Luận văn thạc sĩ hay đánh giá tiềm năng và đề xuất giải pháp phát triển thực vật cho lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên đăkrông

Luận văn thạc sĩ đánh giá tiềm năng và đề xuất giải pháp phát triển thực vật cho lâm sản ngoài gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Đăkrông.

• Tác giả: Bé Giò Dôc
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Xuân Hoàn Hà Tây
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Đánh Giá Tiềm Năng Phát Triển Lâm Sản Ngoài Gỗ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Đakrông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Khoa Học Lâm Nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Quảng Trị

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về LSNG và thực vật cho LSNG
• 1.2. Tình hình sử dụng và nghiên cứu thực vật cho LSNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về tiềm năng phát triển lâm sản ngoài gỗ tại Đakrông

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, với diện tích 37.640 ha, là một trong những khu vực có giá trị sinh thái cao tại tỉnh Quảng Trị. Nơi đây không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn chứa đựng nhiều tiềm năng phát triển lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Việc khai thác và phát triển bền vững các nguồn tài nguyên này có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương và bảo vệ môi trường.

1.1. Đặc điểm sinh thái và tài nguyên thiên nhiên tại khu bảo tồn

Khu bảo tồn Đakrông có hệ sinh thái phong phú với 1.175 loài thực vật và nhiều loài động vật quý hiếm. Đặc biệt, khu vực này là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật có giá trị kinh tế cao, như gỗ lau, gỗ mộc, và các loại thảo dược.

1.2. Vai trò của lâm sản ngoài gỗ trong phát triển kinh tế

LSNG đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thu nhập cho người dân địa phương. Việc phát triển các sản phẩm từ LSNG không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học.

II. Vấn đề và thách thức trong phát triển lâm sản ngoài gỗ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc phát triển LSNG tại khu bảo tồn Đakrông đang gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như khai thác không bền vững, thiếu quy hoạch và quản lý tài nguyên hiệu quả đang ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của khu vực.

2.1. Khai thác không bền vững và tác động đến môi trường

Việc khai thác LSNG không có kế hoạch có thể dẫn đến suy giảm nguồn tài nguyên và ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Nhiều loài thực vật đang bị đe dọa do khai thác quá mức.

2.2. Thiếu sự tham gia của cộng đồng địa phương

Cộng đồng địa phương chưa được tham gia đầy đủ vào quá trình quản lý và phát triển LSNG. Điều này dẫn đến việc họ không nhận được lợi ích từ các nguồn tài nguyên này.

III. Phương pháp phát triển bền vững lâm sản ngoài gỗ

Để phát triển bền vững LSNG tại khu bảo tồn Đakrông, cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế là rất cần thiết.

3.1. Quy hoạch và quản lý tài nguyên hiệu quả

Cần xây dựng các kế hoạch quản lý tài nguyên rõ ràng, đảm bảo khai thác bền vững và bảo vệ môi trường. Việc này bao gồm việc theo dõi và đánh giá thường xuyên tình trạng tài nguyên.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về giá trị của LSNG và cách khai thác bền vững là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về lợi ích của việc bảo tồn tài nguyên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển LSNG có thể mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho cộng đồng địa phương. Các sản phẩm từ LSNG không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng mà còn có thể xuất khẩu.

4.1. Các mô hình phát triển thành công

Một số mô hình phát triển LSNG tại Đakrông đã thành công trong việc tạo ra thu nhập cho người dân. Các sản phẩm như thảo dược và thực phẩm từ rừng đã được thị trường đón nhận.

4.2. Kết quả từ các dự án nghiên cứu

Các dự án nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển LSNG có thể giúp giảm nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương. Những kết quả này cần được nhân rộng.

V. Kết luận và tương lai của lâm sản ngoài gỗ tại Đakrông

Tiềm năng phát triển LSNG tại khu bảo tồn Đakrông là rất lớn. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, từ chính quyền đến cộng đồng địa phương.

5.1. Định hướng phát triển bền vững

Cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững cho LSNG, đảm bảo lợi ích cho cả cộng đồng và môi trường. Việc này sẽ giúp bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.

5.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa các tổ chức, chính quyền và cộng đồng là rất cần thiết để phát triển LSNG bền vững. Chỉ khi có sự đồng lòng, tiềm năng của LSNG mới được khai thác hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông thuộc tỉnh Quảng Trị được thành lập từ năm 2001 với quy mô ban đầu 40.526 ha, sau đó được điều chỉnh quy hoạch còn 37.640 ha. Trong đó, diện tích phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 23.590 ha, phân khu phục hồi sinh thái là 13.409 ha và phân khu hành chính dịch vụ là 641 ha. Vùng đệm của khu bảo tồn bao gồm 8 xã với tổng diện tích đất lâm nghiệp trên 42.000 ha, là địa bàn cư trú của nhiều cộng đồng dân tộc với đời sống gắn liền với rừng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ mâu thuẫn gay gắt giữa yêu cầu bảo tồn tính đa dạng sinh học của một trong 200 vùng sinh thái trọng yếu toàn cầu với áp lực mưu sinh thường nhật của cư dân địa phương. Tại xã vùng đệm Ba Lòng, thu nhập bình quân đầu người chỉ đạt 2.952.000 đồng/người/năm, sản lượng lương thực quy thóc đạt mức thấp 120 kg/người/năm và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 23%.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là điều tra, đánh giá toàn diện hiện trạng thành phần loài, dạng sống và giá trị sử dụng của thực vật cho lâm sản ngoài gỗ, làm rõ mối quan hệ giữa nguồn tài nguyên này với các trạng thái rừng, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại xã Ba Lòng, huyện Đakrông trong khoảng thời gian từ tháng 8/2006 đến tháng 5/2007. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để quy hoạch chuyển đổi 1.337 ha đất lâm nghiệp sang rừng sản xuất, mở ra sinh kế hợp pháp cho 517 hộ dân với 2.478 nhân khẩu, đồng thời góp phần giảm thiểu trên 80% áp lực khai thác xâm hại vào phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Khung lý thuyết Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (CBNRM) và Lý thuyết Sinh kế bền vững của DFID. Bên cạnh đó, mô hình Bảo tồn gắn kết với Phát triển (ICDPs) được vận dụng để làm rõ mối quan hệ tương hỗ giữa việc trao quyền cho người dân địa phương và hiệu quả duy trì nguồn vốn tự nhiên.

Hệ thống khái niệm chính trong đề tài được chuẩn hóa rõ ràng:

• Lâm sản ngoài gỗ (NTFPs/NWFPs): Toàn bộ các sản phẩm có nguồn gốc sinh học (ngoại trừ gỗ ở mọi hình thái) và các dịch vụ thu được từ rừng hoặc các kiểu sử dụng đất tương tự theo định nghĩa của FAO năm 1995.
• Thực vật cho lâm sản ngoài gỗ: Các loài thực vật rừng bậc cao hoặc thuộc hệ thống sử dụng đất tương tự có khả năng cung cấp các sản phẩm phi gỗ phục vụ đời sống và thương mại.
• Vùng đệm khu bảo tồn: Khu vực địa lý bao quanh vùng lõi nhằm giảm thiểu các tác động tiêu cực từ bên ngoài vào hệ sinh thái nhạy cảm.
• Trạng thái diễn thế rừng: Các giai đoạn phục hồi sinh thái của thảm thực vật sau khai thác hoặc nương rẫy, phân loại theo thang phân chia của Thái Văn Trừng và Quy phạm QPN 6-84.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị, Ban Quản trị Khu bảo tồn Đakrông và UBND xã Ba Lòng với hệ thống dữ liệu sơ cấp thu thập trực tiếp tại thực địa.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu điều tra sinh thái được thiết lập trên 3 tuyến khảo sát cắt ngang qua toàn bộ các trạng thái rừng đặc trưng tại tiểu khu 826B và 827. Trên các tuyến, tác giả lập 9 ô tiêu chuẩn định hình với diện tích 1.000 m2/ô (mỗi trạng thái rừng lập 3 ô tiêu chuẩn), bao gồm: Trảng cây bụi tái sinh (trạng thái IC), Rừng phục hồi sau nương rẫy (trạng thái IIA) và Rừng kín rụng lá nghèo kiệt (trạng thái IIIA1). Phương pháp lập ô tiêu chuẩn của Whitaker cải biên theo Dallmeier được lựa chọn nhằm đo đếm chính xác tính đa dạng loài và cấu trúc phân tầng.

Đối với điều tra xã hội học, tác giả áp dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA). Cỡ mẫu xã hội gồm 30 hộ gia đình thuộc 10 thôn bản của xã Ba Lòng (chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng 3 hộ/thôn đại diện cho các nhóm thu nhập), kết hợp phỏng vấn sâu 12 cán bộ chuyên trách kiểm lâm, lãnh đạo xã và già làng am hiểu tri thức bản địa. Việc xử lý số liệu được thực hiện trên phần mềm SPSS 10.0 thông qua thống kê mô tả, phân tích ma trận SWOT và phân tích chuỗi nguyên nhân (5 Whys), đảm bảo tính logic và độ tin cậy khoa học cao trong suốt tiến trình thực hiện từ tháng 8/2006 đến tháng 5/2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu ghi nhận sự phong phú vượt trội của tài nguyên thực vật cho lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông với 4 phát hiện quan trọng:

• Sự đa dạng về thành phần loài: Thống kê được 381 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ thuộc 109 họ, chiếm 32,43% trên tổng số 1.175 loài thực vật bậc cao hiện có tại khu bảo tồn. Ngành Hạt kín chiếm ưu thế tuyệt đối với 363 loài (95,28%), trong đó Lớp Hai lá mầm có 293 loài và Lớp Một lá mầm có 70 loài; Ngành Dương xỉ có 12 loài, Ngành Khỏa tử có 5 loài và Ngành Thông đất có 1 loài.
• Cấu trúc dạng sống mang đậm tính phi gỗ: Nhóm cây thân thảo dẫn đầu với 97 loài (chiếm 25,46% tổng số loài lâm sản ngoài gỗ), tiếp theo là cây gỗ nhỏ với 95 loài (24,93%), cây dây leo với 64 loài (16,80%), cây bụi với 55 loài (14,44%), cây gỗ lớn với 51 loài (13,39%), các loại cỏ 14 loài (3,67%) và cây thân đốt 5 loài (1,31%).
• Sự phân hóa công dụng tập trung vào y học cổ truyền: Khi phân loại thành 7 nhóm công dụng, nhóm cây làm dược liệu chiếm tỷ trọng lớn nhất với 228 loài (chiếm 59,84% số loài lâm sản ngoài gỗ); nhóm làm lương thực, thực phẩm, gia vị, đồ uống có 127 loài (33,33%); nhóm làm cảnh và bóng mát có 79 loài (20,73%); nhóm cho hóa chất, tinh dầu, nhựa, tanin có 62 loài (16,27%); nhóm làm hàng thủ công mỹ nghệ có 47 loài (12,34%); nhóm cho sợi và bột giấy có 14 loài (3,67%) và nhóm làm vật liệu xây dựng có 9 loài (2,36%).
• Hiện diện nhiều nguồn gen nguy cấp có giá trị cao: Xác định được 15 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ được ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam năm 1996, tiêu biểu như Lan kim tuyến, Vàng đắng, Hoàng đằng, Cẩu tích, Ba gạc lá vòng, Thiên tuế chìm, Lá khôi, Dây củ chi, Song bột và Thổ phục linh.

Thảo luận kết quả

Các kết quả phân tích số liệu được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu dạng sống và biểu đồ cột so sánh tương quan giữa 7 nhóm công dụng. Thêm vào đó, bảng ma trận phân bố loài qua 9 ô tiêu chuẩn chỉ rõ tính đặc thù sinh thái: trạng thái rừng phục hồi (IIA) và rừng nghèo (IIIA1) là nơi lưu trữ mật độ cây dược liệu và dây leo lấy sợi cao nhất, trong khi trảng cây bụi (IC) tập trung các loài cho hóa chất, tinh dầu và quả ăn được.

Nguyên nhân dẫn đến tính đa dạng loài cao bắt nguồn từ vị trí địa lý giao thoa giữa các luồng thực vật Malaysia - Indonesia và India - Myanmar, kết hợp với địa hình phân hóa mạnh có độ cao tuyệt đối từ 20 m đến 645 m và lượng mưa trung bình năm đạt 2.700 mm. Tuy nhiên, thảo luận thực địa cho thấy thực trạng đáng lo ngại: 90% hộ dân khai thác lâm sản ngoài gỗ tự do quanh năm, phương thức thu hái mang tính hủy diệt (đào rễ củ, chặt hạ toàn bộ thân cây). So sánh với các nghiên cứu tại vùng Đông Bắc cho thấy, dù thu nhập từ lâm sản ngoài gỗ đóng góp trên 25% tổng giá trị kinh tế hộ gia đình tại Ba Lòng, sản phẩm hầu hết mới chỉ dừng lại ở dạng bán nguyên liệu thô với giá rẻ, chưa hình thành chuỗi chế biến sâu tại chỗ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khai thác hợp lý và bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Hoàn thiện công tác giao đất giao rừng sản xuất: Khẩn trương bàn giao thực địa 1.337 ha rừng sản xuất (được bóc tách từ rừng đặc dụng theo Quyết định số 855/QĐ-UBND ngày 27/4/2007) cho 517 hộ dân thuộc 10 thôn bản quản lý. Cơ quan thực hiện: UBND huyện Đakrông phối hợp với Hạt Kiểm lâm và UBND xã Ba Lòng hoàn thành trước quý IV năm 2008, mục tiêu đảm bảo 100% diện tích có chủ quản lý hợp pháp.
2. Xây dựng mô hình thâm canh và nhân giống loài cây giá trị cao: Ứng dụng kỹ thuật giâm cành và gieo ươm bản địa để thiết lập 5 mô hình trồng thử nghiệm dưới tán rừng đối với Chè vằng, Rau sắng, Thiên niên kiện, Hoàng đằng và Ba kích. Cơ quan chủ trì: Ban Quản lý Khu Bảo tồn Đakrông phối hợp Trung tâm Khuyến nông tỉnh triển khai trong giai đoạn 2008-2010, hướng tới năng suất sinh khối đạt 1,5 - 2 tấn dược liệu khô/ha/năm.
3. Hình thành các tổ hợp tác sơ chế và kết nối thị trường tiêu thụ: Thành lập 2 hợp tác xã thu mua nông lâm sản tại thôn Mai Sơn và Khe Cau nhằm tập huấn kỹ thuật sơ chế, phơi sấy, đóng gói đạt chuẩn vệ sinh. Cơ quan thực hiện: Hội Nông dân và Phòng Kinh tế huyện Đakrông hỗ trợ xúc tiến thương mại với các công ty dược phẩm trong giai đoạn 2008-2009, nâng cao 30 - 35% giá trị kinh tế của sản phẩm hàng hóa.
4. Tăng cường năng lực thực thi pháp luật và giáo dục môi trường: Tổ chức định kỳ 12 lớp tập huấn kỹ thuật khai thác lâm sản bền vững (chỉ thu hái lá, quả chín, chừa lại cây giống tái sinh) cho cộng đồng cư dân. Hạt Kiểm lâm Đakrông chủ trì thiết lập mạng lưới tuần tra bảo vệ rừng có sự tham gia của người dân, kiểm soát nghiêm ngặt tình trạng vận chuyển 15 loài thực vật Sách Đỏ ra khỏi vùng lõi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp khung phương pháp luận điều tra thực vật phi gỗ và kinh nghiệm quản lý mâu thuẫn sinh kế - bảo tồn tại vùng đệm các khu rừng đặc dụng miền Trung.
• Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp (Sở Nông nghiệp & PTNT, Chi cục Kiểm lâm): Tham khảo cứ liệu thực tế để xây dựng phương án quy hoạch 3 loại rừng, ban hành quy chế cấp phép khai thác lâm sản phụ và thiết kế chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học, Quản lý tài nguyên rừng: Kế thừa cơ sở dữ liệu về 381 loài thực vật, kỹ thuật lập ô tiêu chuẩn định hình và bộ công cụ đánh giá PRA trong các nghiên cứu sinh thái nhân văn.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức phát triển nông thôn: Sử dụng dữ liệu hiện trạng để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế xanh, bảo tồn tri thức bản địa và phát triển chuỗi giá trị lâm sản ngoài gỗ bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn ghi nhận bao nhiêu loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ tại vùng đệm Đakrông? Nghiên cứu đã khảo sát và xác định được 381 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ thuộc 109 họ trên tổng số 1.175 loài thực vật bậc cao tại khu bảo tồn, đạt tỷ lệ 32,43%. Nhóm Hạt kín chiếm ưu thế vượt trội với 363 loài, giữ vai trò trụ cột trong việc cung cấp sinh khối và sản phẩm hữu ích cho đời sống địa phương.

Nhóm công dụng nào chiếm số lượng loài nhiều nhất trong khu vực nghiên cứu? Nhóm cây làm dược liệu dẫn đầu với 228 loài, chiếm 59,84% tổng số loài lâm sản ngoài gỗ ghi nhận. Nhiều loài có trữ lượng tự nhiên dồi dào như Hoàng đằng, Chè vằng, Chè dây, Thiên niên kiện và Ngũ gia bì, đóng vai trò chăm sóc sức khỏe thiết yếu cho cộng đồng vùng sâu trước khi tiếp cận dịch vụ y tế.

Việc rà soát quy hoạch 3 loại rừng theo Chỉ thị 38/2005/CT-TTg mang lại ý nghĩa gì cho xã Ba Lòng? Trước rà soát, toàn bộ 5.651 ha rừng tự nhiên thuộc rừng đặc dụng nên mọi hoạt động thu hái lâm sản đều bị coi là trái phép. Sau điều chỉnh tháng 4/2007, diện tích rừng sản xuất tăng lên 1.337 ha (chiếm 18% diện tích xã), tạo hành lang pháp lý để giao khoán đất rừng, giúp người dân an tâm đầu tư kinh tế lâm nghiệp.

Phương pháp điều tra thực địa nào được áp dụng để khảo sát tài nguyên thực vật? Tác giả thiết lập 3 tuyến điều tra sinh thái xuyên qua các sườn núi chính kết hợp lập 9 ô tiêu chuẩn định hình (1.000 m2/ô) trên 3 trạng thái rừng điển hình (trảng cây bụi IC, rừng phục hồi IIA và rừng nghèo IIIA1), kết hợp thu mẫu giám định hình thái và phỏng vấn 30 hộ gia đình bằng bộ công cụ PRA.

Những loài thực vật lâm sản ngoài gỗ quý hiếm nào tại đây được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam? Đề tài thống kê 15 loài quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam năm 1996, bao gồm các loài tiêu biểu như Lan kim tuyến (Anoectochilus roxburghii), Vàng đắng (Coscinium fenestratum), Cẩu tích (Cibotium barometz), Hoàng đằng (Fibraurea tinctoria), Ba gạc lá vòng (Rauvolfia verticillata) và Thổ phục linh (Smilax glabra).

Kết luận

• Thống kê và mô tả chi tiết 381 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ thuộc 109 họ thực vật bậc cao tại vùng đệm Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đakrông.
• Phân loại cấu trúc tài nguyên thành 7 dạng sống với nhóm thân thảo và gỗ nhỏ chiếm ưu thế trên 50%, phản ánh rõ tính chất đa dạng của nguồn lợi phi gỗ.
• Xác định 7 nhóm giá trị sử dụng với 228 loài dược liệu và 127 loài thực phẩm, đồng thời ghi nhận 15 loài thực vật nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam.
• Phân tích sâu sắc mâu thuẫn giữa bảo tồn đa dạng sinh học và sinh kế của 517 hộ dân trong bối cảnh tỷ lệ nghèo đói cao (23%).
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp về thể chế giao đất rừng sản xuất (1.337 ha), kỹ thuật nhân giống bản địa, tổ chức chế biến và kiểm soát lâm sản.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng, cung cấp hệ thống dữ liệu sinh thái và xã hội học chuẩn xác, đặt nền tảng vững chắc cho chiến lược phát triển lâm nghiệp bền vững giai đoạn 2007-2015 tại tỉnh Quảng Trị. Quý độc giả, các nhà quản lý lâm nghiệp và nhà khoa học hãy ứng dụng ngay các phát hiện cùng khung giải pháp của luận văn vào công tác quy hoạch, bảo tồn và nâng cao sinh kế cộng đồng vùng đệm hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT TR­êng ®¹i häc L©m nghiÖp Lª c«ng nam ®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng vµ ®Ò xuÊt gi¶i ph¸p ph¸t triÓn thùc vËt cho l©m s¶n ngoµi gç t¹i vïng ®Öm khu b¶o tån thiªn nhiªn ®akr«ng Chuyªn ngµnh: L©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc: PGS. Ph¹m Xu©n Hoµn Hµ T©y, n¨m 2007 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 §Æt vÊn ®Ò Víi diÖn tÝch ban ®Çu lµ 40.526 ha, hiÖn nay ®­îc ®iÒu chØnh xuèng cßn 37.640 ha, trong ®ã diÖn tÝch ph©n khu b¶o vÖ nghiªm ngÆt lµ 23.590 ha, ph©n khu phôc håi sinh th¸i 13.409 ha vµ ph©n khu hµnh chÝnh dÞch vô lµ 641 ha; Khu b¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng, tØnh Qu¶ng TrÞ lµ khu b¶o tån loµi, sinh c¶nh ®­îc thµnh lËp tõ n¨m 2001 nh»m ®¶m b¶o diÔn thÕ tù nhiªn, b¶o tån bÒn v÷ng c¸c hÖ sinh th¸i Ýt biÕn ®æi vµ cã c¸c loµi sinh vËt ®Æc h÷u ®ang bÞ ®e do¹ cña ViÖt Nam vµ thÕ giíi. Do ®Æc ®iÓm vÒ vÞ trÝ ®Þa lý, ®Æc biÖt vÒ khÝ hËu vµ cÊu tróc ®Þa h×nh ®a d¹ng nªn n¬i ®©y ®· h×nh thµnh nªn khu hÖ ®éng, thùc vËt rÊt phong phó. Theo kÕt qu¶ ®iÒu tra cña tæ chøc Birdlife International n¨m 2000, Trung t©m nghiªn cøu tµi nguyªn vµ m«i tr­êng - §¹i häc Quèc gia Hµ Néi n¨m 2004 vµ ViÖn Sinh th¸i vµ tµi nguyªn sinh vËt n¨m 2005, Khu BTTN §akr«ng cã 1.175 loµi thùc vËt thuéc 528 chi vµ 130 hä; 67 loµi thó thuéc 25 hä vµ 10 bé; 193 loµi chim thuéc 27 hä; 17 loµi l­ìng c­; 32 loµi bß s¸t; 71 loµi c¸ thuéc 17 hä vµ 9 bé; 279 loµi c«n trïng thuéc 12 hä, 127 gièng; 228 loµi thuû sinh vËt,.

Trong ®ã cã nhiÒu loµi cã tªn trong s¸ch ®á ViÖt Nam nh­: Gô lau, Gô mËt, Thæ phôc linh, Lan kim tuyÕn, Kim giao, C¸ ch×nh hoa, R¾n hæ mang chóa, Gµ l«i lam mµo tr¾ng, Gµ l«i lam mµo ®en, Hæ, Sao la, Bß tãt,.[3],[15] Khu BTTN §akr«ng lµ mét trong sè 200 vïng sinh th¸i träng yÕu cña thÕ giíi, mét trong 3 vïng chim ®Æc h÷u cña ViÖt Nam víi gi¸ trÞ khoa häc cao ®­îc thõa nhËn. Khu BTTN §akr«ng lµ mét m¾t xÝch quan träng trong chuçi c¸c khu b¶o tån, t¹o nªn m«i tr­êng sèng thÝch hîp cho c¸c loµi cã nguy c¬ tuyÖt chñng. Vïng ®Öm cña Khu BTTN §akr«ng gåm 8 x· víi diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp trªn 42.000 ha ®­îc coi lµ vïng cã tiÒm n¨ng vÒ LSNG, tuy nhiªn do nguån tµi nguyªn thùc vËt cho LSNG ch­a ®­îc thèng kª m« t¶, c¸c loµi thùc vËt cho LSNG kh«ng ®­îc qu¶n lý tèt, bÞ thu h¸i vµ khai th¸c qu¸ møc trong mét thêi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 gian dµi ®· dÉn dÕn suy gi¶m nghiªm träng, mét sè loµi ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ biÕn mÊt. VÊn ®Ò ®Æt ra ë ®©y lµ gi÷a sù cÇn thiÕt ph¶i b¶o tån c¸c gi¸ trÞ vÒ ®a d¹ng sinh häc, vÒ phßng hé cña khu b¶o tån víi nh÷ng nhu cÇu vÒ cuéc sèng thiÕt yÕu th­êng ngµy cña ng­êi d©n ®ang sinh sèng trong vïng ®Öm ®· n¶y sinh nh÷ng m©u thuÉn, xung ®ét.

§Ó gi¶i quyÕt nh÷ng xung ®ét ®ã, viÖc t¹o ra nguån thu nhËp æn ®Þnh tõ LSNG nh»m h¹n chÕ ¸p lùc cña ng­êi d©n ®èi víi khu b¶o tån lµ h­íng ®i rÊt ®¸ng quan t©m. ChiÕn l­îc ph¸t triÓn L©m nghiÖp ViÖt Nam giai ®o¹n 2006 - 2010 ®­îc Thñ t­íng ChÝnh phñ ban hµnh th¸ng 2 n¨m 2007 khi ®­a ra ®Þnh h­íng vÒ b¶o vÖ rõng, b¶o tån thiªn nhiªn vµ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc t¹i c¸c khu rõng ®Æc dông ®· nªu râ: “ph¶i chuyÓn ®æi nhËn thøc tõ b¶o vÖ ®¬n thuÇn c©y rõng sang b¶o vÖ rõng nh­ b¶o vÖ mét hÖ sinh th¸i lu«n ph¸t triÓn, võa b¶o ®¶m kh¶ n¨ng t¸i t¹o vµ sö dông rõng mét c¸ch tèi ­u. ViÖc ph¸t triÓn hîp lý, kiÓm so¸t khai th¸c, l­u th«ng, tiªu thô l©m s¶n lµ biÖn ph¸p gãp phÇn b¶o vÖ rõng. B¶o vÖ vµ b¶o tån rõng trªn nguyªn t¾c lÊy ph¸t triÓn ®Ó b¶o vÖ, t¹o mäi ®iÒu kiÖn cho chñ rõng vµ ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng tham gia c¸c ho¹t ®éng b¶o vÖ, ph¸t triÓn rõng vµ t¹o thu nhËp hîp ph¸p ®Ó cã thÓ sèng ®­îc b»ng nghÒ rõng”.[22] Tuy nhiªn, do nhiÒu nguyªn nh©n, cho ®Õn nay nh÷ng c«ng tr×nh ®iÒu tra c¬ b¶n ®Ó ®¸nh gi¸ ®óng, ®Çy ®ñ hiÖn tr¹ng LSNG t¹i vïng ®Öm vÉn cßn rÊt Ýt, ch­a cã nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu, ®¸nh gi¸ ®Ò xuÊt nh÷ng khuyÕn nghÞ, c¸c gi¶i ph¸p cho vÊn ®Ò sö dông hîp lý vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng LSNG t¹i vïng ®Öm.

Tr­íc t×nh tr¹ng trªn, viÖc nghiªn cøu tiÒm n¨ng hiÖn cã, t×m ra c¸c biÖn ph¸p ®Ó phôc håi c¸c loµi LSNG ®· vµ ®ang bÞ suy tho¸i, ®ång thêi ph¸t triÓn c¸c loµi cã triÓn väng cho s¶n phÈm hµng ho¸, gãp phÇn xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo vµ n©ng cao møc sèng cña ng­êi d©n vïng ®Öm lµ yªu cÇu hÕt søc cÇn thiÕt. §Ò tµi “§¸nh gi¸ tiÒm n¨ng vµ ®Ò xuÊt gi¶i ph¸p ph¸t triÓn thùc vËt cho LSNG t¹i vïng ®Öm Khu B¶o tån thiªn nhiªn §akr«ng” nh»m gãp phÇn thùc hiÖn môc tiªu trªn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Ch­¬ng 1 Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Kh¸i niÖm vÒ LSNG vµ thùc vËt cho LSNG ThuËt ng÷ l©m s¶n ngoµi gç (LSNG) hiÖn cã kh¸ nhiÒu ®Þnh nghÜa víi tªn gäi theo tiÕng Anh th«ng dông nhÊt lµ Non-Timber Forest Products (NTFPs) hoÆc còng cã c¸ch gäi kh¸c lµ Non-Wood Forest Products (NWFPs) ®­îc ®Ò cËp vµo nh÷ng n¨m cuèi thËp kû 80, ®Çu thËp kû 90, song nh÷ng nghiªn cøu vÒ LSNG ®· ®­îc tiÕn hµnh tõ l©u, ®ã lµ nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ thùc vËt, ®éng vËt,.

lµm tiÒn ®Ò cho c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu hiÖn nay. ViÖc ph©n biÖt vµ hiÓu ®óng vÒ c¸c thuËt ng÷ LSNG vµ thùc vËt cho LSNG lµ hÕt søc cÇn thiÕt. L©m s¶n ngoµi gç Theo De Beer (1989) [31], LSNG lµ: “tÊt c¶ c¸c vËt liÖu sinh häc kh¸c gç mµ chóng ®­îc khai th¸c tõ rõng tù nhiªn ®Ó phôc vô nhu cÇu tiªu dïng cña loµi ng­êi. LSNG bao gåm thùc phÈm, thuèc, gia vÞ, tinh dÇu, nhùa c©y, keo d¸n, nhùa mñ, ta nanh, thuèc nhuém, c©y c¶nh, ®éng vËt hoang d· (c¸c s¶n phÈm vµ ®éng vËt sèng), chÊt ®èt vµ c¸c nguyªn liÖu th«, song m©y, tre nøa, tróc, gç nhá vµ gç cho sîi”.

Quan niÖm cña De Beer chØ bao gåm c¸c s¶n phÈm h÷u h×nh mµ ch­a ®Ò cËp ®Çy ®ñ ®Õn c¸c gi¸ trÞ kh¸c gç, v« h×nh cña rõng, cña hÖ canh t¸c NLKH. NhËn ra h¹n chÕ trªn, tæ chøc FAO (1995) [34] ®· chØ râ yªu cÇu cña ®Þnh nghÜa vÒ LSNG lµ ®Þnh nghÜa ph¶i võa diÔn t¶ ®­îc râ rµng ý nghÜa cña thuËt ng÷ LSNG, võa ph¶i x¸c ®Þnh chÝnh x¸c giíi h¹n, ph¹m vi vµ ®Æc tr­ng cña nã víi ®Þnh nghÜa: “LSNG bao gåm tÊt c¶ c¸c s¶n phÈm cã nguån gèc sinh häc (trõ gç) vµ c¸c dÞch vô thu ®­îc tõ rõng hoÆc tõ c¸c kiÓu sö dông ®Êt t­¬ng tù”. §Þnh nghÜa nµy ®· nhËn biÕt ®­îc chøc n¨ng dÞch vô quan träng ®ang gia t¨ng cña tµi nguyªn LSNG. Tõ viÖc xem xÐt vµ ph©n tÝch c¸c quan niÖm vÒ LSNG ë trªn, thuËt ng÷ LSNG ®­îc ®Þnh nghÜa nh­ sau: “LSNG bao gåm tÊt c¶ c¸c s¶n phÈm cã nguån LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 gèc sinh häc vµ c¸c dÞch vô thu ®­îc tõ rõng hoÆc tõ bÊt kú vïng ®Êt nµo cã kiÓu sö dông ®Êt t­¬ng tù, lo¹i trõ gç ë tÊt c¶ c¸c h×nh th¸i cña nã”.[10] CÇn l­u ý r»ng, 2 thuËt ng÷ trong tiÕng Anh nªu ë phÇn trªn còng cã sù kh¸c biÖt, tuy c¶ 2 thuËt ng÷ nµy ®Òu ®­îc hiÓu b»ng tiÕng ViÖt lµ LSNG nh­ng nÕu hiÓu mét c¸ch chÝnh x¸c h¬n th× NTFPs nh»m chØ c¸c l©m s¶n kh«ng ph¶i lµ gç lín (timber), cßn NWFPs nh»m chØ c¸c LSNG nãi chung, v× vËy mét sè lo¹i s¶n phÈm nh­ gç nhá, gç cñi, cµnh ngän,.

cã thÓ ®­îc xÕp vµo NTFPs, nh­ng kh«ng thÓ xem chóng lµ NWFPs. Thùc vËt cho LSNG Theo c¸c t¸c gi¶ Lª Méng Ch©n, Vò Dòng (1992) [4], “Thùc vËt rõng gåm tÊt c¶ c¸c loµi c©y, loµi cá, d©y leo bËc cao vµ bËc thÊp ph©n bè trong rõng. Nh÷ng loµi c©y kh«ng cho gç hoÆc ngoµi gç cßn cho c¸c s¶n phÈm quý kh¸c nh­ nhùa th«ng, qu¶ håi, vá quÕ hoÆc sîi song m©y lµ lµ thùc vËt ®Æc s¶n rõng”. Tr­íc hÕt cÇn ph©n biÖt thùc vËt cho LSNG víi LSNG cã nguån gèc tõ thùc vËt, ®©y lµ 2 thuËt ng÷ hoµn toµn kh¸c nhau.

Thùc vËt cho LSNG nh»m chØ c¸c loµi thùc vËt rõng (hoÆc thùc vËt cña hÖ thèng sö dông ®Êt t­¬ng tù), kh«ng ph©n biÖt vÒ d¹ng sèng, cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt ra LSNG. ThuËt ng÷ LSNG cã nguån gèc tõ thùc vËt l¹i nhÊn m¹nh vµo yÕu tè s¶n phÈm, tøc nh÷ng thø mµ c¸c thùc vËt rõng nãi trªn s¶n xuÊt ra. Theo nghÜa hÑp, nh÷ng thùc vËt (cña rõng hoÆc cña hÖ thèng sö dông ®Êt t­¬ng tù rõng) cho s¶n phÈm kh«ng ph¶i gç, hoÆc ngoµi viÖc cung cÊp gç chóng cßn cho c¸c s¶n phÈm kh¸c gç tõ thùc vËt nh­ qu¶, h¹t, vá, nhùa, tinh dÇu, ta nanh, thuèc nhuém, thuèc ch÷a bÖnh,. ®­îc gäi chung lµ thùc vËt cho LSNG (plant yielding non-wood forest products).

Theo nghÜa réng, thùc vËt cho LSNG bao gåm mäi thùc vËt cña hÖ sinh th¸i rõng hoÆc cña hÖ thèng sö dông ®Êt t­¬ng tù, cã kh¶ n¨ng cung cÊp LSNG.[10] Nh­ vËy, thùc vËt cho LSNG nhÊt thiÕt ph¶i lµ thµnh viªn cÊu tróc cña hÖ sinh th¸i rõng hoÆc cña hÖ sinh th¸i hay hÖ thèng sö dông ®Êt t­¬ng tù rõng (nh­ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 c¸c l« rõng cña th«n b¶n, tr¶ng c©y bôi, ®ån ®iÒn cao su, rõng trang tr¹i, rõng trång vµ c¸c vïng ®Êt canh t¸c NLKH,. V× vËy, nÕu mét loµi thùc vËt nµo ®ã mÆc dï cung cÊp c¸c s¶n phÈm nh­ nÊm, méc nhÜ, hoa, qu¶, h¹t, tinh dÇu,. nh­ng chóng ®­îc g©y trång trong v­ên hé, trªn ®Êt trèng träc, ven ®­êng, trong c«ng viªn, ngoµi c¸nh ®ång lóa hay mäc ph©n t¸n,. th× kh«ng thÓ lµ thùc vËt cho LSNG vµ nh÷ng s¶n phÈm do nh÷ng thùc vËt nµy t¹o ra còng kh«ng ph¶i lµ LSNG.

Ph©n lo¹i thùc vËt cho LSNG Do ®èi t­îng vµ môc tiªu sö dông, nghiªn cøu LSNG còng rÊt ®a d¹ng, chÝnh v× vËy viÖc ph©n lo¹i chóng cã rÊt nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau. Nh÷ng ph­¬ng ph¸p ph©n lo¹i LSNG chñ yÕu lµ:. Ph­¬ng ph¸p ph©n lo¹i theo hÖ thèng sinh: §©y lµ c¸ch ph©n lo¹i theo hÖ thèng tiÕn ho¸ cña sinh giíi. §­îc s¾p xÕp mét c¸ch kh¸ch quan vµo hÖ thèng c¸c bËc ph©n lo¹i tõ lín ®Õn nhá: Giíi/Ngµnh/Líp/Hä/Loµi.