Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp trồng và phát triển cây thảo qủa tại huyện mường tè tỉnh lai châu

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp trồng và phát triển cây thảo qủa tại huyện mường tè tỉnh, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Pờ Xú Po
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp trồng và phát triển cây Thảo Quả tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Mục tiêu chung
• 1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.1.1. Khái niệm về lâm sản ngoài gỗ
• 2.1.2. Về giá trị của lâm sản ngoài gỗ
• 2.1.3. Về kiến thức bản địa
• 3. PHẦN 3: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng phát triển trồng cây Thảo Qủa tại địa bàn nghiên cứu
• 3.1.1. Quá trình phát triển rừng trồng cây Thảo Qủa tại huyện Mường Tè
• 3.1.2. Thực trạng phát triển trồng cây Thảo Qủa giai đoạn 2007 - 2013 tại huyện Mường Tè
• 3.1.3. Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển rừng trồng cây Thảo Qủa
• 3.1.4. Đánh giá ảnh hưởng của cơ chế chính sách hỗ trợ cho phát triển rừng trồng cây Thảo Qủa
• 3.1.5. Phân tích những thuận lợi khó khăn, cơ hội thách thức trong việc trồng và phát triển cây Thảo Qủa
• 3.1.6. Đánh giá hiệu quả mô hình trồng cây Thảo Qủa giai đoạn 2007 - 2013 tại huyện Mường Tè
• 3.1.7. Năng suất, sản lượng Thảo Qủa
• 3.1.8. Chất lượng thảo quả
• 3.1.9. Thị trường tiêu thụ
• 3.1.10. Đánh giá hiệu quả kinh tế
• 3.2. Nghiên cứu tình hình tiêu thụ sản phẩm cây Thảo Qủa tại huyện Mường Tè
• 3.3. Một số giải pháp nâng cao sinh trưởng và năng suất của Thảo Qủa tại huyện Mường Tè
• 3.3.1. Lựa chọn lập địa trồng Thảo Qủa
• 3.3.2. Điều chỉnh độ tàn che nâng cao sinh trưởng và năng suất Thảo Qủa
• 3.3.3. Cải thiện độ ẩm đất bằng biện pháp dẫn nước truyền thống
• 3.3.4. Về mặt kỹ thuật
• 3.3.5. Về mặt quản lý
• 4. PHẦN 4: KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá thực trạng cây Thảo Quả tại Mường Tè Lai Châu

Cây Thảo Quả đã trở thành một trong những cây trồng chủ lực tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Đánh giá thực trạng cây Thảo Quả cho thấy rằng diện tích trồng cây này đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây. Theo số liệu thống kê, diện tích trồng cây Thảo Quả tại Mường Tè đã đạt khoảng 500 ha, với năng suất bình quân đạt từ 1,5 đến 2 tấn/ha. Tuy nhiên, việc phát triển cây Thảo Quả vẫn gặp nhiều khó khăn, bao gồm sự thiếu hụt về kỹ thuật canh tác, nguồn giống chất lượng và thị trường tiêu thụ không ổn định. Đặc biệt, thực trạng nông nghiệp tại Lai Châu còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của cây Thảo Quả. Một số hộ gia đình vẫn chưa nhận thức đầy đủ về giá trị kinh tế của cây Thảo Quả, dẫn đến việc trồng cây không hiệu quả. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao năng suất và chất lượng cây Thảo Quả.

1.1. Tình hình sản xuất cây Thảo Quả

Tình hình sản xuất cây Thảo Quả tại Mường Tè cho thấy sự phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây. Tuy nhiên, đánh giá nông sản cho thấy rằng năng suất và chất lượng sản phẩm vẫn chưa đạt yêu cầu. Nhiều hộ gia đình vẫn sử dụng phương pháp canh tác truyền thống, dẫn đến năng suất thấp. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại còn hạn chế, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường. Đặc biệt, sự thiếu hụt thông tin về thị trường tiêu thụ cũng là một trong những nguyên nhân chính khiến cho sản phẩm Thảo Quả chưa được tiêu thụ hiệu quả. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

II. Giải pháp phát triển cây Thảo Quả

Để phát triển cây Thảo Quả tại Mường Tè, cần có những giải pháp phát triển cây Thảo Quả đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về giá trị kinh tế của cây Thảo Quả. Các cơ quan chức năng cần tổ chức các lớp tập huấn về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Thảo Quả, giúp người dân áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại. Bên cạnh đó, việc xây dựng các mô hình sản xuất hiệu quả cũng rất quan trọng. Các mô hình này không chỉ giúp người dân có thêm kinh nghiệm mà còn tạo ra sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường. Ngoài ra, cần có chính sách hỗ trợ về vốn và kỹ thuật cho các hộ gia đình trồng cây Thảo Quả, nhằm khuyến khích họ mở rộng diện tích trồng cây này.

2.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ cho việc phát triển cây Thảo Quả cần được xây dựng một cách cụ thể và rõ ràng. Cần có các chương trình tín dụng ưu đãi cho người dân vay vốn đầu tư vào sản xuất cây Thảo Quả. Đồng thời, các cơ quan chức năng cũng cần tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ sản phẩm Thảo Quả, thông qua việc kết nối với các doanh nghiệp và thị trường tiêu thụ. Việc xây dựng thương hiệu cho sản phẩm Thảo Quả cũng rất quan trọng, giúp nâng cao giá trị sản phẩm và tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Ngoài ra, cần có các chính sách khuyến khích nghiên cứu và phát triển giống cây Thảo Quả chất lượng cao, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại các tỉnh miền núi phía Bắc, việc giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế của cộng đồng dân cư bản địa và yêu cầu bảo tồn hệ sinh thái rừng tự nhiên là vấn đề then chốt. Cây Thảo quả (Amomum tsao-ko Crevost et Lemaire, thuộc họ Gừng - Zingiberaceae) là loài cây lâm sản ngoài gỗ (LSNG) thân thảo sống lâu năm, sinh trưởng dưới tán rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới núi cao. Do đặc tính sinh thái chỉ ra hoa, kết quả và đạt năng suất dưới tán rừng râm mát, cây Thảo quả được xem là đối tượng kinh tế gắn liền mật thiết với việc giữ rừng, thay thế tập quán phá rừng làm nương rẫy và xóa bỏ việc trồng cây thuốc phiện tại các vùng cao biên giới.

Tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu – địa bàn vùng cao biên giới Tây Bắc có diện tích tự nhiên rộng lớn và vị trí phòng hộ đầu nguồn sông Đà xung yếu – nghề trồng Thảo quả đã hình thành và phát triển tự phát từ năm 1992. Tuy nhiên, quá trình mở rộng diện tích canh tác bộc lộ nhiều bất cập kỹ thuật và sinh thái: người dân trồng trên điều kiện lập địa không phù hợp làm suy giảm sinh trưởng; việc phát dọn thảm thực bì và mở tán rừng quá mức để lấy ánh sáng đã làm suy thoái cấu trúc rừng tự nhiên và giảm khả năng phòng hộ; công nghệ sấy thủ công tiêu tốn lượng củi rừng rất lớn. Trước thực trạng đó, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Pờ Xú Po với đề tài "Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp trồng và phát triển cây Thảo Qủa tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu" được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc định hướng quản lý bền vững loài cây này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác lập cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Tìm hiểu thực trạng sản xuất Thảo quả tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu; trên cơ sở đó rút ra những kết luận và đề xuất một số giải pháp có cơ sở khoa học cùng cơ chế chính sách nhằm thúc đẩy gây trồng cây Thảo quả gắn liền với quản lý bền vững tài nguyên rừng.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn sản xuất Thảo quả tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu.
  2. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường và tính bền vững của nghề trồng Thảo quả.
  3. Tìm ra những thuận lợi, khó khăn trong việc sản xuất Thảo quả tại địa bàn.
  4. Đưa ra một số giải pháp nhằm khắc phục khó khăn và thúc đẩy nghề trồng Thảo quả.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quần thể cây Thảo quả (Amomum tsao-ko) đang được gây trồng dưới tán rừng tự nhiên tại huyện Mường Tè. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát địa bàn 7 xã vùng cao có diện tích Thảo quả tập trung của huyện Mường Tè, trong đó khảo sát thực địa chi tiết tại 3 xã trọng điểm: Thu Lũm, Ka Lăng và Pa Vệ Sử. Phạm vi thời gian đánh giá tập trung vào chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2007 – 2013 và dữ liệu điều tra thực nghiệm, phỏng vấn nông hộ tiến hành vào tháng 3 năm 2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các định nghĩa quốc tế và trong nước về lâm sản ngoài gỗ (LSNG). Tác giả kế thừa các khung khái niệm của Jenne de Beer (1992), Hội nghị chuyên gia LSNG khu vực Châu Á - Thái Bình Dương tại Bangkok (1994) và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO, 1999), xác định LSNG là toàn bộ các sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, tái tạo được (không bao gồm gỗ thương phẩm, khoáng sản, du lịch) được khai thác từ rừng nhằm phục vụ đời sống con người. Khóa luận cũng tham chiếu các nghiên cứu của Falconer (1989), Mendelsohn (1989, 1992), L. Clark (1997) và Myers (1986) về tiềm năng kinh tế và vai trò của LSNG trong chiến lược "bảo tồn có khai thác" tại các vùng nhiệt đới.

Về mặt sinh thái và kỹ thuật gây trồng, đề tài tổng quan các công trình trong và ngoài nước: tài liệu "Kỹ thuật gây trồng cây thuốc ở Trung Quốc" (Vân Nam, 1968), công trình phân loại thực vật của Tiền Tín Trung (1996), "Thực vật chí đại cương Đông Dương" của Lecomte, các nghiên cứu dược liệu của Đỗ Tất Lợi (1999), Đoàn Thị Nhu (1982), nghiên cứu đa dạng sinh học Sa Pa của Nguyễn Nghĩa Thìn và Nguyễn Thị Thời (1998), nghiên cứu hiệu quả kinh tế LSNG của Nguyễn Tập (1990) và bản hướng dẫn kỹ thuật tạm thời của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Lào Cai (1994). Hệ thống pháp lý áp dụng trong nghiên cứu gồm Luật Đất đai, Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, các nghị định về giao đất, giao rừng, khoán bảo vệ rừng và Chương trình mục tiêu quốc gia 135.

Khóa luận sử dụng tổ hợp các phương pháp nghiên cứu lâm nghiệp và điều tra xã hội học nông thôn:

• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập tài liệu khí tượng thủy văn, niên giám thống kê năm 2013 của huyện Mường Tè, các báo cáo tổng kết giai đoạn 2007 – 2013 của Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Mường Tè và Chi cục Kiểm lâm địa phương.
• Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) và phỏng vấn hộ gia đình: Sử dụng bộ câu hỏi cấu trúc kết hợp câu hỏi mở để phỏng vấn trực tiếp 115 hộ gia đình tại 3 xã có diện tích Thảo quả lớn nhất (Thu Lũm, Ka Lăng, Pa Vệ Sử; thực hiện 35 phiếu/xã), tập trung vào các chủ hộ có kinh nghiệm canh tác lâu năm, già làng, trưởng bản và cán bộ kiểm lâm địa bàn.
• Phương pháp khảo sát, đo đếm thực địa: Tác giả tiến hành đo đếm định lượng trên 664 bụi Thảo quả thực tế tại các trạng thái rừng nhằm xác định mối tương quan giữa số quả trung bình trên bụi với các nhân tố hoàn cảnh: độ tàn che tầng cây cao ($0,2$; $0,3$; $0,4$; $0,5$), đai cao địa hình ($700 - 1200\text{ m}$; $1200 - 1700\text{ m}$; $1700 - 2400\text{ m}$) và vị trí vi địa hình (sườn, đỉnh, khe).
• Phương pháp phân tích ma trận SWOT: Phân tích tổng hợp điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của chuỗi giá trị và công tác quản lý rừng trồng Thảo quả tại địa bàn.
• Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê mô tả, tính toán giá trị trung bình, tần suất và so sánh tỷ lệ phần trăm trên các phần mềm phân tích chuyên dụng.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của LSNG trong việc xóa đói giảm nghèo gắn với bảo vệ rừng tại vùng cao Mường Tè; làm rõ những tồn tại về mặt kỹ thuật lâm sinh dẫn đến suy giảm năng suất và tổn hại thảm che phủ; xác định hệ thống mục tiêu chung, 4 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong công tác quản lý tài nguyên rừng tại địa phương.

Phần 2: Tổng quan về đề tài nghiên cứu

Nội dung chương tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận về LSNG, vai trò của kiến thức bản địa trong quản lý tài nguyên rừng nhiệt đới; điểm luận các công trình nghiên cứu Thảo quả tại Trung Quốc, Lào và Việt Nam. Chương này mô tả chi tiết điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của huyện Mường Tè: tổng diện tích tự nhiên $366.953,21\text{ ha}$ (đất lâm nghiệp chiếm khoảng $90%$), địa hình chia cắt phức tạp với đỉnh Pu Si Lung cao $3.076\text{ m}$, khí hậu nhiệt đới núi cao có nhiệt độ trung bình năm $22,4^\circ\text{C}$, lượng mưa trung bình năm $2.531\text{ mm}$ tập trung vào mùa hạ. Về kinh tế - xã hội, địa bàn gồm 14 đơn vị hành chính cấp xã/thị trấn, dân số $47.406$ người (năm 2013) gồm nhiều dân tộc thiểu số (Thái, Mông, La Hủ, Hà Nhì, Si La, Dao, Cống), tập quán sản xuất chủ yếu là nương rẫy, tỷ lệ hộ nghèo cao, giao thông cách trở với mật độ đường giao thông chỉ đạt $6,6\text{ km}/100\text{ km}^2$.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xác định đối tượng nghiên cứu là cây Thảo quả tại Mường Tè; xây dựng đề cương nghiên cứu gồm 5 nội dung chính: đánh giá thực trạng phát triển diện tích giai đoạn 2007 – 2013, phân tích SWOT, đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường, nghiên cứu thị trường tiêu thụ và đề xuất giải pháp lâm sinh - chính sách. Tác giả thiết kế sơ đồ quy trình 4 bước từ thu thập thông tin, điều tra thực địa, xử lý số liệu đến đề xuất giải pháp, đồng thời chi tiết hóa phương pháp điều tra 115 phiếu phỏng vấn nông hộ và phương pháp đo đếm 664 bụi cây mẫu ngoài thực địa.

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả nghiên cứu

Đây là chương nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện các số liệu điều tra:

• Thực trạng phát triển diện tích và sản lượng: Quá trình phát triển từ khi du nhập tự phát năm 1992 đến năm 2013 đạt quy mô $1.993,10\text{ ha}$ trên 7 xã, thu hút $1.808$ hộ tham gia, tổng sản lượng quả khô đạt hơn $275,26\text{ tấn/năm}$, doanh thu toàn huyện năm 2013 đạt gần 15 tỷ đồng.
• Yếu tố hoàn cảnh ảnh hưởng đến năng suất: Phân tích số liệu thực nghiệm đo đếm 664 bụi cây chỉ ra độ tàn che tối ưu cho số quả nhiều nhất là $0,3 - 0,4$ ($115 - 132\text{ quả/bụi}$); đai cao thích hợp nhất là $1200 - 1700\text{ m}$ ($150,3\text{ quả/bụi}$); các dạng địa hình sườn, đỉnh, khe cho năng suất tương đương nhau dưới tán rừng kín.
• Phân tích chuỗi giá trị và thị trường: Hoạt động sơ chế sấy quả phụ thuộc hoàn toàn vào củi rừng ($1,5 - 2\text{ m}^3\text{ củi}/100\text{ kg Thảo quả khô}$); tình trạng thu hoạch quả non do lo ngại mất trộm chiếm tới $30%$ sản lượng khô toàn huyện, làm hao hụt $20%$ năng suất và giảm $10%$ giá trị bán; thị trường phụ thuộc vào kênh tiểu ngạch xuất sang Trung Quốc với mức giá dao động mạnh từ $100.000\text{ đ/kg}$ (năm 2010 – 2011) lên đến $200.000 - 250.000\text{ đ/kg}$ khô (năm 2013).
• Đề xuất giải pháp: Nhóm giải pháp kỹ thuật chọn lập địa, điều chỉnh độ tàn che, dẫn nước giữ ẩm đất, chống thu hái non, cải tiến lò sấy tiết kiệm củi và nhóm giải pháp chính sách quản lý giao khoán bảo vệ rừng bền vững.

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính trong văn bản

Khóa luận đã tổng hợp diễn biến diện tích trồng Thảo quả tại 7 xã của huyện Mường Tè từ trước năm 2007 đến năm 2013 thông qua số liệu lưu trữ của Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện:

STT	Tên xã	Diện tích đến năm 2007 (ha)	Trồng mới giai đoạn 2008 - 2013 (ha)	Tổng diện tích đến 2013 (ha)	Diện tích cho thu hoạch (ha)	Diện tích trồng mới chưa thu hoạch (ha)
1	Pa Vệ Sử	140,00	351,545	491,545	167,52	324,03
2	Pa Ủ	29,79	122,907	152,697	34,56	118,14
3	Mù Cả	3,00	15,000	18,000	3,00	15,00
4	Ka Lăng	149,14	299,009	448,149	203,14	245,01
5	Thu Lũm	176,35	642,847	819,197	302,30	516,90
6	Tà Tổng	12,65	27,000	39,650	12,65	27,00
7	Tá Bạ	0,00	23,860	23,860	0,00	23,86
Tổng	Toàn huyện	510,93	1.482,168	1.993,10	723,17	1.269,94

Kết quả điều tra thực nghiệm mối tương quan giữa các yếu tố sinh thái lập địa với khả năng đậu quả của 664 bụi Thảo quả được tổng hợp như sau:

Chỉ tiêu sinh thái	Phân cấp điều tra	Số bụi điều tra	Số quả trung bình/bụi	Nhận xét sinh thái
Độ tàn che (TC)	TC = 0,2	133	92,00	Thiếu bóng che, đất khô cằn
	TC = 0,3	262	132,00	Năng suất tối ưu
	TC = 0,4	167	115,00	Năng suất cao
	TC = 0,5	101	58,00	Quá râm mát, hạn chế phân hóa mầm hoa
Đai cao địa hình	$700 \le H \le 1200\text{ m}$	269	73,40	Nhiệt độ cao, độ ẩm không khí thấp
	$1200 < H \le 1700\text{ m}$	292	150,30	Lập địa lý tưởng nhất cho Thảo quả
	$1700 < H \le 2400\text{ m}$	103	84,70	Quá lạnh, dễ chịu sương muối
Vị trí địa hình	Sườn	228	112,68	Năng suất tương đương nhau dưới tán rừng
	Đỉnh	266	104,86	Năng suất tương đương nhau dưới tán rừng
	Khe	170	110,48	Năng suất tương đương nhau dưới tán rừng

Ma trận SWOT về hiện trạng phát triển cây Thảo quả tại Mường Tè được tác giả đúc kết:

Ma trận SWOT	Nội dung chi tiết được xác định từ thực địa
Điểm mạnh (Strengths)	Dễ trồng, ít sâu bệnh, kỹ thuật chăm sóc đơn giản phù hợp với hộ nghèo; tận dụng diện tích đất dưới tán rừng tự nhiên; mang lại thu nhập tiền mặt cao (chiếm trên $50%$ thu nhập hộ tại các xã trọng điểm); tạo việc làm cho hơn $1.800$ hộ dân vùng cao.
Điểm yếu (Weaknesses)	Quỹ đất rừng phù hợp ngày càng khan hiếm; canh tác làm giảm đa dạng sinh học rừng tự nhiên do phát dọn thảm thực bì và triệt tiêu cây tái sinh mục đích; công nghệ sấy thủ công tiêu tốn $1,5 - 2\text{ m}^3$ củi rừng cho $100\text{ kg}$ quả khô; thu hoạch quả non làm suy giảm phẩm cấp.
Cơ hội (Opportunities)	Nhận được sự hỗ trợ từ Chương trình 135 và đề án chuỗi giá trị của Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lai Châu; nhu cầu tiêu thụ dược liệu và hương liệu từ thị trường Trung Quốc rất lớn; các xã bắt đầu xây dựng quy ước thôn bản tự quản bảo vệ rừng.
Thách thức (Threats)	Nguy cơ mất trộm quả dẫn đến nạn thu hái non lan tràn; rủi ro sương muối, rét đậm làm chết trộm cây con; chế tài xử phạt vi phạm quy chế quản lý bảo vệ rừng chưa đủ răn đe; phụ thuộc hoàn toàn vào kênh xuất khẩu tiểu ngạch khiến giá cả bấp bênh.

Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất

Khóa luận đóng góp hệ thống cứ liệu thực tế phản ánh bức tranh phát triển cây Thảo quả tại Mường Tè giai đoạn 2007 – 2013, chỉ rõ điểm nghẽn giữa lợi ích kinh tế trước mắt và nguy cơ suy thoái rừng dài hạn. Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp mang tính khả thi:

1. Giải pháp kỹ thuật lâm sinh: Quy hoạch vùng trồng tập trung ở đai cao $1200 - 1700\text{ m}$; chọn nơi đất ẩm, nhiều mùn, tầng đất dày trên $40\text{ cm}$; điều chỉnh và duy trì độ tàn che tầng cây cao ở mức $0,3 - 0,4$; tuyệt đối không phát quang trắng thảm tươi và giữ lại cây gỗ tái sinh; áp dụng các biện pháp dẫn nước truyền thống bằng ống tre/nứa từ khe suối để duy trì độ ẩm đất trong mùa khô.
2. Giải pháp thu hoạch và chế biến sau thu hoạch: Xây dựng và thực thi hương ước, quy ước thôn bản có chế tài nghiêm khắc để ngăn ngừa nạn mất trộm, bảo đảm thu hái khi quả chín sinh lý đạt tiêu chuẩn (khắc phục thất thoát $20%$ sản lượng và $10%$ giá bán); nhân rộng mô hình lò sấy cải tiến nhằm giảm thời gian sấy và tiết kiệm triệt để lượng củi đun lấy từ rừng tự nhiên.
3. Giải pháp quản lý và chính sách: Giữ ổn định diện tích Thảo quả hiện có ở mức xấp xỉ $2.000\text{ ha}$, không phát dọn mở rộng thêm diện tích vào rừng đặc dụng và phòng hộ xung yếu; đẩy mạnh công tác giao đất giao rừng gắn liền với quyền hưởng lợi lâu dài cho người dân; liên kết các hộ trồng thành tổ hội chuỗi giá trị nhằm ổn định giá bán và hạn chế sự ép giá của thương lái tiểu ngạch.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận nêu rõ những giới hạn mang tính khách quan và chủ quan trong quá trình triển khai:

• Hạn chế: Địa bàn huyện Mường Tè có diện tích rộng lớn, địa hình chia cắt mạnh, giao thông đi lại hiểm trở và thời gian thực hiện đề tài tốt nghiệp có hạn, do đó tác giả chỉ tiến hành phỏng vấn sâu tại 3 xã (Thu Lũm, Ka Lăng, Pa Vệ Sử) và khảo sát trên 664 bụi mẫu; các chỉ tiêu thổ nhưỡng như hàm lượng mùn, độ dày tầng đất, độ ẩm và pH chỉ dừng lại ở mức độ phân cấp, kế thừa định tính từ tài liệu tổng quan mà chưa phân tích trong phòng thí nghiệm; số liệu thị trường tiêu thụ chủ yếu dựa trên quan sát các điểm thu mua tiểu ngạch tại địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tác giả gợi ý cần tiếp tục có những nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu về cấu tạo và nguyên lý vận hành của các mẫu lò sấy cải tiến tiết kiệm nhiên liệu; nghiên cứu định lượng mức độ ảnh hưởng của mật độ trồng Thảo quả đến tỷ lệ tái sinh tự nhiên của các loài cây gỗ bản địa; đánh giá chi tiết biến động hóa tính và lý tính đất rừng sau chu kỳ canh tác Thảo quả nhiều năm.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là tài liệu học thuật hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Khuyến nông và Phát triển nông thôn.

Về mặt dữ liệu, công trình cung cấp bảng số liệu điều tra chi tiết về hiện trạng phân bố Thảo quả tại 7 xã vùng cao của huyện Mường Tè trong giai đoạn lịch sử 2007 – 2013. Đối với những người làm đề tài nghiên cứu về LSNG và kinh tế lâm nghiệp, khóa luận là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp tích hợp công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) với các phương pháp điều tra cấu trúc lâm phần thực địa. Các phân tích về mâu thuẫn giữa củi đốt lò sấy với công tác bảo vệ rừng, cùng thực trạng thất thoát do nạn thu hoạch non, là cơ sở thực tiễn để các nhà quản lý lâm nghiệp xây dựng chính sách quản lý rừng bền vững tại khu vực Tây Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Cây Thảo quả được đưa vào gây trồng tại huyện Mường Tè từ thời điểm nào và do ai khởi xướng? Cây Thảo quả bắt đầu được đưa vào trồng tại Mường Tè từ năm 1992. Quá trình di thực này mang tính tự phát do đồng bào các dân tộc thiểu số như Mông, Dao, Hà Nhì, La Hủ tại các xã vùng cao lấy giống từ các huyện lân cận về trồng thử nghiệm dưới tán rừng tự nhiên theo quy mô hộ gia đình ($1 - 2\text{ ha/hộ}$).

2. Độ tàn che và đai cao địa hình nào mang lại năng suất quả cao nhất cho Thảo quả tại Mường Tè? Theo số liệu điều tra thực địa trên 664 bụi Thảo quả của tác giả, độ tàn che tầng cây cao tối ưu đạt $0,3 - 0,4$ cho số quả trung bình từ $115$ đến $132\text{ quả/bụi}$. Đai cao địa hình thích hợp nhất là từ $1200\text{ m}$ đến $1700\text{ m}$ so với mặt nước biển, đạt năng suất trung bình $150,3\text{ quả/bụi}$, cao vượt trội so với đai cao dưới $1200\text{ m}$ ($73,4\text{ quả/bụi}$) và đai cao trên $1700\text{ m}$ ($84,7\text{ quả/bụi}$).

3. Tại sao người dân địa phương thường thu hoạch Thảo quả non và việc này gây tổn thất kinh tế ra sao? Nguyên nhân chính khiến người dân thu hoạch non là do sợ bị mất trộm nông sản tại nương rừng xa khu dân cư. Hậu quả là khoảng $30%$ sản lượng quả khô toàn huyện là quả hái non, khiến người trồng mất khoảng $20%$ sản lượng mỗi vụ (do quả chưa tích lũy đủ sinh khối) và mất thêm $10%$ thu nhập do quả sấy bị óp, màu sắc xấu làm giảm giá bán.

4. Kỹ thuật sấy Thảo quả thủ công tại Mường Tè tác động tiêu cực như thế nào đến tài nguyên rừng? Người dân chủ yếu đào lò sấy thủ công ngay tại nương thảo quả và sử dụng gỗ, củi khai thác tại chỗ từ rừng tự nhiên. Theo tập quán, để thu được $100\text{ kg}$ Thảo quả khô cần tiêu tốn từ $1,5$ đến $2\text{ m}^3$ củi rừng. Công nghệ sấy tiêu hao lớn này làm suy thoái nghiêm trọng cấu trúc tầng cây gỗ và triệt hạ tầng cây tái sinh xung quanh khu vực canh tác.

5. Đến năm 2013, xã nào có diện tích trồng Thảo quả lớn nhất huyện Mường Tè và quy mô cụ thể là bao nhiêu? Xã Thu Lũm có diện tích trồng Thảo quả lớn nhất huyện Mường Tè với tổng diện tích đạt $819,197\text{ ha}$ (chiếm hơn $41%$ diện tích Thảo quả toàn huyện), trong đó có $302,30\text{ ha}$ đã cho thu hoạch và $516,90\text{ ha}$ là diện tích trồng mới đang trong giai đoạn kiến thiết cơ bản.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Pờ Xú Po đã phản ánh bức tranh thực trạng gây trồng và phát triển cây Thảo quả tại huyện Mường Tè giai đoạn 2007 – 2013 dựa trên nguồn dữ liệu khảo sát thực nghiệm và điều tra nông hộ. Công trình khẳng định vai trò kinh tế xóa đói giảm nghèo quan trọng của loài lâm sản ngoài gỗ này, đồng thời xác lập các thông số lập địa tối ưu về độ tàn che ($0,3 - 0,4$) và đai cao ($1200 - 1700\text{ m}$) cho khả năng kết quả cao nhất. Các phân tích về tác động tiêu cực của tập quán hái non và công nghệ sấy tốn củi rừng là luận cứ để tác giả đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh kết hợp quản lý quy ước thôn bản nhằm hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế vùng cao gắn liền với bảo vệ bền vững tài nguyên rừng phòng hộ đầu nguồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trong những năm gần đây, vai trò của rừng ngày càng được nhận thức rõ hơn bao giờ hết. Rừng cung cấp gỗ và lâm đặc sản quý phục vụ cho nhu cầu cuộc sống của hàng triệu đồng bào miền núi. Rừng là nơi nuôi dưỡng nguồn nước, bảo vệ đất chống xói mòn, làm sạch môi trường và mang lại văn hóa, tinh thần. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, sự bùng nổ của dân số thế giới, rừng ngày càng bị thu hẹp về diện tích, giảm sút về chất lượng.

Nguyên nhân chủ yếu của mất rừng là sự can thiệp thiếu sự hiểu biết của con ngươi. Với điều kiện sống nghèo đói người ta đã khai thác rừng một cách quá khả năng phục hồi của nó. Ngoài ra, cũng có những nguyên nhân liên quan tới tính không hợp lý của các biện pháp kỹ thuật lâm sinh hoặc những biện pháp về kinh tế xã hội thiếu khoa học đã làm tăng những tác động tiêu cực đến rừng. Nhiều nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng một trong những giải pháp tốt nhất cho bảo vệ và phát triển rừng là kinh doanh lâm sản ngoài gỗ.

Nó cho phép tạo được nguồn thu nhập kinh tế ổn định cho người dân miền núi trong khi vẫn bảo vệ và phát triển được rừng. Kinh doanh lâm sản ngoài gỗ đang nhận được sự hưởng ứng tích cực của người dân miền núi. Thảo Qủa là loại cây lâm sản ngoài gỗ có thân thảo, sống lâu năm dưới tán rừng. Chiều cao trung bình có thể đạt đến 2-3m.

Hạt Thảo Qủa được dùng làm dược liệu và thực phẩm có giá trị. Trong những năm gần đây Thảo Qủa đã được xuất khẩu ra nước ngoài với sản lượng hàng trăm tấn mỗi năm. Nó đã trở thành nguồn thu nhập quan trọng của nhiều hộ gia đình vùng cao ở các huyện Mường Tè. e 2 Thảo Qủa cũng là loài cây chỉ có thể sinh trưởng, phát triển và cho năng suất cao khi sống dưới tán rừng.

Do đó, để trồng và phát triển Thảo Qủa đòi hỏi người dân phải bảo vệ và phát triển rừng. Vì vậy Thảo Qủa đã được đánh giá như một yếu tố quan trọng vừa góp phần phát triển kinh tế xã hội vùng cao,vừa góp phần phát triển bảo vệ rừng. Với nhận thức trên, nhà nước đã có chủ trương khuyến khích các địa phương gây trồng Thảo Qủa.nhà nước không chỉ tuyên truyền về giá trị kinh tế và sinh thái của Thảo Qủa, mà còn quy hoạch vùng sản xuất Thảo Qủa, xây dựng các mô hình trình diễn, cho vay vốn gây trồng và cho phép xuất khẩu Thảo Qủa vv. Tuy nhiên, do chưa hiểu biết đầy đủ về đặc điểm sinh thái của Thảo Qủa mà việc gây trồng rừng và phát triển loài cây này đang gặp không ít khó khăn.

Trong một số trường hợp,do gây trồng trên điều kiện lập địa không thích hợp người ta đã làm giảm sinh trưởng và năng suất của Thảo Qủa. Trong một số trường hợp khác người ta lại mở tán rừng một cách quá mức. Điều này vừa làm giảm năng suất của Thảo Qủa, vừa làm giảm khả năng phòng hộ rừng. Để góp phần giải quyết tồn tại trên tôi thực hiện đề tài “Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp trồng và phát triển cây Thảo Qủa tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu” trên cơ sở đó đề xuất những giải pháp lâm sinh nhằm nâng cao năng suất của Thảo Qủa ở huyện Mường Tè một trong những địa phương nằm trong vùng quy hoạch phát triển Thảo Qủa hiện nay.

Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu chung Tìm hiểu thực trạng sản xuất Thảo Qủa tại huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Trên cơ sở đó rút ra những kết luận và đề xuất một số giải pháp đúng đắn có cơ sở khoa học và những cơ chế chính sách nhằm thúc đẩy trồng cây Thảo Qủa. Mục tiêu cụ thể Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn sản xuất Thảo Qủa tại huyện Mường, tỉnh Lai Châu.

Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội môi trường, tính bền vững của nghề trồng Thảo Qủa. Tìm ra những thuận lợi, khó khăn trong việc sản xuất Thảo Qủa. Đưa ra một số giải pháp nhằm khắc phục khó khăn và thúc đẩy nghề trồng Thảo Qủa. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Củng cố kiến thức từ cơ sở đến chuyên ngành đã học trong trường, làm quen với phương pháp khoa học, ứng dụng kiến thức trong thực tiễn, nâng cao trình độ để phục vụ công tác sau này. Rèn luyện kỹ năng thu thập và xử lý số liệu, viết báo cáo. Giúp hiểu thêm về quá trình xuất khẩu, tình hình kinh tế xã hộ môi trường hiện nay. Ý nghĩa thực tiễn Nhận thấy được những gì đã làm được và chưa làm được khi triển khai trồng Thảo Qủa tại huyện từ đó có hướng đi đúng.

Kết quả nghiên cứu của đề tài giúp cho địa phương có định hướng phát triển tích cực nghề trồng Thảo Qủa. e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học Khái niệm về lâm sản ngoài gỗ Trước đây, người ta coi gỗ là sản phẩm chính của rừng, còn các lâm sản khác như song, mây, dầu, nhựa, sợi, lương thực, thực phẩm, dược liệu v. do có khối lượng nhỏ lại ít được khai thác, nên thường coi là sản phẩm phụ của rừng.

Người ta gọi chúng là lâm sản phụ (minor forest products) hoặc đặc sản rừng (special forest products). Trong những thập kỷ gần đây, rừng bị tàn phá mạnh, gỗ trở nên hiếm và sử dụng ít dần, nhiều nguyên liệu khác như kim loại và các chất tổng hợp dần dần thay thế gỗ trong công nghiệp và các ngành khác. Trong khi đó các "Lâm sản phụ" được sử dụng ngày càng nhiều hơn và với những chức năng đa dạng hơn. Một số nghiên cứu gần đây đó cho thấy nếu được quản lý tốt thì nguồn lợi từ “Lâm sản phụ” hoàn toàn không nhỏ, đôi khi còn lớn hơn cả gỗ.

Vì vậy, để khẳng định vai trò của các "Lâm sản phụ" người ta đó sử dụng một thuật ngữ mới thay cho nó là "Lâm sản ngoài gỗ" ("Non- timber forest products" hay "Non-wood forest products"). Các nhà khoa học đã đưa ra những khái niệm khác nhau về lâm sản ngoài gỗ. de Beer (1992)[9] “Lâm sản ngoài gỗ được hiểu là toàn bộ động vật, thực vật và những sản phẩm khác ngoài gỗ của rừng được con người khai thác và sử dụng”. Năm (1994)[12], trong hội nghị các chuyên gia lâm sản ngoài gỗ của các nước vùng Châu Á - Thái Bình Dương họp tại Bangkok, Thái Lan đã thông qua khái niệm về lâm sản ngoài gỗ như sau: "Lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các sản phẩm cụ thể, có thể tái tạo, ngoài gỗ, củi và than.

Lâm sản ngoài gỗ được khai thác từ rừng, đất rừng hoặc từ các cây thân gỗ. Vì vậy, các sản phẩm như cát, đá, nước, du lịch sinh thái e 5 không phải là các lâm sản ngoài gỗ". Để có một khái niệm chung và thống nhất, hội nghị do tổ chức Nông lương thế giới tổ chức vào tháng 6/1999 đã đưa ra khái niệm về lâm sản ngoài gỗ như sau: "Lâm sản ngoài gỗ bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, được khai thác từ rừng, đất có rừng và các cây thân gỗ". Sau nhiều năm nghiên cứu về lâm sản ngoài gỗ Jenne.

de Beer (1992)[9] đó bổ sung khái niệm lâm sản ngoài gỗ. Theo ông "Lâm sản ngoài gỗ bao gồm các nguyên liệu có nguồn gốc sinh vật, không phải là gỗ, được khai thác từ rừng để phục vụ con người. Chúng bao gồm thực phẩm, thuốc, gia vị, tinh dầu, nhựa, nhựa mủ, ta nanh, thuốc nhuộm, cây cảnh, động vật hoang dã (động vật sống hay các sản phẩm của chúng), củi và các nguyên liệu thô như tre, nứa, mây, song, gỗ nhỏ và sợi". Theo khái niệm này của Jenne.

de Beer là đơn giản, dễ sử dụng nhưng khác với hầu hết các khái niệm trước đây là ông đã đưa củi vào nhóm lâm sản ngoài gỗ. Về giá trị của lâm sản ngoài gỗ Hầu hết mọi người đều thừa nhận lâm sản ngoài gỗ như một yếu tố quan trọng cho phát triển kinh tế xã hội miền núi. Ở Ghana, lâm sản ngoài gỗ có vai trò cung cấp thực phẩm, thuốc chữa bệnh, vật liệu xây dựng,v. đồng thời cũng chiếm gần 90% nguồn thu nhập của các hộ gia đình Falconer, (1989) [11].

Lâm sản ngoài gỗ cũng là một bộ phận của rừng, nếu lâm sản ngoài gỗ được sử dụng một cách hợp lý thì nó đóng vai trò to lớn trong quá trình phục hồi và phát triển rừng ở các nước đang phát triển. Lâm sản ngoài gỗ được các nhà nghiên cứu coi như một yếu tố góp phần bảo tồn rừng và phát triển bền vững ở miền núi nhiệt đới Clark, (1997) [10]; Mendelsohn, (1989) [8]. Khi nghiên cứu ở lưu vực sông Công gô ở Cameroon, L.Clark kết luận:" Sự phát triển của lâm sản ngoài gỗ là một yếu tố đóng góp vào sự bảo tồn của hệ sinh thái rừng". Trong nghiên cứu của mình, Mendelsohn (1989) e 6 [8] đó cho thấy người ta có thể gặp một đám sản phẩm có giá trị rất cao.

Peter (1989) [14] đã tìm thấy những khu rừng với 5 loài cây có giá trị kinh tế cao ở vùng Amazon của Peru. Hàng năm chúng cho thu nhập từ 200- 6000 USD/ha. Myers (1986) [13] ước lượng khoảng 60% tổng sản phẩm phi gỗ được tiêu thụ bởi người địa phương và không bao giờ tính ra tiền mặt. Rõ ràng là người dân địa phương đã đạt được lợi ích cơ bản của họ từ những khu rừng kế cận.

Đối với nền kinh tế của một số nước vai trò của lâm sản ngoài gỗ đó được khẳng định chẳng hạn ở Thái Lan trong năm 1987 đó xuất khẩu lâm sản ngoài gỗ đạt giá trị 23 triệu USD, ở Indonesia cũng trong năm đó đạt 238 triệu USD và ở Malaysia trong năm 1986 xuất khẩu hàng hóa sản xuất từ lâm sản ngoài gỗ đạt xấp xỉ 11 triệu USD (Jenne. Ở ấn Độ (1982) lâm sản ngoài gỗ chiếm gần 40% giá trị lâm sản và 560% giá trị lâm sản xuất khẩu. Ở Lào cũng đề ra mục tiêu đến năm 2000 có thể thu hời 50% nguồn lợi của rừng không phải là gỗ (Cứu lấy trái đất, 1993[7]). Trong một số trường hợp lợi ích thu được từ lâm sản ngoài gỗ lớn hơn nhiều so với thu nhập từ các sản phẩm khác.