ĐẶT VẤN ĐỀ Xơ hóa cơ Delta là tình trạng bệnh lý khi một phần hoặc toàn bộ cơ Delta bị xơ hoá gây ảnh hƣởng đến chức năng vận động cơ. Xơ hoá cơ Delta có thể do bẩm sinh hoặc mắc phải [18]. Ở Mỹ và Châu Âu xơ hóa cơ Delta xảy ra rất ít. Nhƣng ở Châu Á có khá nhiều báo cáo về những trƣờng hợp xơ hóa cơ Delta đã đƣợc phát hiện từ các nƣớc nhƣ Ấn Độ, Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc, tuy nhiên số lƣợng chỉ một vài chục đến hơn một trăm trƣờng hợp [20], [21], [22], [28], [30], [31], [35], [37], [41], [44], [45].
Trong các nghiên cứu đó các tác giả đề cập đến nguyên nhân dẫn đến tình trạng xơ hoá cơ Delta, các hạn chế chức năng vận động, mức độ xơ hoá và biến dạng tại khớp vai, các yếu tố liên quan, cũng nhƣ các biện pháp can thiệp mà chủ yếu là can thiệp phẫu thuật chỉnh hình và phục hồi chức năng sau phẫu thuật, chƣa thấy báo cáo về hiệu quả của can thiệp phục hồi chức năng đơn thuần. Ở Việt Nam vào cuối năm 2005, một hiện tƣợng làm xôn xao dƣ luận xã hội cũng nhƣ gây chú ý quan tâm đặc biệt của ngành y tế là phát hiện trên địa bàn huyện Nghi Xuân-Hà Tĩnh có hàng loạt trƣờng hợp bị xơ hoá cơ Delta có cùng biểu hiện bất thƣờng ở vùng khớp vai và cánh tay đó là: cánh tay dạng xa thân, không thể khép sát vào thân mình, vai xệ, hạn chế các chức năng sinh hoạt hàng ngày, hạn chế tầm vận động của khớp vai, cơ lực các nhóm cơ vùng vai bị yếu. Chỉ riêng ở xã Xuân Thành đã phát hiện có 248 trƣờng hợp bị xơ hoá cơ Delta và tính đến ngày 14/7/2006 đã phát hiện 14.287 trƣờng hợp trên toàn quốc [1]. Số trƣờng hợp bị xơ hoá cơ Delta chủ yếu tập chung ở lứa tuổi dƣới 20 tuổi [13].
Đây là độ tuổi đang phát triển mạnh nhất về thể chất và tinh thần chính vì vậy xơ hoá cơ Delta nếu không đƣợc điều trị sớm và đúng phƣơng pháp sẽ gây hạn chế chức năng vận động khớp vai, biến dạng cột sống ảnh hƣởng đến chức năng hô hấp và tim mạch, ảnh hƣởng thẩm mỹ do sự mất cân xứng gây nên. Việc điều trị xơ hoá cơ Delta hiện nay ở nƣớc ta chủ yếu là phẫu thuật cho những trƣờng hợp xơ hoá mức độ nặng, phục hồi chức năng cho những trƣờng hợp xơ hoá mức độ nhẹ và trung bình [3]. Tuy nhiên mới chỉ có hai nghiên cứu về phục hồi chức năng xơ hoá cơ Delta đƣợc báo 2 cáo và hai nghiên cứu này đƣợc tiến hành tại bệnh viện [8], [17], chƣa có nghiên cứu nào về phục hồi chức năng xơ hoá cơ Delta tại cộng đồng đƣợc báo cáo. Trên thực tế xơ hoá cơ Delta là bệnh tiến triển cần phải điều trị lâu dài và không thể chỉ dựa vào phục hồi chức năng tại các cơ sở chuyên khoa để giải quyết hết sự hạn chế chức năng vận động khớp vai ở trẻ vì cần rất nhiều thời gian, công sức, tiền bạc.
Phục hồi chức năng tại cộng đồng là phƣơng pháp phù hợp trong điều kiện hiện nay, với việc tổ chức chuyển giao kiến thức và kỹ năng phục hồi đến tận gia đình trẻ xơ hoá cơ Delta và thành viên cộng đồng. Từ đó trẻ sẽ tự tập luyện và các thành viên trong gia đình sẽ là ngƣời giám sát trực tiếp. Phƣơng pháp phục hồi chức năng này không những số lƣợng trẻ đƣợc phục hồi tăng lên mà còn lôi kéo đƣợc sự tham gia của cộng đồng tạo cơ hội cho trẻ xơ hoá cơ Delta đƣợc phục hồi nhiều hơn. Tại huyện Hoài Đức-Hà Nội, có 306 trƣờng hợp từ 6-18 tuổi bị xơ hoá cơ Delta, trong số đó có 234 trẻ đã đƣợc phẫu thuật còn lại 72 trẻ không phẫu thuật mà chỉ điều trị phục hồi chức năng.
Tháng 2/2008 Bệnh viện nhi TW đã tiến hành tập huấn chuyển giao kỹ thuật phục hồi chức năng xơ hoá cơ Delta tại cộng đồng cho cha/mẹ trẻ và trẻ bị xơ hoá cơ Delta không có chỉ định phẫu thuật [15]. Tuy nhiên tác động của tập huấn nhƣ thế nào đối với sự cải thiện tình trạng hạn chế chức năng vận động khớp vai của trẻ thì chƣa đƣợc đánh giá. Vậy thực trạng chức năng vận động của khớp vai sau tập luyện phục hồi chức năng 5 tháng tại cộng đồng đƣợc cải thiện nhƣ thế nào so với trƣớc khi đƣợc can thiệp và những yếu tố nào liên quan đến sự cải thiện đó là những câu hỏi cần đƣợc giải đáp. Để góp phần cung cấp những cơ sở thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả của công tác phục hồi chức năng xơ hoá cơ Delta tại cộng đồng, giúp cho trẻ bị xơ hoá cơ Delta cải thiện chức năng vận động khớp vai, hạn chế những biến dạng ảnh hƣởng đến thẩm mỹ, tránh những hậu quả nặng nề về cả thể chất và tinh thần sau này, giảm gánh nặng không chỉ cho ngành y tế mà cho cả gia đình và xã hội chúng tôi tiến hành đề tài: “Đánh giá tác động của tập huấn chuyển giao kỹ thuật phục hồi chức năng cho cha/mẹ lên chức năng vận động của trẻ xơ hóa cơ Delta tại huyện Hoài Đức-Hà Nội năm 2008”.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Đánh giá sự thay đổi kiến thức và thực hành của cha/mẹ trẻ bị xơ hoá cơ Delta về phục hồi chức năng xơ hoá cơ Delta sau 5 tháng tập huấn chuyển giao kỹ thuật phục hồi chức năng tại nhà. Đánh giá sự thay đổi chức năng vận động khớp vai của trẻ từ 6-18 tuổi bị xơ hoá cơ Delta không có chỉ định phẫu thuật sau 5 tháng tập luyện phục hồi chức năng. Xác định một số yếu tố liên quan đến sự cải thiện chức năng vận động khớp vai của trẻ bị xơ hoá cơ Delta không có chỉ định phẫu thuật tuổi từ 6-18 sau tập luyện phục hồi chức năng 5 tháng tại huyện Hoài Đức-Hà Nội, năm 2008.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tóm tắt cấu trúc của khớp vai Theo tác giả Trịnh Văn Minh [14] 1. Các mặt khớp của khớp vai Chỏm xƣơng cánh tay có hình 1/3 khối cầu hƣớng lên trên và vào trong. Ổ chảo xƣơng: Hình bầu dục, lõm lòng chảo, cao 3,5cm; rộng 2,5cm chỉ bằng 1/3 hoặc 1/4 diện tích chỏm xƣơng cánh tay vai.
Viền ổ chảo: Là một vòng sụn bám quanh ổ chảo làm cho lòng ổ chảo sâu thêm để tăng diện tiếp khớp với chỏm xƣơng cánh tay. Dƣới sụn viền có một khuyết ở bờ trƣớc ổ chảo là một khe hở thông với túi cùng dịch hoạt.xƣơng sƣờn và cột sống. Bao khớp Bao xơ mỏng và rộng, ở trên bám quanh ổ chảo xƣơng vai. Ở dƣới bám quanh đầu trên xƣơng cánh tay: ở trên bám vào cổ giải phẫu, ở dƣới bám vào cổ phẫu thuật.
Bao hay màng hoạt dịch bao quanh đầu dài cơ nhị đầu, thông với túi thanh mạc của cơ dƣới vai, cơ nhị đầu cánh tay và cơ Delta. Các dây chằng Bao gồm các dây chằng sau: Dây chằng quạ cánh tay, dây chằng ổ chảo cánh tay, dây chằng trên, dây chằng giữa, dây chằng dƣới. Các cơ ở vai Cơ ngực lớn, cơ ngực bé, cơ dƣới đòn, cơ răng trƣớc, các cơ ở vùng bả vai lƣng Các cơ nhóm nông: Cơ thang, cơ lƣng rộng. 5 Các cơ nhóm sâu: Cơ nâng vai, các cơ trám, cơ răng trƣớc, cơ trên gai, cơ dƣới gai, cơ tròn to, cơ tròn bé, cơ dƣới vai.
Vận động của khớp vai Khớp vai là khớp lớn nhất chi trên có hình ổ chảo, là một khớp có chứa hoạt dịch vận động linh hoạt và có tầm vận động rộng do chỏm xƣơng cánh tay hình khối cầu và khớp với ổ chảo xƣơng vai mà bề mặt không che phủ toàn bộ ổ chảo. Khớp vai vận động theo ba trục không gian. Trục ngang có các vận động: Dạng - Khép Trục trƣớc sau có các vận động: Gấp - Duỗi Trục thẳng đứng có các vận động: Xoay trong - Xoay ngoài Các vận động của khớp vai còn bao gồm sự phối hợp vận động của các trục mà điển hình là vận động xoay của khớp vai. Động tác dạng của khớp vai về mặt lý thuyết có thể đạt 90 độ do có khớp mỏm quạ và khớp cùng vai đòn án ngữ.
Xong thực tế tay vẫn đƣa cao hơn đƣợc do có sự di chuyển phối hợp của xƣơng vai, xƣơng đòn các xƣơng sƣờn và cột sống. Khi đƣa tay lên quá đầu thì cực dƣới xƣơng bả vai cùng đƣa ra ngoài và cột sống đoạn dƣới ngực và thắt lƣng đẩy ƣỡn ra trƣớc. Tầm vận động của khớp vai đƣợc đo theo phƣơng pháp Zero thì tầm vận động bình thƣờng của khớp vai là: Gập khớp vai: 0 - 1800 Duỗi khớp vai: 0 - 500 Dạng khớp vai: 0 - 1800 Khép khớp vai: 0 - 450 Xoay trong: 0 - 900 Xoay ngoài : từ 0 - 900 6 Dạng khớp vai trong mặt phẳng ngang vai: 0 đến 45 - 500. Khép khớp vai trong mặt phẳng ngang vai: 0 - 1350.3 Cấu trúc giải phẫu cơ Delta Hình 1: Cơ vai nhìn từ mặt trước Cơ Delta: gồm ba bó trƣớc, giữa và sau Nguyên ủy: Bó trƣớc: 1/3 ngoài và phía trƣớc xƣơng đòn Bó giữa: mỏm cùng vai Bó sau: gai sau xƣơng bả vai Bám tận: Rãnh Delta đầu trên xƣơng cánh tay [14].
Vai trò của cơ Delta Bó trƣớc: Gấp và xoay trong cánh tay, tham gia một phần dạng cánh tay Bó giữa: Dạng cánh tay trên mặt phẳng ngang thân Bó sau: Dạng và xoay ngoài trên mặt phẳng ngang vai, tham gia dạng cánh tay trên mặt phẳng ngang thân [14]. Định nghĩa xơ hoá cơ Delta: Xơ hoá cơ Delta là tình trạng bệnh lý khi một phần hoặc toàn bộ cơ Delta bị xơ hoá gây ảnh hƣởng đến chức năng vận động cơ. Cơ Delta bị xơ hoá có thể do bẩm sinh hay mắc phải. Khi xuất hiện dải xơ trong cơ Delta, độ đàn hồi của của cơ giảm đi, dải xơ tăng dần đƣa cánh tay ra xa thân mình, kéo xƣơng bả vai xoay ra ngoài.
Nếu bị xơ hoá nặng thì dẫn đến biến dạng khớp vai, xƣơng bả vai [18]. Yếu tố nguy cơ liên quan đến xơ hoá cơ Delta Hầu hết các tài liệu đều cho thấy xơ hoá cơ Delta thƣờng xảy ra sau tiêm các thuốc vào vùng cơ Delta mà các thuốc thƣờng xử dụng là kháng sinh, vitamin và thuốc giảm đau. Xơ hoá cơ Delta không rõ nguyên nhân hoặc do bẩm sinh hoặc nằm trong bệnh xơ hoá toàn thân [20], [27], [35].