Đặt vấn đề Xuất phát từ tình hình hiện nay và yêu cầu phát triển đất nƣớc trong thời kỳ mới, đƣờng lối kinh tế của Đảng ta đƣợc xác định là: Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, đƣa nƣớc ta trở thành một nƣớc công nghiệp. Ƣu tiên phát triển lực lƣợng sản xuất phù hợp theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa, phát huy cao độ nội lực, đồng thời tranh thủ nguồn lực bên ngoài và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế để phát triển nhanh, có hiệu quả và bền vũng, tăng trƣởng kinh tế đi liền với phát triển văn hóa, từng bƣớc cải thiện đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, bảo vệ và cải thiện môi trƣờng; kết hợp phát triển kinh tế xã hội với tăng cƣờng quốc phòng và an ninh. Việc chọn chính xác địa điểm xây dựng các cụm công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề có ý nghĩa rất quan trọng cho sự tồn tại và phát triển bền vững của nền công nghiệp và sự phát triển chung của các thành phố, thị xã, thị trấn trƣớc mắt và lâu dài. Thanh Minh là một trong những địa bàn có sự phát triển sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp khá sớm trên địa bàn thị xã Phú Thọ, nhƣng đến nay còn manh mún, tự phát, nằm xen lẫn khu dân cƣ không có hạ tầng kỹ thuật đồng bộ gây ô nhiễm môi trƣờng và khó khăn trong việc quản lý đất đai, không khai thác hết hiệu quả của đất đai.
Do vậy trƣớc khi vận hành, xây dựng các công trình, hạ tầng, cơ sở, cần có những nghiên cứu đánh giá chi tiết về các tác động đến môi trƣờng, các ảnh hƣởng đến môi trƣờng tự nhiên, kinh tế, xã hội là điều cần thiết, phù hợp với luật bảo vệ môi trƣờng. Vì thế tôi đã chọn đề tài “Đánh giá tác động môi trường dự án đầu tư hạ tầng cụm công nghiệp Thanh Minh, thị xã Phú Thọ, Tỉnh Phú Thọ” làm đề tài luận văn thạc sỹ của mình. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Việc nghiên cứu đánh giá tác động môi trƣờng của Dự án đầu tƣ hạ tầng cụm công nghiệp Thanh Minh, thị xã Phú Thọ, Tỉnh Phú Thọ sẽ cung cấp những luận cứ khoa học cho cơ quan xét duyệt có cơ sở xem xét, lựa chọn quyết định phƣơng án xây dựng công trình phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững.
- Luận văn sẽ trình bày những nghiên cứu về yếu tố ảnh hƣởng đến môi trƣờng của một dự án, nằm trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Phú Thọ. Luận văn cung cấp những số liệu thực tiễn để những ngƣời có trách nhiệm cân nhắc khi đề ra các quyết định thực hiện dự án, lựa chọn phƣơng án phù hợp đảm bảo các chỉ tiêu về bảo vệ môi trƣờng, cũng nhƣ kiểm soát những rủi ro có thể gây ra. - Luận văn cung cấp thông tin cho ban quản lý dự án, cán bộ quản lý môi trƣờng làm căn cứ khoa học để đƣa ra những quy định chung về quản lý môi trƣờng khi dự án đi vào hoạt động. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Đánh giá tác động môi trường Năm 1969, một uỷ ban khoa học về những vấn đề môi trƣờng (The Scientific Committee on Problem of the Enviroment: SCOPE) của Liên Hiệp Quốc đƣợc thành lập nhằm mục đích: - Nghiên cứu những kiến thức tiên tiến về ảnh hƣởng của con ngƣời và những hoạt động của họ đến môi trƣờng, cũng nhƣ những ảnh hƣởng của môi trƣờng đến con ngƣời, sức khoẻ và lợi ích của họ. Yêu cầu này đƣợc đặt ra vừa có quy mô toàn cầu, vừa có tính chất quốc gia và khu vực, vừa có chính phủ vừa có phi chính phủ. Đánh giá tác động môi trƣờng (ĐTM) đã đƣợc đƣa ra đầu tiên ở Mỹ trong khuôn khổ Luật Chính sách Môi trƣờng Quốc gia (NEPA) năm 1969, sau đó đƣợc áp dụng sang các nƣớc khác. Trong những năm 1990, do nhu cầu ngày càng cấp bách về quản lý môi trƣờng, ĐTM đã trở nên ngày càng quan trọng hơn.
Ở Việt Nam, ĐTM chỉ mới đƣợc áp dụng từ khi Luật Bảo vệ Môi trƣờng Quốc gia đƣợc thiết lập và thông qua vào cuối năm 1993. Giai đoạn đầu Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trƣờng Việt Nam chỉ quy định 23 loại dự án cần phải lập báo cáo ĐTM để trình duyệt nhƣng hiện nay con số dự án cần lập báo cáo ĐTM đã tăng lên rất nhiều và hầu nhƣ tất cả các dự án có quy mô đều phải thực hiện. Đánh giá tác động môi trƣờng là quá trình phân tích, đánh giá dự báo ảnh hƣởng đến môi trƣờng của các dự án, các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội và đề xuất các giải pháp thích hợp để bảo vệ môi trƣờng. ĐTM không phải là thủ tục để ngăn cản hay hạn chế dự án phát triển mà là nghiên cứu để làm cho việc chuẩn bị thực hiện dự án đƣợc hòan chỉnh đầy đủ hơn; nhằm đạt tới các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trƣớc mắt và trong tƣơng lai không LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 làm tổn hại đến lợi ích lâu dài.
Vì vậy, ĐTM là một trong những công cụ góp phần cho sự phát triển bền vững. Các nƣớc phát triển về kinh tế đã vận dụng ĐTM từ những năm 70. Hiện nay, hầu hết các nƣớc trên thế giới đều đƣa ĐTM thành yêu cầu chính thức trong việc xét duyệt các dự án phát triển. Khái niệm ĐTM đã đƣợc đƣa vào nƣớc ta từ những năm 1985 và sau đó Nhà nƣớc ta đã có quyết định ĐTM đối với các dự án xây dựng phát triển kinh tế - xã hội quan trọng [8].
Luật BVMT (2005) ra đời cùng với đó là việc ban hành hàng loạt những quy định cụ thể và rõ ràng hơn về công tác ĐTM ở Việt Nam. Theo đó, Luật này đƣa ra khái niệm đánh giá tác động môi trƣờng nhƣ sau: “Đánh giá tác động môi trƣờng là quá trình phân tích, đánh giá, dự báo ảnh hƣởng đến môi trƣờng của các dự án, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng và các công trình khác, đề xuất các giải pháp thích hợp về bảo vệ môi trƣờng”. Đến luật Bảo vệ Môi trƣờng Việt Nam năm 2014 thì khái niệm về ĐTM không có gì thay đổi so với luật cũ. Các nhà làm luật vẫn giữ nguyên quan điểm theo tinh thần luật BVMT 2005 về ĐTM quy định tại khoản 23 điều 3: “Đánh giá tác động môi trƣờng là việc phân tích, dự báo tác động đến môi trƣờng của dự án đầu tƣ cụ thể để đƣa ra biện pháp bảo vệ môi trƣờng khi triển khai dự án đó”.
ĐTM của các dự án phát triển luôn luôn phải là công trình nghiên cứu liên ngành, trong đó các chuyên viên về môi trƣờng phải kết hợp chặt chẽ với chuyên viên lĩnh vực hoạt động cụ thể của dự án để tìm hiểu về dự án, điều tra khảo sát hiện trạng môi trƣờng, dự báo các diễn biến trong tƣơng lai và đề xuất các biện pháp xử lý. Mục tiêu chính cần đạt đƣợc của quá trình ĐTM gồm: - Chỉ danh một cách hệ thống các tác động lên môi trƣờng tự nhiên và môi trƣờng xã hội của một dự án; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Đề xuất các biện pháp quản lý và công nghệ nhằm phòng ngừa và giảm thiểu các tác động xấu đối với môi trƣờng; - Xác định chƣơng trình quản lý, giám sát môi trƣờng nhằm đánh giá hiệu quả của các giải pháp hạn chế ô nhiễm và các tác động xảy ra trên thực tế. Nhƣ vậy một ĐTM chất lƣợng sẽ đáp ứng đƣợc các mục tiêu cơ bản sau: - Cung cấp kịp thời các thông tin đáng tin cậy về những vấn đề môi trƣờng của dự án cho chủ dự án và những ngƣời có thẩm quyền ra quyết định đối với dự án đó; - Đảm bảo những vấn đề môi trƣờng đƣợc cân nhắc đầy đủ và cân bằng đối với các yếu tố kỹ thuật và kinh tế của dự án làm căn cứ xem xét quyết định về dự án; - Đảm bảo cho cộng đồng quan tâm về dự án hoặc chịu tác động của dự án có cơ hội tham gia trực tiếp vào quá trình thiết kế và phê duyệt dự án. Chính vì vậy, ĐTM đƣợc xem là một công cụ quản lý môi trƣờng hữu hiệu đồng thời cũng là phƣơng tiện thích hợp nhất cho việc lồng ghép các vấn đề môi trƣờng vào nội dung dự án.
ĐTM mang lại lợi ích không chỉ cho chủ dự án, là công cụ hữu hiệu quản lý môi trƣờng của cơ quan quản lý mà còn cho cả cộng đồng quan tâm hoặc chịu tác động bởi dự án. Những lợi ích cơ bản của ĐTM gồm: - ĐTM là công cụ cho việc xem xét thấu đáo các vấn đề môi trƣờng ngang bằng với các yếu tố kinh tế, xã hội trong quá trình xây dựng, thiết kế dự án nhằm đảm bảo phát triển bền vững; - Là căn cứ để chủ dự án lựa chọn phƣơng án đầu tƣ bao gồm vị trí, quy mô, công nghệ, nguyên vật liệu, sản phẩm của dự án một cách phù hợp, đạt hiệu quả kinh tế và khả thi nhất, đồng thời tiết kiệm tiền của và thời gian cho chủ dự án; - Chủ động phòng tránh và giảm thiểu một cách hiệu quả nhất các tác động xấu của dự án lên môi trƣờng; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Cung cấp thông tin chuẩn xác, tin cậy về những vấn đề môi trƣờng của dự án cho cơ quan thẩm quyền trong việc xem xét ra quyết định đầu tƣ dự án một cách minh bạch và có tính bền vững cao; - Tránh đƣợc những xung đột với cộng đồng dân cƣ trong quá trình thực hiện dự án. Chu trình của một dự án đầu tƣ gồm 6 bƣớc cơ bản: Hình thành, đề xuất dự án; nghiên cứu tiền khả thi; nghiên cứu khả thi; thiết kế chi tiết; thực hiện dự án và bƣớc cuối cùng là giám sát, đánh giá hiệu quả dự án.