩa TDBTT có 2 mặt. Một mặt là rủi ro bên ngoài, các cú sốc mà một cá nhân hoặc hộ gia đình phải chịu từ các tác động của BĐKH và một mặt là nội bộ bên trong đó là sự không có khả năng bảo vệ, có nghĩa là thiếu phương tiện để đối phó mà không bị thiệt hại. O'brien và Mileti (1992) đã thử nghiệm TDBTT đối với BĐKH và khẳng định rằng bên cạnh sự ổn định và giàu có về kinh tế, khả năng chống chịu của dân cư với các cú sốc về môi trường, cấu trúc và tình trạng sức khỏe của người dân có thể đóng một vai tr quan trọng quyết định đến TDBTT.

Tuổi tác là một vấn đề quan trọng vì người già và trẻ em vốn là những đối tượng dễ bị tổn thương do những rủi ro môi trường và nguy cơ phơi lộ. Dân số trong độ tuổi lao động và có sức khỏe tốt có nhiều khả năng đối phó và do đó ít bị tổn thương hơn khi đối mặt với nguy cơ phơi lộ. Theo Adger (1999), TDBTT là mức độ mà một hệ thống tự nhiên hoặc xã hội dễ bị thiệt hại do BĐKH. Nó được coi là một hàm của hai thành phần: n 5 ảnh hưởng có thể có của một hiện tượng đến con người, được gọi là năng lực hoặc TDBTT về mặt xã hội và rủi ro về một hiện tượng như vậy có thể xảy ra, thường được gọi là sự phơi lộ (exposure).

Trong các báo cáo của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC), khái niệm này vẫn được sử dụng khác nhau qua các thời kỳ. Trên thực tế, IPCC đã đưa ra các khái niệm khác nhau về TDBTT đối với BĐKH qua các năm. Năm 1992, TDBTT được định nghĩa như mức độ mà một hệ thống không có khả năng đối phó với những hậu quả của BĐKH và nước biển dâng. Năm 1996, báo cáo lần thứ 2 (SAR) của IPCC đã định nghĩa TDBTT là mức độ mà BĐKH có thể gây tổn hại hay bất lợi cho hệ thống; không chỉ phụ thuộc vào độ nhạy cảm của hệ thống mà c n phụ thuộc vào năng lực thích ứng của cộng đồng với điều kiện khí hậu mới.

Định nghĩa này bao gồm sự phơi lộ, mức độ nhạy cảm, khả năng phục hồi của hệ thống để chống lại các mối nguy hiểm do ảnh hưởng của BĐKH. Năm 2001, báo cáo lần thứ 3 (TAR) của IPCC đã định nghĩa tính dễ bị tổn thương là mức độ một hệ thống tự nhiên hoặc xã hội bị nhạy cảm với các thiệt hại do BĐKH gây ra. TDBTT là một hàm của mức độ nhạy cảm của một hệ thống đối với những thay đổi của khí hậu (mức độ mà một hệ thống sẽ ứng phó với một sự thay đổi của khí hậu, bao gồm những tác động có lợi và có hại), năng lực thích ứng (mức độ mà sự điều chỉnh trong thực tiễn, quá trình thực hiện, hoặc cơ cấu có thể giảm nhẹ hoặc bù lại được những thiệt hại tiềm ẩn hoặc tận dụng được những cơ hội tạo ra từ sự thay đổi khí hậu đó), và mức độ phơi lộ của hệ thống với các nguy cơ khí hậu. Năm 2007, báo cáo lần thứ 4 (AR4) của IPCC đã định nghĩa tính dễ bị tổn thương do tác động của BĐKH là mức độ một hệ thống bị nhạy cảm hoặc không thể chống chịu trước các tác động có hại của BĐKH, bao gồm dao động khí hậu và các hiện tượng khí hậu cực đoan.

TDBTT là một hàm của các đặc tính, cường độ và mức độ (phạm vi) của các biến đổi và dao dộng n 6 khí hậu mà hệ thống đó bị phơi lộ, mức độ nhạy cảm và năng lực thích ứng của hệ thống đó. Theo định nghĩa mới nhất này, khi các biện pháp thích ứng được tăng cường thì TDBTT theo đó sẽ giảm đi. Tổng quan các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương. Lịch sử nghiên cứu trên thế giới: Trên thế giới, TDBTT đã được nghiên cứu ở rất nhiều quy mô khác nhau như đối với một vùng lãnh thổ/khu vực (đới ven biển, hệ thống đảo.), một hệ sinh thái, một hệ thống tự nhiên hay một cộng đồng người vv.

trên nhiều lĩnh vực như kinh tế - xã hội, môi trường, tự nhiên, thiên tai và đặc biệt quan tâm tới lĩnh vực BĐKH.