Luận văn đánh giá thực trạng sử dụng tiềm năng phát triển và bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi bầu thôn cao ngỗi xã đông lợi huyện sơn dương tỉnh tuyên quang

Luận văn phân tích thực trạng và tiềm năng phát triển, bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu Thôn, xã Đông Lợi, huyện Sơn Dương.

• Tác giả: Lê Thanh Tùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thu Hoàn
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá thực trạng sử dụng, tiềm năng phát triển và bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu, xã Đông Lợi, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.1.1. Mục tiêu chung
• 1.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.2. Ý nghĩa thực tiễn, khoa học
• 1.2.1. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.2.2. Ý nghĩa khoa học
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.1.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.2. Vị trí địa lý
• 2.3. Điều kiện kinh tế xã hội
• 2.4. Giới hạn của đề tài nghiên cứu
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Điều tra thành phần loài cây sử dụng để làm thuốc
• 3.3.2. Nguyên nhân làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc
• 3.3.3. Tri thức bản địa trong sử dụng các loài thực vật làm thuốc
• 3.3.4. Đề xuất một số giải pháp
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp luận nghiên cứu
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.4.3. Phương pháp ngoại nghiệp
• 4. KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thành phần các loài thực vật sử dụng để làm thuốc
• 4.2. Tình hình khai thác và sử dụng
• 4.3. Danh mục một số cây thuốc tiêu biểu được người Cao Lan sử dụng làm thuốc
• 4.4. Đặc điểm hình thái và sinh thái của một số cây tiêu biểu được người Cao Lan sử dụng làm thuốc
• 4.5. Nguồn gốc của những loài thực vật rừng làm thuốc
• 4.6. Một số bài thuốc của người dân tại khu vực nghiên cứu
• 4.7. Nguyên nhân làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc
• 4.8. Đề xuất giải pháp bảo tồn phát triển và sử dụng bền vững các loài thực vật làm thuốc
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tiềm năng phát triển cây thuốc tại dãy núi Bầu Thôn Cao Ngỗi

Tiềm năng phát triển cây thuốc tại dãy núi Bầu Thôn Cao Ngỗi, Đông Lợi, Sơn Dương, Tuyên Quang được đánh giá cao nhờ sự đa dạng sinh học và nguồn tài nguyên thực vật phong phú. Khu vực này có hơn 948 loài cây thuốc, chiếm 37% tổng số loài thực vật bậc cao. Các cộng đồng địa phương, đặc biệt là người dân tộc Cao Lan, đã sử dụng cây thuốc trong y học cổ truyền từ lâu đời. Phát triển bền vững nguồn tài nguyên này không chỉ đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Đa dạng sinh học và tài nguyên thực vật

Đa dạng sinh học tại dãy núi Bầu Thôn Cao Ngỗi là nền tảng cho tiềm năng phát triển cây thuốc. Khu vực này có hơn 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó 948 loài được sử dụng làm thuốc. Các loài cây thuốc phân bố theo độ cao và thảm thực vật, tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác và bảo tồn. Tài nguyên thực vật này không chỉ có giá trị trong y học cổ truyền mà còn là nguồn nguyên liệu quan trọng cho ngành dược phẩm hiện đại.

1.2. Tri thức bản địa và y học cổ truyền

Tri thức bản địa của người dân tộc Cao Lan về sử dụng cây thuốc là yếu tố quan trọng trong phát triển bền vững. Các bài thuốc dân gian được truyền qua nhiều thế hệ, mang lại hiệu quả cao trong điều trị bệnh. Việc kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại sẽ mở ra hướng phát triển mới, vừa bảo tồn di sản văn hóa, vừa nâng cao giá trị kinh tế của cây thuốc.

II. Bảo tồn cây thuốc và bảo vệ môi trường

Bảo tồn cây thuốc tại dãy núi Bầu Thôn Cao Ngỗi là nhiệm vụ cấp thiết nhằm duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. Tình trạng khai thác quá mức và phá rừng đã làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc. Các giải pháp bảo tồn cần tập trung vào quản lý tài nguyên, hạn chế khai thác bừa bãi, và phát triển các mô hình trồng cây thuốc bền vững. Bảo tồn thiên nhiên không chỉ giúp duy trì hệ sinh thái mà còn đảm bảo nguồn cung cấp dược liệu lâu dài.

2.1. Nguyên nhân suy giảm tài nguyên cây thuốc

Nguyên nhân chính dẫn đến suy giảm tài nguyên thực vật là do khai thác quá mức và phá rừng tự nhiên. Việc buôn bán cây thuốc tự phát cũng góp phần làm cạn kiệt nguồn tài nguyên. Bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên hiệu quả là giải pháp cấp bách để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Các giải pháp bảo tồn bao gồm xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên, hạn chế khai thác, và phát triển các mô hình trồng cây thuốc bền vững. Quản lý tài nguyên hiệu quả sẽ giúp duy trì đa dạng sinh học và đảm bảo nguồn cung cấp dược liệu lâu dài. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ mang lại lợi ích kép cho cộng đồng địa phương.

III. Phát triển kinh tế và bảo tồn di sản

Phát triển kinh tế dựa trên nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu Thôn Cao Ngỗi cần đi đôi với bảo tồn di sản. Việc khai thác và sử dụng cây thuốc một cách bền vững sẽ tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Đồng thời, bảo tồn tri thức bản địa và di sản văn hóa sẽ góp phần nâng cao giá trị của cây thuốc trong y học cổ truyền. Phát triển bền vững không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học.

3.1. Khai thác và sử dụng bền vững

Khai thác và sử dụng cây thuốc một cách bền vững là yếu tố then chốt trong phát triển kinh tế. Các mô hình trồng cây thuốc dưới tán rừng và hạn chế khai thác tự phát sẽ giúp duy trì nguồn tài nguyên. Bảo tồn di sản và tri thức bản địa cũng là yếu tố quan trọng trong việc nâng cao giá trị của cây thuốc.

3.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Định hướng phát triển trong tương lai cần tập trung vào việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Phát triển bền vững sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng địa phương và góp phần bảo vệ môi trường. Việc nghiên cứu và ứng dụng các giải pháp khoa học sẽ giúp tối ưu hóa giá trị của cây thuốc trong y học và kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế vùng miền núi. Việt Nam có khoảng 3.948 loài cây thuốc thuộc 307 họ thực vật, trong đó hơn 90% mọc tự nhiên, tập trung chủ yếu ở các vùng núi phía Bắc và Trung Bộ. Xã Đông Lợi, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, là một xã miền núi với dân số chủ yếu là người dân tộc Cao Lan, có truyền thống sử dụng cây thuốc dân gian trong chữa bệnh. Tuy nhiên, tình trạng khai thác bừa bãi, phá rừng và buôn bán cây thuốc tự phát đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên này, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và đời sống người dân địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng sử dụng, tiềm năng phát triển và bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu, thôn Cao Ngỗi, xã Đông Lợi. Nghiên cứu tập trung xác định thành phần loài, đặc điểm phân bố, tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc của đồng bào dân tộc Cao Lan, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Thời gian nghiên cứu từ tháng 6/2020 đến tháng 9/2021, phạm vi nghiên cứu giới hạn tại khu vực rừng tự nhiên dãy núi Bầu, thôn Cao Ngỗi.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc cung cấp cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học cây thuốc, hỗ trợ công tác quản lý, bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này. Về mặt khoa học, nghiên cứu góp phần làm rõ đặc điểm sinh thái, phân bố và giá trị sử dụng của các loài cây thuốc, từ đó phục vụ cho việc xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển phù hợp tại địa phương và các vùng lân cận.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sau:

• Lý thuyết đa dạng sinh học và bảo tồn: Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ các loài thực vật có giá trị y học nhằm duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên.
• Mô hình nghiên cứu thực vật dân tộc học: Tập trung vào việc khảo sát tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc, phương pháp thu hái và bảo tồn truyền thống của cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Khái niệm tài nguyên cây thuốc: Bao gồm các loài thực vật có công dụng làm thuốc, được phân bố tự nhiên hoặc trồng, có giá trị y học và kinh tế.
• Khái niệm bảo tồn và phát triển bền vững: Đề cập đến việc khai thác hợp lý, bảo vệ môi trường sống và phát triển nguồn giống nhằm duy trì nguồn tài nguyên lâu dài.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp dữ liệu sơ cấp và thứ cấp. Dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa, phỏng vấn 15 người dân và thầy lang tại thôn Cao Ngỗi. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước, báo cáo ngành, và các công trình khoa học liên quan.
• Phương pháp chọn mẫu: Lấy mẫu theo tuyến điều tra dựa trên đặc điểm địa hình, thảm thực vật và phân bố cây thuốc tại khu vực nghiên cứu. Ba tuyến điều tra được thiết lập để đảm bảo tính đại diện và khách quan.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thực vật dân tộc học để xác định thành phần loài, phân tích đặc điểm sinh thái và công dụng của cây thuốc. Phân tích thống kê mô tả tỷ lệ sử dụng các loài, bộ phận cây thuốc và thời gian thu hái.
• Timeline nghiên cứu: Tiến hành từ tháng 6/2020 đến tháng 9/2021, bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu, phỏng vấn, xử lý và phân tích số liệu, tổng hợp báo cáo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài cây thuốc: Kết quả điều tra ghi nhận 69 loài cây thuốc được người dân tộc Cao Lan tại thôn Cao Ngỗi sử dụng thường xuyên. Trong đó, cây thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 31,88%, tiếp theo là cây thân gỗ 26,09%, dây leo 21,74% và cây bụi 20,29%.

2. Bộ phận sử dụng cây thuốc: Các bộ phận được sử dụng phổ biến nhất là thân (24,3%), lá (21,7%) và rễ (20,9%). Các bộ phận ít được sử dụng gồm hạt (1,7%) và hoa (1,7%). Việc sử dụng đa dạng bộ phận cây thuốc phản ánh sự linh hoạt trong khai thác và ứng dụng của cộng đồng.

3. Tình hình sử dụng và thu hái: Trong tổng số 17 hộ dân tộc Cao Lan, có 15 hộ (88%) sử dụng cây thuốc thường xuyên. Tỷ lệ nữ tham gia thu hái cây thuốc chiếm 60%, cao hơn so với nam (40%). Việc thu hái chủ yếu diễn ra vào thời điểm nông nhàn, tập trung vào các loại cây thuốc có nhu cầu cao.

4. Đặc điểm sinh thái và hình thái của cây thuốc tiêu biểu: Các loài cây như Ba Kích, Ba Tầng, Bình Vôi, Bổ Cốt Toái, Bò Khai, Bông Mã Đề, Bứa, Lá Gai, Cốt Khí, Củ Ba Mươi, Dây Dạ Cẩm, Hoàng Đằng, Kim Giao, Kim Tiền Thảo, Khôi Tía, Long Lão, Nghệ Độc, Ngũ Vị Tử, Phay, Râu Hùm, v.v. đều có đặc điểm sinh thái phù hợp với điều kiện khí hậu, địa hình của dãy núi Bầu. Các loài này được người dân khai thác dựa trên tri thức bản địa truyền thống.

Thảo luận kết quả

Việc ghi nhận 69 loài cây thuốc cho thấy nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu còn khá phong phú, tuy nhiên trữ lượng từng loài phân bố rải rác và có dấu hiệu suy giảm do khai thác quá mức. Tỷ lệ sử dụng các dạng thân cây và bộ phận khác nhau phản ánh sự đa dạng trong ứng dụng y học dân gian, đồng thời cho thấy cộng đồng có kiến thức sâu rộng về công dụng từng loài.

Tỷ lệ nữ tham gia thu hái cao hơn nam cho thấy vai trò quan trọng của phụ nữ trong việc bảo tồn và sử dụng cây thuốc tại địa phương. Điều này phù hợp với các nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong quản lý tài nguyên thiên nhiên ở các cộng đồng dân tộc thiểu số.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả tương đồng với xu hướng suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc do khai thác không bền vững và mất môi trường sống. Việc bảo tồn cần kết hợp giữa bảo vệ môi trường sinh thái và phát huy tri thức bản địa, đồng thời phát triển các mô hình nhân giống, trồng trọt cây thuốc để giảm áp lực lên rừng tự nhiên.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ sử dụng các dạng thân cây thuốc, biểu đồ tỷ lệ sử dụng bộ phận cây thuốc, bảng danh mục các loài cây thuốc tiêu biểu cùng đặc điểm sinh thái và công dụng, giúp minh họa rõ nét thực trạng và tiềm năng phát triển nguồn tài nguyên này.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng mô hình trồng và nhân giống cây thuốc: Khuyến khích người dân địa phương áp dụng kỹ thuật nhân giống và trồng các loài cây thuốc quý tại vườn nhà hoặc dưới tán rừng nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên. Mục tiêu tăng diện tích trồng cây thuốc lên khoảng 20% trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã phối hợp với các tổ chức nông lâm nghiệp.

2. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục bảo tồn: Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc, khai thác hợp lý và bảo tồn tri thức bản địa. Mục tiêu đạt 80% hộ dân tham gia trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý rừng, các tổ chức xã hội.

3. Xây dựng hệ thống quản lý và giám sát khai thác: Thiết lập quy định khai thác cây thuốc, cấp phép thu hái và kiểm soát hoạt động buôn bán nhằm ngăn chặn khai thác bừa bãi, bảo vệ đa dạng sinh học. Mục tiêu giảm 30% khai thác trái phép trong 2 năm. Chủ thể thực hiện: UBND xã, lực lượng kiểm lâm.

4. Phát triển sản phẩm dược liệu và thị trường tiêu thụ: Hỗ trợ người dân phát triển sản phẩm từ cây thuốc, xây dựng thương hiệu địa phương, kết nối thị trường tiêu thụ trong và ngoài tỉnh. Mục tiêu tăng thu nhập từ dược liệu lên 25% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Các doanh nghiệp, hợp tác xã nông nghiệp.

5. Nghiên cứu và bảo tồn tri thức bản địa: Thu thập, lưu giữ và phát huy tri thức sử dụng cây thuốc của đồng bào dân tộc Cao Lan, kết hợp với nghiên cứu khoa học để phát triển y học cổ truyền. Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học, cộng đồng dân tộc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chính sách bảo tồn, phát triển bền vững tài nguyên cây thuốc, đồng thời quản lý khai thác và phát triển kinh tế vùng miền núi.

2. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực lâm nghiệp, dược liệu và y học cổ truyền: Tham khảo dữ liệu đa dạng sinh học, tri thức bản địa và phương pháp nghiên cứu thực vật dân tộc học để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo.

3. Cộng đồng dân tộc thiểu số và người dân địa phương: Áp dụng các giải pháp bảo tồn, nhân giống và phát triển cây thuốc nhằm nâng cao đời sống, bảo vệ môi trường và duy trì truyền thống văn hóa.

4. Doanh nghiệp và hợp tác xã sản xuất dược liệu: Khai thác tiềm năng phát triển cây thuốc, xây dựng sản phẩm và thị trường tiêu thụ dựa trên nguồn nguyên liệu bền vững và tri thức bản địa.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu có đa dạng không?
   Nghiên cứu ghi nhận 69 loài cây thuốc được sử dụng thường xuyên, cho thấy nguồn tài nguyên còn khá phong phú nhưng phân bố rải rác và có dấu hiệu suy giảm do khai thác quá mức.

2. Ai là người chủ yếu thu hái cây thuốc tại địa phương?
   Phụ nữ chiếm 60% trong số những người thu hái, thể hiện vai trò quan trọng của họ trong việc bảo tồn và sử dụng cây thuốc.

3. Bộ phận cây thuốc nào được sử dụng phổ biến nhất?
   Thân, lá và rễ là các bộ phận được sử dụng nhiều nhất, lần lượt chiếm 24,3%, 21,7% và 20,9% trong tổng số bộ phận thu hái.

4. Nguyên nhân chính làm suy giảm nguồn tài nguyên cây thuốc là gì?
   Khai thác bừa bãi, phá rừng tự nhiên, buôn bán cây thuốc tự phát và thiếu các biện pháp quản lý hiệu quả là những nguyên nhân chính.

5. Giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn và phát triển cây thuốc?
   Bao gồm xây dựng mô hình trồng cây thuốc, tăng cường tuyên truyền, thiết lập hệ thống quản lý khai thác, phát triển thị trường dược liệu và bảo tồn tri thức bản địa.

Kết luận

• Nguồn tài nguyên cây thuốc tại dãy núi Bầu, xã Đông Lợi còn đa dạng với 69 loài được sử dụng phổ biến, chủ yếu là cây thân thảo và thân gỗ.
• Tri thức bản địa của đồng bào dân tộc Cao Lan đóng vai trò quan trọng trong việc khai thác và sử dụng cây thuốc, với tỷ lệ nữ tham gia thu hái chiếm ưu thế.
• Tình trạng khai thác không bền vững và phá rừng đã làm suy giảm nguồn tài nguyên, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn và phát triển kịp thời.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm bảo vệ, nhân giống, quản lý khai thác và phát triển thị trường dược liệu, đồng thời bảo tồn tri thức bản địa.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên cây thuốc tại địa phương và các vùng lân cận, hướng tới phát triển bền vững trong tương lai.

Hành động tiếp theo: Khuyến khích các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương triển khai các giải pháp bảo tồn và phát triển cây thuốc, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và chuyên sâu về nguồn tài nguyên quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề đa dạng sinh học và bảo tồn đã trở thành một vấn đề chiến lược trên toàn thế giới. Nhiều tổ chức quốc tế đã ra đời IUCN, Chương trình môi trường Liên hợp quốc (UNEP),Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên (WWF).để hướng dẫn, giúp đỡ và tổ chức việc đánh giá, bảo tồn và phát triển đa dạng sinh vật trên toàn thế giới.

Nghiên cứu đa dạng loài cây dược liệu nhằm mục đích bảo tồn nguồn tài nguyên này trên thế giới để phục vụ cho mục đích chăm sóc bảo vệ sức khỏe con người, cho sự phát triển của xã hội và để chống lại các bệnh nan y thì sự cần thiết phải kết hợp giữa Đông - Tây y, giữa y học hiện đại với y học cổ truyền của các dân tộc là một vấn đề cấp thiết. Chính từ những kinh nghiệm của y học cổ truyền đã giúp cho nhân loại khám phá ra những loại thuốc có ích trong tương lai. Cho nên, việc khai thác kết hợp với định hướng bảo tồn, phát triển các loài cây thuốc là điều hết sức quan trọng. Các nước trên thế giới đang hướng về thực hiện chương trình Quốc gia kết hợp sử dụng, bảo tồn và phát triển bền vững cây thuốc.

Theo ước tính của quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng 35.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý giá của các dân tọc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang phát triển có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc qua các chất chiết suất từ dược liệu (Dẫn theo Nguyễn Văn Tập, 2006).de Beer- một chuyên gia Lâm sản ngoài gỗ của tổ chức Nông lương thế giới khi nghiên cứu về vai trò của thị trường và của lâm sản ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của Thảo quả đối với việc tăng thu nhập cho người dân sống trong khu vực rừng núi, nơi có phân bố Thảo quả nhằm xóa bỏ đói nghèo, đồng thời 4 là yếu tố thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội vùng núi và bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng (Dẫn theo Phan Văn Thắng, 2002). Năm 1993, Tổ chức Y tế thế giới WHO đã phối hợp với Hiệp hội Bảo tồn thế giới IUCN và Quỹ Thiên nhiên toàn thế giới WWF xuất bản cuốn tài liệu “Hướng dẫn bảo tồn cây thuốc” (Guidelines on The Conservation of Medicinal Plants) để các quốc gia vận dụng vào điều kiện riêng của mình triển khai công tác bảo tồn cây thuốc.

Hiện nay, ước tính có khoảng 2000 vườn thực vật trên toàn thế giới, phần lớn nằm ở Tây Âu (500 vườn) và Bắc Mỹ (350 vườn). Châu Á có khoảng 300 vườn thực vật, chủ yếu ở Trung Quốc có thể khẳng định đây là quốc gia đi đầu trong việc sử dụng cây thuốc để chữa bệnh. Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đưa ra “Bản thảo cương mục” sau đó năm 1955 cuốn bản thảo này được in ấn lại. Nội dung cuốn sách đã đưa đến cho con người cách sử dụng các loại cây cỏ để chữa bệnh.

Năm 1954 tác giả Từ Quốc Hân đã nghiên cứu thành công công trình “Dược dụng thực vật cấp sinh lý học” cuốn sách này giới thiệu tới người đọc cách sử dụng từng loại cây thuốc, tác dụng sinh lý, hóa sinh của chúng, công dụng và cách phối họp các loại cây thuốc theo từng địa phương như “Giang Tô tỉnh tực vật dược tài chí”, “Giang Tô trung dược danh thực đồ thảo” “Quảng Tây trung dược trí” …(Dẫn theo Trần Hồng Hạnh,1996). Vị thuốc “Đông Trùng Hạ Thảo” của người Trung Quốc có giá tới 2000- 5000 USD/ Kg. Hoặc ở Triều Tiên, cây Nhân Sâm đã mang lại một nguồn lợi kinh tế khá lớn cho những cơ sở trồng trọt và sản xuất thuốc từ cây này. Năm 1996 Tiền Tín Trung, một nhà nghiên cứu về cây thuốc dân tộc tại Viện Vệ sinh dịch tể công cộng Trung Quốc biên soạn cuốn sách “Bản thảo bức tranh màu Trung Quốc”.

Cuốn sách đã mô tả tới hơn 1000 loài cây thuốc với nội dung đề cấp là: Tên khoa học, một số dặc điểm sinh vật học và sinh thái học cơ bản, công dụng và thành phần hóa học (Dẫn theo Phan Văn Thắng, 2002). Ngay từ những năm 1950 các nhà khoa học nghiên cứu về cây thuốc của Liên Xô đã có các nghiên cứu về cây thuốc trên quy mô rộng lớn. Arasimovich… đã nghiên cứu thành công công trình “Phương pháp nghiên cứu hóa sinh – sinh lý cây thuốc”. Công trình này là cơ sở 5 cho việc sử dụng và chế biến cây thuốc đạt hiệu quả tối ưu nhất, tận dụng tối đa công dụng của các loài cây thuốc.

Yatsenko đã đưa ra được giá trị của từng loài cây thuốc (cả về giá trị dược liệu và giá trị kinh tế) trong tập sách “Giá trị cây thuốc”. Kovalena đã công bố rộng rãi trên cả nước Liên Xô (cũ) việc sử dụng cây thuốc vừa mang lại lợi ích cao vừa không gây hại cho sức khỏe của con người. Qua cuốn sách “Chữa bệnh bằng cây thuốc” tác giả Kovalena đã giúp người đọc tìm được loại cây thuốc và chữa đúng bệnh với liều lượng đã được định sẵn (Dẫn theo Trần Thị Lan, 2005).Dule – nhà dược lý học người Mỹ đã có nhiều đóng góp cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và một số thận trọng khi sử dụng các loại cây thuốc (Dẫn theo Trần Thị Lan, 2005). Năm 1999, trong cuốn “Tài nguyên thực vật của Đông Nam Á” L.Lemmens đã tổng kết các nghiên cứu về các cây thuộc chi Amomum trong đó có Thảo quả.

Ở đây tác giả đề cập đến đặc điểm phân loại của Thảo quả, công dụng, phân bố, một số đặc điểm sinh vật học và sinh thái học của Thảo quả. Tác giả cũng trình bày kỹ thuật nhân giống, trồng, chăm sốc bảo vệ, thu hái, chế biến, tình hình sản xuất và buôn bán Thảo quả trên thế giới (Dẫn theo Phan Văn Thắng, 2002). Những nghiên cứu ở Việt Nam Việt Nam có một nền y học cổ truyền hết sức đa dạng, đặc sắc với bề dày lịch sử hàng nghìn năm và từ đó hình thành nên nền y học dân tộc không ngừng phát triển qua các thời kỳ lịch sử. Trong đó, nhiều cây thuốc, bài thuốc được áp dụng chữa bệnh trong dân gian có hiệu quả cao, các kinh nghiệm dân gian quý báu đó đã dần đúc kết thành những cuốn sách có giá trị và lưu truyền rộng rãi trong nhân dân, nghiên cứu cây dược liệu không chỉ góp phần sử dụng bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc của đất nước, làm phong phú thêm tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc chữa bệnh của cả dân tộc mà còn là cơ sở để sản xuất các loại dược phẩm mới để điều trị các căn bệnh hiểm nghèo.

Đây thực sự là một hướng nghiên cứu có triển vọng lớn 6 trong tương lai. Hiện nay, nhiều loài cây dược liệu quý phân bố chủ yếu ở miền núi, đang có nguy cơ bị tàn phá dẫn đến tuyệt chủng do lạm dụng khai thác quá nhiều. Vì vậy cần phải có biện pháp tiến hành điều tra, tư liệu hoá thực trạng sử dụng cây thuốc của các dân tộc và tri thức bản địa về cây cỏ làm thuốc để xây dựng các giải pháp quản lý và sử dụng hiệu quả nhằm góp phần giữ gìn, bảo tồn bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Theo Trung tâm Nghiên cứu và phát triển cây thuốc Dân tộc cổ truyền (CREDEP) từ trước đến nay nhiều địa phương trong nước đã có truyền thống trồng cây thuốc và có nhiều nghiên cứu về thuốc như: Quế (ở Yên Bái, Thanh Hóa, Quảng Nam, Quảng Ngãi…), Hồi (ở Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lai Châu…), Hòe (ở Thái Bình), vv…Có những làng chuyên trồng thuốc như Đại Yên (Hà Nội), Nghĩa Trai (Văn Lâm, Hưng Yên).

Gần đây nhiều loài thuốc ngắn ngày cũng được trồng thành công trên quy mô lớn như: Bạc Hà, Ác Ti sô, Cúc Hoa, Địa Liên, Gấc, Hương Nhu, Ích Mẫu, Kim Tiền Thảo, Mã Đề, Sả, Thanh Cao hoa vàng, Ý Dĩ , vv… Việt Nam là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh vật cao với khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao, cũng như sự phong phú về tri thức sử dụng cây cỏ. Theo kết quả của viện Dược liệu (Bộ y tế) kết quả điều tra từ năm 1991 đến năm 2004 đã ghi nhận được ở nước ta có 3948 loài cây thuốc thuộc 307 họ của 9 ngành thực vật bậc cao cũng như bậc thấp, trong số 3948 loài cây thuốc này phần lớn được ghi nhận từ kinh nghiệm sử dụng của cộng đồng các dân tộc ở khắp các địa phương. Trong số đó có khoảng 6.000 loài cây có ích, được sử dụng làm thuốc, rau ăn, lấy gỗ, nhuộm, vv.200 loài cây cỏ và nấm đã được ghi nhận là có giá trị hay tiềm năng làm thuốc. Nguồn tài nguyên cây cỏ tập trung chủ yếu ở 6 trung tâm đa dạng sinh vật trong cả nước là (i) Đông Bắc, (ii) Hoàng Liên Sơn, (iii) Cúc Phương, (iv) Bạch Mã, (v) Tây Nguyên, (vi) Cao nguyên Đà Lạt [6].

Theo thống kê của ngành Dược, cả nước có khoảng 40 bệnh viện y học cổ truyền và các khoa y học cổ truyền trong các bệnh viện đa khoa.000 người hành nghề thuốc y học cổ truyền với gần 4.000 cơ sở chuẩn trị đông y. Có khoảng 700 loài thường được nhắc đến trong sách đông y, sách về cây thuốc, 150-180 vị thuốc thường được sử 7 dụng ở các bệnh viện y học cổ truyền, lương y, 120 loài thường được nhân dân sử dụng như các cây thuốc thông thường để chữa bệnh trong gia đình,nhu cầu dược liệu cho y học cổ truyền khoảng 30. Từ trước đến nay đã có nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu các cây thuốc và vị thuốc để chữa bệnh như: Gs. Đỗ Tất Lợi (1999) trong cuốn “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” giớithiệu800 câyđể làm thuốc; Sách “Cây thuốc Việt Nam” củalương y Lê Trần Đức (1997) có ghi830 cây thuốc; Ts.

Võ Văn Chicó cuốn “Từ Điển cây thuốc Việt Nam” ghi 3200 cây thuốc trong đó có cả cây thuốc nhập nội… Theo tài liệu của Viện Dược liệu (2004) thì Việt Nam có đến 3.948 loài cây làm thuốc, thuộc 1.