Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần loài và phân bố của họ nấm lỗ polyporaceae tại vườn quốc gia xuân sơn tỉnh phú thọ

Nghiên cứu thành phần loài và phân bố họ nấm lỗ Polyporaceae tại vườn quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Tác giả: Phạm Bình Minh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thanh Huyền
• Trường học: Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của luận văn
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Nội dung nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về Vườn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Điều kiện tự nhiên. Kinh tế xã hội. Lịch sử nghiên cứu họ nấm lỗ Polyporaceae
• 2.1.3. Tình hình nghiên cứu họ nấm lỗ Polyporaceae trên thế giới
• 2.1.4. Tình hình nghiên cứu của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Việt Nam
• 2.2. Tổng quan về họ nấm lỗ Polyporaceae
• 2.2.1. Khái quát chung họ nấm Lỗ (Polyporaceae)
• 2.2.2. Đặc điểm sinh học của họ nấm Lỗ (Polyporaceae)
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm thu mẫu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Thiết bị nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu mẫu
• 3.4.2. Phương pháp xử lý và bảo quản mẫu vật
• 3.4.3. Phương pháp phân tích mẫu vật
• 3.4.4. Phương pháp đánh giá đa dạng về loài
• 3.4.5. Phương pháp định loại nấm lớn. Phương pháp phân tích xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU & THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần nhóm loài thuộc họ Polyporaceae và độ đa dạng của loài nấm lỗ thuộc họ Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn
• 4.1.1. Độ đa dạng của các loài nấm tại VQG Xuân Sơn
• 4.1.2. Độ phong phú của các loài nấm tại VQG Xuân Sơn
• 4.1.3. Danh mục các loài nấm đã ghi nhận
• 4.1.4. Kết quả định loại các loài thuộc họ nấm lỗ (Polyporaceae)
• 4.2. Nghiên cứu đặc điểm phân bố của họ nấm Lỗ Polyporaceae
• 4.2.1. Đặc điểm phân bố của rừng thu mẫu
• 4.2.2. So sánh các đặc điểm phân bố của các loài nấm tại khu vực thu mẫu
• 4.2.3. Lược đồ về sự phân bố của họ nấm tại VQG Xuân Sơn
• 4.3. Vai trò và giá trị sử dụng của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ
• 4.4. Đề xuất các giải pháp tối ưu, nhằm quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ
• 4.4.1. Hiện trạng khai thác sử dụng
• 4.4.2. Các giải pháp bảo tồn
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về nấm lỗ Polyporaceae

Nấm lỗ Polyporaceae là một họ nấm quan trọng trong hệ sinh thái rừng, đóng vai trò chính trong quá trình phân hủy chất hữu cơ. Chúng có mặt ở nhiều môi trường khác nhau, từ rừng mưa nhiệt đới đến các khu vực rừng ôn đới. Nấm lỗ không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có giá trị kinh tế, được sử dụng trong y học và thực phẩm. Nghiên cứu về họ nấm này tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ là cần thiết để hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phân bố của chúng trong khu vực này. Theo thống kê, có khoảng 500.000 tài liệu nghiên cứu về nấm trên toàn thế giới, trong đó nhiều tài liệu đề cập đến họ nấm lỗ. Việc nghiên cứu sẽ giúp bổ sung danh mục loài nấm tại Việt Nam, nơi mà số lượng loài nấm được ghi nhận chỉ chiếm khoảng 1/5 số loài có thể có.

1.1. Đặc điểm sinh học của nấm lỗ Polyporaceae

Họ nấm lỗ Polyporaceae có nhiều đặc điểm sinh học nổi bật. Quả thể của chúng rất đa dạng, từ mềm đến cứng, với lớp phì nhiêu có các lỗ chân lông dọc dưới đáy. Nhiều loài phát triển trên gỗ, trong khi một số khác có thể sống trên đất. Hình dạng quả thể có thể là dạng mũ, dạng quạt hoặc dạng gò. Thịt nấm thường cứng và có cấu trúc đồng nhất, với nhiều lớp khác nhau. Đặc điểm này giúp nấm lỗ có khả năng tồn tại lâu dài trong môi trường tự nhiên, góp phần vào chu trình sinh địa hóa trong hệ sinh thái.

II. Phân bố và độ đa dạng của nấm lỗ tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn

Nghiên cứu đã xác định được 12 loài nấm thuộc họ Polyporaceae tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn. Độ đa dạng và độ phong phú của các loài nấm này cho thấy sự phong phú của hệ sinh thái rừng tại khu vực này. Các loài nấm được ghi nhận có sự phân bố khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện sinh thái và môi trường sống. Việc xây dựng lược đồ phân bố giúp hiểu rõ hơn về sự phân bố của các loài nấm trong khu vực, từ đó có thể đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Đặc biệt, nấm lỗ có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn thực phẩm cho nhiều loài động vật.

2.1. Đánh giá độ phong phú của các loài nấm

Độ phong phú của các loài nấm lỗ tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn được đánh giá thông qua việc thu thập và phân tích mẫu. Kết quả cho thấy rằng một số loài có tần suất xuất hiện cao, trong khi một số khác lại hiếm gặp. Điều này phản ánh sự đa dạng sinh học của khu vực và cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn các loài nấm này. Việc nghiên cứu độ phong phú không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái mà còn có thể ứng dụng trong việc phát triển các sản phẩm từ nấm, góp phần vào kinh tế địa phương.

III. Giá trị và ứng dụng của nấm lỗ Polyporaceae

Nấm lỗ Polyporaceae không chỉ có giá trị sinh thái mà còn có giá trị kinh tế và y học. Nhiều loài nấm trong họ này được sử dụng trong y học cổ truyền và hiện đại, nhờ vào các hợp chất sinh học có lợi. Việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ nấm lỗ có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương. Ngoài ra, nấm lỗ cũng có vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng đất và duy trì sự cân bằng sinh thái. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững các loài nấm này là cần thiết để bảo vệ đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn.

3.1. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn đa dạng sinh học của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vườn Quốc gia Xuân Sơn, cần thực hiện các biện pháp như quản lý môi trường sống, giáo dục cộng đồng về giá trị của nấm và khuyến khích nghiên cứu khoa học. Việc xây dựng các khu bảo tồn nấm và tổ chức các chương trình tuyên truyền sẽ giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của nấm trong hệ sinh thái. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ cho việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ nấm, nhằm tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nấm thuộc họ Polyporaceae là một thành phần quan trọng trong hệ sinh thái rừng, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình phân hủy chất hữu cơ và tuần hoàn vật chất. Tại Việt Nam, với đa dạng sinh học phong phú và điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, khu hệ nấm nói chung và họ nấm lỗ Polyporaceae nói riêng vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khám phá đầy đủ. Ước tính số loài nấm trên lãnh thổ Việt Nam có thể lên tới khoảng 70 nghìn loài, trong khi hiện mới ghi nhận được khoảng 1/5 số loài này. Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ, với diện tích vùng lõi 15.639 ha và hệ sinh thái rừng nguyên sinh đa dạng, là môi trường lý tưởng để nghiên cứu thành phần loài và phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định thành phần loài, đánh giá độ phong phú và đặc điểm phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn và quản lý bền vững nguồn tài nguyên này. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 10 năm 2018, tại các tuyến thu mẫu ở bản Dù và bản Lấp trong khu vực vườn. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bổ sung danh mục khu hệ nấm Việt Nam mà còn có ý nghĩa quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế sinh thái địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân loại nấm học hiện đại, đặc biệt là phân loại họ Polyporaceae trong ngành Basidiomycota, lớp Agaricomycetes, bộ Polyporales. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết phân loại và đặc điểm sinh học của họ Polyporaceae: Bao gồm các đặc điểm hình thái quả thể, cấu trúc hệ sợi nấm (monomitic, dimitic, trimitic), hình dạng bào tử và đặc điểm sinh thái của các loài nấm lỗ.
• Lý thuyết đa dạng sinh học và phân bố sinh vật: Sử dụng các chỉ số độ phong phú, tần suất và phân bố không gian để đánh giá sự đa dạng và phân bố của các loài nấm trong hệ sinh thái rừng nguyên sinh.

Các khái niệm chính bao gồm: quả thể nấm, hệ sợi nấm (sợi nguyên thủy, sợi cứng, sợi bện), bào tử, độ phong phú loài, tần suất xuất hiện, và phân bố sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thu thập trực tiếp từ thực địa tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ, trong khoảng thời gian từ 14/04/2018 đến 06/10/2018. Tổng cộng thu thập được 67 mẫu nấm, trong đó có 30 mẫu thuộc họ Polyporaceae.
• Phương pháp thu mẫu: Thu mẫu ngẫu nhiên tại các vị trí ẩm ướt, bóng râm, chủ yếu trên thân cây gỗ mục, thân cây sống và cành cây rơi. Mẫu được chụp ảnh, ghi chép đặc điểm và bảo quản bằng phương pháp phơi khô hoặc sấy ở nhiệt độ 40-45°C.
• Phương pháp phân tích mẫu vật: Quan sát hình thái quả thể, soi kính hiển vi để xác định cấu trúc hệ sợi và hình dạng bào tử. Sử dụng các tài liệu phân loại nấm lớn trong và ngoài nước để định loại chính xác các loài.
• Phương pháp đánh giá đa dạng loài: Tính độ phong phú loài theo công thức của Kreds, dựa trên số cá thể từng loài so với tổng số cá thể thu thập được.
• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu thực địa và thu mẫu trong 6 tháng, xử lý mẫu và phân tích trong phòng thí nghiệm song song với thu mẫu, tổng hợp và báo cáo kết quả trong năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài và số lượng mẫu: Qua 3 đợt thu mẫu, tổng cộng thu được 67 mẫu nấm, trong đó 30 mẫu thuộc họ Polyporaceae, chiếm khoảng 45% tổng số mẫu. Định danh được 12 loài thuộc 5 chi: Hexagonia, Microporus, Pycnoporus, Polyporus và Megasporoporia.

2. Độ phong phú và tần suất loài: Loài có độ phong phú cao nhất là Hexagonia tenuis chiếm 20% số mẫu, tiếp theo là Polyporus arcularius với 13,3%, và Microporus xanthopus chiếm 10%. Một số loài như Hexagonia tenuis và Polyporus arcularius xuất hiện lặp lại qua nhiều đợt thu mẫu, cho thấy tính ổn định và phổ biến trong khu vực.

3. Đặc điểm phân bố sinh thái: Nấm Polyporaceae chủ yếu mọc trên thân cây gỗ mục, thân cây sống và cành cây rơi trong môi trường rừng nguyên sinh ẩm ướt. Phân bố không đều, tập trung ở các khu vực có độ ẩm cao và bóng râm, phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa của Vườn quốc gia Xuân Sơn.

4. Giá trị tài nguyên và ứng dụng: Nấm Polyporaceae có vai trò quan trọng trong phân hủy lignin, xenlulose, góp phần vào chu trình sinh địa hóa. Một số loài có giá trị dược liệu, khả năng kháng ung thư và ứng dụng trong xử lý môi trường như phân giải kim loại nặng và chất độc hại.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự đa dạng loài nấm Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn tương đối phong phú, phù hợp với các nghiên cứu tại các khu vực rừng nhiệt đới khác trong nước và quốc tế. Tỷ lệ mẫu Polyporaceae chiếm 45% tổng số mẫu nấm thu thập phản ánh vai trò quan trọng của họ nấm này trong hệ sinh thái rừng nguyên sinh. Độ phong phú cao của Hexagonia tenuis và Polyporus arcularius có thể do khả năng thích nghi tốt với điều kiện môi trường thay đổi và vật chủ đa dạng.

So sánh với các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Cúc Phương và Tam Đảo, số lượng loài và mẫu thu thập tại Xuân Sơn tuy ít hơn nhưng vẫn thể hiện tính đa dạng đáng kể, cho thấy tiềm năng nghiên cứu và bảo tồn lớn. Các biểu đồ phân bố và bảng số liệu minh họa rõ sự phân bố không đồng đều của các loài theo sinh cảnh, góp phần làm rõ mối quan hệ giữa điều kiện môi trường và sự phát triển của nấm.

Việc xác định đặc điểm hình thái và cấu trúc hệ sợi qua kính hiển vi giúp nâng cao độ chính xác trong phân loại, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các nghiên cứu ứng dụng về sinh học phân tử và bảo tồn. Kết quả cũng nhấn mạnh vai trò của nấm Polyporaceae trong chu trình sinh thái và tiềm năng ứng dụng trong y học và công nghiệp sinh học.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác điều tra, giám sát đa dạng nấm Polyporaceae: Thực hiện các đợt khảo sát định kỳ hàng năm để cập nhật dữ liệu về thành phần loài và phân bố, nhằm phát hiện sớm các loài quý hiếm hoặc có nguy cơ tuyệt chủng. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn quốc gia Xuân Sơn, thời gian: từ năm 2024 trở đi.

2. Xây dựng chương trình bảo tồn và phục hồi môi trường sống của nấm Polyporaceae: Bảo vệ các khu vực rừng nguyên sinh, hạn chế khai thác gỗ và các hoạt động làm suy giảm môi trường sống của nấm. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Thọ phối hợp với Ban quản lý vườn, thời gian: 3-5 năm.

3. Phát triển nghiên cứu ứng dụng về dược liệu và xử lý môi trường từ nấm Polyporaceae: Khuyến khích các viện nghiên cứu và trường đại học triển khai các đề tài nghiên cứu về chiết xuất hợp chất sinh học, khả năng phân giải chất độc hại và ứng dụng trong y học. Chủ thể thực hiện: Các cơ sở nghiên cứu khoa học, thời gian: 2-4 năm.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của nấm Polyporaceae: Tổ chức các chương trình giáo dục môi trường, hướng dẫn người dân địa phương tham gia bảo vệ đa dạng sinh học và khai thác bền vững tài nguyên nấm. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý vườn, các tổ chức phi chính phủ, thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành khoa học môi trường, nấm học: Luận văn cung cấp dữ liệu thực nghiệm chi tiết về thành phần loài, đặc điểm phân bố và phương pháp nghiên cứu nấm Polyporaceae, hỗ trợ cho các nghiên cứu chuyên sâu và phát triển đề tài mới.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên và bảo tồn đa dạng sinh học: Thông tin về đa dạng loài và phân bố giúp xây dựng chính sách bảo vệ, quản lý bền vững tài nguyên nấm trong các khu bảo tồn thiên nhiên.

3. Doanh nghiệp và nhà sản xuất dược liệu, sinh học ứng dụng: Các kết quả về giá trị dược liệu và khả năng ứng dụng của nấm Polyporaceae mở ra cơ hội phát triển sản phẩm mới, nâng cao giá trị kinh tế từ nguồn tài nguyên bản địa.

4. Cộng đồng dân cư địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Hiểu biết về vai trò sinh thái và kinh tế của nấm giúp nâng cao nhận thức, thúc đẩy bảo vệ môi trường và phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Vườn quốc gia Xuân Sơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Họ nấm Polyporaceae có vai trò gì trong hệ sinh thái rừng?
   Họ nấm Polyporaceae là sinh vật phân hủy chính, giúp phân giải lignin và xenlulose trong gỗ mục, góp phần tuần hoàn vật chất và năng lượng trong rừng. Ví dụ, tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, các loài nấm này mọc phổ biến trên thân cây mục, hỗ trợ tái tạo đất và duy trì cân bằng sinh thái.

2. Phương pháp thu mẫu nấm Polyporaceae được thực hiện như thế nào?
   Mẫu nấm được thu thập ngẫu nhiên tại các vị trí ẩm ướt, bóng râm, chủ yếu trên gỗ mục và thân cây sống. Sau mưa 2-3 ngày là thời điểm thích hợp để thu mẫu, nhằm đảm bảo mẫu tươi và đầy đủ đặc điểm hình thái.

3. Độ phong phú loài nấm Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn như thế nào?
   Nghiên cứu ghi nhận 12 loài thuộc 5 chi, với loài Hexagonia tenuis chiếm 20% số mẫu, Polyporus arcularius chiếm 13,3%, cho thấy sự đa dạng và phong phú tương đối cao trong khu vực nghiên cứu.

4. Nấm Polyporaceae có ứng dụng gì trong y học và công nghiệp?
   Một số loài chứa hợp chất polysaccharide có tác dụng ức chế tế bào ung thư và nâng cao miễn dịch. Ngoài ra, nấm còn được sử dụng trong xử lý môi trường như phân giải kim loại nặng và chất độc hại, góp phần làm sạch môi trường.

5. Làm thế nào để bảo tồn đa dạng nấm Polyporaceae tại các khu bảo tồn thiên nhiên?
   Cần bảo vệ môi trường sống tự nhiên, hạn chế khai thác gỗ và các hoạt động làm suy giảm môi trường. Đồng thời, tổ chức giám sát định kỳ và nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của nấm trong hệ sinh thái.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định được 12 loài nấm thuộc họ Polyporaceae tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, với 30 mẫu thu thập, chiếm 45% tổng số mẫu nấm.
• Loài Hexagonia tenuis và Polyporus arcularius là những loài phổ biến và có độ phong phú cao nhất trong khu vực.
• Nấm Polyporaceae đóng vai trò quan trọng trong phân hủy chất hữu cơ, bảo vệ và duy trì đa dạng sinh học rừng nguyên sinh.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, giám sát và phát triển ứng dụng khoa học nhằm quản lý bền vững nguồn tài nguyên nấm.
• Khuyến khích các nghiên cứu tiếp theo mở rộng phạm vi và ứng dụng công nghệ sinh học để khai thác tiềm năng của họ nấm Polyporaceae.

Next steps: Triển khai các chương trình bảo tồn và nghiên cứu ứng dụng, đồng thời tăng cường hợp tác giữa các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và cộng đồng địa phương để phát huy giá trị tài nguyên nấm Polyporaceae.

Call to action: Các nhà khoa học, quản lý và doanh nghiệp được khuyến khích tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm phát triển bền vững tài nguyên nấm tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận văn Nấm là một trong những thành viên của hệ sinh thái rừng, góp phần tạo nên tính đa dạng của hệ sinh thái. Nấm có ở mọi nơi - trong đất, không khí, trong hồ, sông, biển, trên thực vật và động vật, thực phẩm và quần áo, và cả trong cơ thể con ngƣời. Nấm đã và đang có vai trò rất quan trọng trong tự nhiên, trong nghiên cứu khoa học cũng nhƣ trong đời sống thực tiễn của chúng ta, nấm chịu trách nhiệm phá vỡ các chất hữu cơ và giải phóng carbon, oxy, nitơ, phốt pho vào trong đất và bầu khí quyển.

Nấm còn có thể gây ngộ độc, ký sinh trên cơ thể con ngƣời nhƣng cũng cung cấp thực phẩm, chữa lành các vết thƣơng và nhiều bệnh hiểm nghèo. Chính vì dựa trên cả hai phƣơng diện khoa học và thực tiễn, việc đẩy mạnh nghiên cứu nấm đều có ý nghĩa to lớn và ngày càng đƣợc quan tâm ở nhiều quốc gia trên thế giới. Là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới với cấu trúc địa chất độc đáo, địa lý thủy văn đa dạng, khí hậu nhiệt đới gió mùa, những kiểu sinh thái khác nhau… đã góp phần tạo nên sự đa dạng của khu hệ nấm Việt Nam. Nếu ƣớc tính số loài nấm có thể có trên lãnh thổ Việt Nam gấp 6 lần số loài thực vật bậc cao (theo ƣớc tính của Hawksworth, 1991- 2001) thì số loài nấm có thể có trên lãnh thổ lên tới 70.

Điều đó có nghĩa là hiện nay chúng ta mới ghi nhận đƣợc khoảng 1/5 số loài có thể có trên lãnh thổ Việt Nam. Vƣờn quốc gia Xuân Sơn thuộc địa bàn huyện Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ có hệ sinh thái rừng khá phong phú, đa dạng của miền Bắc nói riêng và Việt Nam nói chung. Ở đây, với kiểu rừng nhiệt đới và á nhiệt đới còn tồn tại khá nhiều loài động, thực vật quý hiếm đặc trƣng cho vùng núi Bắc Bộ, không chỉ có giá trị nghiên cứu khoa học, bảo tồn nguồn gen, mà còn có ý nghĩa trong việc phát triển kinh tế, khai thác tài nguyên (đặc biệt là tài nguyên sinh vật) và Luan van 2 giáo dục bảo vệ môi trƣờng. Ngoài ra, Vƣờn quốc gia Xuân Sơn còn đƣợc coi là “lá phổi xanh”, là điểm du lịch hấp dẫn nằm ở phía Tây Nam của tỉnh Phú Thọ, có tác dụng to lớn trong việc điều hòa khí hậu, hấp thụ CO2 - chất gây hiệu ứng nhà kính.

Đó là chƣa kể, vai trò phòng hộ đầu nguồn của nó, cũng nhƣ việc cung cấp và bảo vệ nguồn nƣớc, cung cấp cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Tại Việt Nam, bên cạnh các nghiên cứu về đa dạng động – thực vật đã có lịch sử lâu dài thì các nghiên cứu thành phần nấm mới chỉ ở mức độ nêu lên danh mục một số loài gặp trong tự nhiên. Cho đến nay, chƣa có nghiên cứu nào về sự đa dạng của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn. Chính vì vậy, nhằm xác định thành phần loài, bổ sung cho danh mục khu hệ nấm Việt Nam, đánh giá tính đa dạng sinh học, xác định loài mới, loài đặc hữu của các chi nấm thuộc họ nấm lỗ Polyporaceae là rất cần thiết, có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn đa dạng sinh vật tại Việt Nam và trên thế giới.

Xuất phát từ những lý do trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định đƣợc thành phần loài và đặc điểm phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ; - Đề xuất các giải pháp tối ƣu, nhằm quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ. Nội dung nghiên cứu Nội dung 1: Điều tra, khảo sát, thu mẫu, phân tích thành phần các loài thuộc họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, tỉnh Phú Thọ. Luan van 3 Nội dung 2: Đánh giá độ phong phú của loài nấm lỗ Polyporacea tại VQG Xuân Sơn.

Nội dung 3: Đánh giá sự phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ. Nội dung 4: Vai trò và giá trị sử dụng của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ. Nội dung 5: Đề xuất các giải pháp tối ƣu, nhằm quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Vƣờn quốc gia Xuân Sơn, khu vực tỉnh Phú Thọ. Luan van 4 Chƣơng 1.

TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu họ nấm lỗ Polyporaceae. Tình hình nghiên cứu họ nấm lỗ Polyporaceae trên thế giới Thế kỷ XVIII - XIX là giai đoạn Nấm học phát triển mạnh mẽ với nhiều công trình nổi tiếng của nhiều các tác giả. Năm 1821, Fries chia Polyporaceae thành 2 dƣới chi: Daedalea và Polyporus.

Năm 1836, Elias Fries tách chi Trametes từ Daedalea là một chi riêng biệt và đƣợc công nhận Cyclomyces và chi Hexagonia là hợp lệ. Trong 1907-1908, Murill [9] công bố một phân loại họ Polyporaceae của Bắc Mỹ. Trong này, ông đƣợc coi là không ít hơn bảy mƣơi tám chi, đặt dƣới bốn họ Porieae, Polyporaceae, Fomiteae và Daedaleae. Những năm gần đây nhiều nhà nấm học đều ủng hộ quan điểm phân loại của Hibbett và M.

Aime mà trong đó Kirk P. - Theo thống kê trên thế giới đã có đến 500.000 tài liệu nói về nấm, trong đó nhiều tài liệu đề cập đến những lĩnh vực thành phần loài, đặc điểm sinh thái, đa dạng sinh học của nấm Lỗ. Theo Mao Xiaolan đã nghiên cứu vào năm 2000 ở Trung Quốc có khoảng 6000 loài, số loài đã biết có gần 2000 loài. Phần lớn chúng thuộc các loài nấm Lỗ.

Tại Ấn Độ, nhiều nhà nấm học đã nghiên cứu về nấm Lỗ ở một số vùng khác nhau nhƣ Radarivetal đã nghiên cứu phát hiện 256 loài nấm Lỗ ở Tây Ghats bang Maharashtra trong danh lục nấm Lỗ Israel, Daniel Tura (2010) và cộng sự đã ghi chép đƣợc 242 loài thuộc 11 chi. Luan van 5 Trong rừng mƣa nhiệt đới Brazil (2002), Tatiana B. Gibertoni cũng thông báo về số loài nấm Lỗ mọc trong rừng trên các dạng khác nhau nhƣ trên gỗ, trên cây sống, trên đất. Năm 2013, nhà nấm học cây rừng Nhật Bản Tiến sỹ Tsutomu Hattori đã nghiên cứu nấm Lỗ ở các nƣớc Nhật Bản, Trung Quốc, Malaysia và Thái lan; Nakason K.K đã công bố một số loài thuộc chi Epithele (Polyporales) ở Thái Lan và một số nƣớc khác nhƣ Côngô, Nam Phi và Đài Loan.

Đăc biệt những năm gần đây các nhà nấm học tập trung viêc phân loại nấm Linh chi ở các nƣớc nhiệt đới. Mabel Gisela Torres- Torres & Laura Guzmán-Dávalos (2013) đã điếu tra phân loại nấm ở Thái Lan, Malaysia, Singapor và công bố 33 loài mới. Hiện nay ở Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nƣớc khác gần đây rất ƣa chuộng nấm Vân Chi dùng để làm thuốc rất hiệu quả. Nấm này có Tên tiếng Anh là Turkey tails, tiếng Nhật là Kawaratake, tiếng Trung Quốc là Yun Zhi, tên khoa học là Trametes versicolor (Linnaeus :Fries) Pilat.

Trƣớc đây còn có các tên khác nhƣ Coriolus versicolor, Polyporus versicolor. Về hệ thống phân loại nấm này thuộc họ Polyporaceae, bộ Aphyllophorales, lớp Hymenomycetes, ngành Basidiomycota. Tình hình nghiên cứu của họ nấm lỗ Polyporaceae tại Việt Nam - Ở Việt Nam, nghiên cứu về thành phần loài nấm Lớn nói chung, nấm Lỗ nói riệng phải kể đến nhiều công trình của Trịnh Tam Kiệt. Năm 2014 đã công bố 1821 taxa nấm lớn trong " Danh lục nấm lớn ở Việt Nam”.

Trần Văn Mão với đề tài “Góp phần nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm sinh học của một số nấm phá gỗ ở vùng Thanh – Nghệ - Tĩnh” đã công bố 239 loài. Năm 2001, Lê Bá Dũng nghiên cứu về thành phần loài của chi Hexagonia Fr. ở vùng Tây Nguyên” gồm 5 loài, trong đó Hexagonia rigida Luan van 6 Berk là loài mới cho khu hệ nấm Việt Nam. Hội thảo quốc tế sinh học năm 2001 tại Hà Nội có các báo cáo nhƣ: Ngô Anh với công trình “Sự đa dạng về công dụng của khu hệ nấm ở Thừa Thiên Huế” gồm 326 loài trong 6 nhóm nấm có ích và có hại; Phan Huy Dục báo cáo “Nấm (Macromyces) ở Vƣờn quốc gia Tam Đảo Vĩnh Phúc” công bố 41 loài, 17 họ trong 2 lớp Ascomycetes và Basidiomycetes; Trịnh Tam Kiệt và Henrich Dorfelt (2001) báo cáo “Các taxon mới ghi nhận cho khu hệ nấm Việt Nam và ý nghĩa của hệ thống sinh thái của chúng” công bố 9 loài mới cho lãnh thổ Việt Nam.

Tổng kết cho đến năm 2001 đã có 1250 loài thuộc khu hệ nấm Việt Nam đƣợc công bố. Năm 2017, Đoàn Kim Ngân nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố của họ nấm lỗ (Polyporaceae) tại Vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng, kết quả đạt đƣợc là thu đƣợc tổng cộng có 170 mẫu đƣợc thu thập, định loại đƣợc 18 mẫu thuộc 13 chi của họ nấm Lỗ Polyporaceae; tính toán độ phong phú và tần suất của các chi nấm thuộc họ nấm lỗ Polyporaceae; xây dựng đƣợc lƣợc đồ phân bố của họ nấm lỗ Polyporaceae. Năm 2018, Hoàng Thị Ngọc Ánh nghiên cứu xác định thành phần loài của chi nấm Polyporus, thuộc họ nấm Lỗ (Polyporaceae) tại Vƣờn quốc gia Tam Đảo, kết quả đạt đƣợc là 105 mẫu nấm, trong đó có 27 mẫu nấm thuộc chi Polyporus với 12 loài khác nhau, đã xác định đƣợc tên danh pháp cho 12 loài; tính toán độ phong phú và tần suất của chi nấm Polyporus, đánh giá đƣợc đặc điểm phân bố của chi nấm Polyporus; đƣa ra hiện trạng và phƣơng pháp bảo tồn chi nấm Polyporus. Tổng quan về họ nấm lỗ Polyporaceae 1.

Khái quát chung họ nấm Lỗ (Polyporaceae) Nấm có mặt ở tất cả các môi trƣờng trên trái đất và có ý nghĩa rất quan trong đời sống của con ngƣời. Chúng có vai trò thực tiễn trong nền kinh tế, Luan van 7 khoa học và các chu trình vật chất, năng lƣợng trong thiên nhiên. Cùng với vi khuẩn, nấm là sinh vật phân hủy chính ở hầu hết các hệ sinh thái trên cạn (và một số là ở dƣới nƣớc), bởi vậy nên chúng cũng có vai trò quan trọng các chu trình sinh địa hóa. - Phân loại khoa học của họ nấm Polyporaceae: Phân loại khoa học Giới (Kingdom) Nấm (Fungi) Ngành (Phylum) Basidiomycota Lớp (Class) Agaricomycetes Bộ (Order) Polyporales Họ (Family) Polyporaceae Một số đặc điểm sinh học chung để nhận biết về họ nấm Lỗ Polyporaceae:  Các phần trên quả thể của họ nấm lỗ rất đa dạng và khác nhau từ mềm đến rất cứng.