MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Nghèo là một hiện tƣợng kinh tế xã hội mang tính chất toàn cầu. Nghèo là nỗi bất hạnh của nhiều ngƣời, là nghịch lý trên con đƣờng phát triển chung của xã hội. Nó không chỉ tồn tại ở các quốc gia có nền kinh tế kém phát triển, mà nó còn tồn tại ngay tại các quốc gia có nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên tuỳ thuộc vào điều kiện tự nhiên, thể chế chính trị xã hội và điều kiện kinh tế của mỗi quốc gia mà tính chất, mức độ nghèo đói của từng quốc gia có khác nhau.
Nhìn chung mỗi quốc gia đều sử dụng một khái niệm để xác định mức độ nghèo khổ và đƣa ra các chỉ số nghèo khổ để xác định giới hạn nghèo khổ. Giới hạn nghèo khổ của các quốc gia đƣợc xác định bằng mức thu nhập tối thiểu để ngƣời dân có thể tồn tại đƣợc, đó là mức thu nhập mà một hộ gia đình có thể mua sắm đƣợc những vật dụng cơ bản phục vụ cho việc ăn, mặc, ở và các nhu cầu thiết yếu khác theo mức giá hiện hành. Cũng nhƣ các nƣớc khác trên thế giới nghèo đói đang là một trong những vấn đề bức xúc ở Việt Nam đòi hỏi nhà nƣớc và xã hội đặc biệt quan tâm. Đói nghèo là vấn đề vừa mang tính kinh tế, vừa để lại cho xã hội nhiều hậu quả nặng nề, và nó tạo ra một vòng luẩn quẩn: Đói nghèo, thu nhập thấp dẫn đến trình độ giáo dục thấp, kéo theo cơ hội việc làm ít từ đó lại gây ra đói nghèo.
Ở nƣớc ta, việc đánh giá về nghèo theo hƣớng đơn chiều (tính từ năm 1993 đến nay), lấy chuẩn nghèo hoàn toàn dựa trên thu nhập hoặc chi tiêu trung bình tính trên từng ngƣời làm cơ sở. Trong đó chuẩn nghèo đƣợc xác định theo phƣơng pháp tính “chi phí cho các nhu cầu cơ bản” bao gồm chi cho nhu cầu tối thiểu về lƣơng thực, thực phẩm, các nhu cầu cơ bản về xã hội: giáo dục, y tế, nhà ở, văn hóa, xã hội… Vì vậy, các chính sách trợ giúp giảm nghèo chƣa giải quyết đƣợc nhiều nhu cầu thiết yếu của ngƣời nghèo nên n 2 không còn phù hợp, còn nhiều hạn chế nhƣ không đồng bộ, còn thiếu sự khách quan, việc xác định đối tƣợng, đánh giá, đo lƣờng về mức độ tiếp cận các nhu cầu cơ bản của xã hội chƣa cao. Cách tiếp cận nghèo theo hƣớng mới một cách đa chiều nhằm đánh giá một cách đồng bộ và toàn diện hơn về việc giảm nghèo của cả nƣớc cũng nhƣ từng địa phƣơng qua từng giai đoạn phát triển của xã hội qua đó làm cơ sở để ban hành chính sách giảm nghèo phù hợp với từng đối tƣợng. Ngƣời nghèo đƣợc tiếp cận theo hƣớng đa chiều, có nghĩa là không chỉ có mức thu nhập bình quân dƣới chuẩn nghèo mà còn thiếu hụt ít nhất một trong những nhu cầu xã hội nhƣ giáo dục, y tế, an sinh xa hội, nhà ở, dịch vụ cơ bản tại nơi ở, lƣơng thực thực phẩm… Bởi trong việc đánh giá nghèo đơn chiều qua việc tính thu nhập, nhiều địa phƣơng không còn hộ nghèo, theo cả chuẩn nghèo quốc gia lẫn địa phƣơng mà chi tiêu của hộ gia đình thì các nhu cầu cơ bản không thể lƣợng hóa bằng giá trị vật chất ( nhƣ tham gia an ninh, xã hội…) hoặc không thể mua bằng tiền ( nhƣ tiếp cận các loại cơ sở hạ tầng, giao thông, thị trƣờng, môi trƣờng, dịch vụ công cộng…), mặt khác những hộ gia đình có thu nhập trên mức chuẩn nghèo, nhiều ngƣời dân tuy đã thoát nghèo theo các tiêu chuẩn nhƣng vẫn thiếu thốn rất nhiều những nhu cầu cần thiết so với mức phát triển chung của cộng đồng, tiền không đƣợc chi tiêu cho những nhu cầu tối thiểu, hay không tiếp cận với các dịch vụ nơi sinh sống (y tế, giáo dục) thay vì chi tiêu cho các nhu cầu khác (rƣợu bia, thuốc lá…).
Đặc biệt khi Việt Nam đƣợc coi là nƣớc có thu nhập thấp vào năm 2010 với việc đô thị hóa, di cƣ nhanh nên càng thấy đƣợc nhiều điểm hạn chế. Dựa trên quan điểm này, khái niệm “nghèo đa chiều” ra đời, nghèo đói đƣợc xác định rõ nghèo đói không chỉ là đói ăn, thiếu uống hay thiếu các điều kiện sinh hoạt khác mà nghèo đói còn vì các rào cản của xã hội làm ngăn cản những cá nhân hoặc cộng đồng tiếp cận đến giáo dục, y tế, điều kiện sống, tiếp cận thông tin… Vì vậy, việc tiếp cận nghèo theo hƣớng đa n 3 chiều sẽ đánh giá đƣợc các khía cạnh của nghèo, khắc phục những thiếu sót trong tiếp cận nghèo theo hƣớng đơn chiều bằng thu nhập/chi tiêu, từ đó xác định đƣợc các nguyên nhân dẫn đến nghèo đói và giúp xây dụng các chủ trƣơng, chính sách toàn diện, phù hợp mà còn hƣớng đến lựa chọn đối tƣợng hƣởng thụ một cách chính xác, hợp lý đồng thời có thể giải quyết đƣợc các nhu cầu mà ngƣời nghèo, cận nghèo cần. Trong những năm gần đây xã La Hiên – Huyện Võ Nhai – Tỉnh Thái Nguyên đã áp dụng nhiều các giải pháp giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và đạt đƣợc những thành tựu nhất định. Tỷ lệ ngƣời dân đƣợc tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản, cơ sở hạ tầng đƣợc cải thiện rõ rệt, đời sống ngƣời nghèo đƣợc nâng cao, tỷ lệ hộ nghèo của toàn xã giảm từ 8,33% năm 2013 xuống còn 6,9% năm 2014, tỷ lệ hộ cận nghèo của toàn xã giảm từ 4,51% năm 2013 xuống còn 3% năm 2014.
Kết quả giảm nghèo tuy đạt đƣợc những mục tiêu đề ra nhƣng chƣa thực sự bền vững. Tỷ lệ hộ cận nghèo, hộ tái nghèo còn cao, tƣ tƣởng trông chờ, ỷ lại không muốn thoát nghèo còn diễn ra phổ biến ở một bộ phận ngƣời dân, chênh lệch ngƣời nghèo giữa các vùng và giữa các đối tƣợng còn lớn, số hộ đã thoát nghèo nhƣng mức thu nhập nằm sát với mức chuẩn nghèo, nguy cơ tái nghèo cao. Do vậy cần có những phƣơng án thoát nghèo hiệu quả mà khoa học nhất. Chúng ta không thể coi nghèo đói là một hiện tƣợng đơn lẻ mà đây là hiện tƣơng đa chiều, nhiều khía cạnh khác nhau, hết sức phức tạp, nó chồng chéo lên nhau.
Nên việc chuyển đổi phƣơng pháp tiếp cận nghèo từ đơn chiều sang đa chiều để tăng hiệu quả giảm nghèo tới từng hộ gia đình, từng đối tƣợng trong địa phƣơng. Vấn đề cấp thiết cần đƣợc đề ra là phân tích, đánh giá nghèo một cách đúng đắn, từ đó đƣa ra các phƣơng pháp để phát huy các thế mạnh và hạn chế các thế yếu, nhằm đƣa xã La Hiên thoát nghèo bền vững có hiệu quả. Nên việc hệ thống hóa và đánh giá nghèo theo hƣớng tiếp cận đa chiều là rất cần thiết. n 4 Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi thực hiện đề tài: “Đánh giá thực trạng nghèo theo hướng tiếp cận đa chiều và giải pháp giảm nghèo bền vững tại xã La hiên, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên”.2 Mục đích của đề tài nghiên cứu Trên cơ sở đánh giá đƣợc thực trạng nghèo theo hƣớng tiếp cận nghèo đa chiều tại xã La Hiên, từ đó phân tích, đánh giá nghèo một cách chính xác.
Từ đó đề xuất đƣợc các giải pháp cụ thể nhằm giảm nghèo bền vững tại xã La Hiên. Góp phần cho việc giảm nghèo, thoát nghèo và tránh tái nghèo.3 Mục tiêu của đề tài nghiên cứu Đánh giá đƣợc thực trạng nghèo theo hƣớng tiếp cận đa chiều tại xã La Hiên, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Đánh giá đƣợc thực trạng nghèo đa chiều theo phƣơng án 1 và 2 đƣợc nêu trong Đề án giảm nghèo đa chiều của Bộ Lao động, thƣơng binh và xã hội. Xác định đƣợc nguyên nhân nghèo đa chiều.
Đề xuất đƣợc các giải pháp giảm nghèo bền vững theo các nhóm hộ nghèo.4 Ý nghĩa của đề tài 1.1 Ý nghĩa khoa học Nghiên cứu đề tài là cơ sở cho sinh viên vận dụng sáng tạo những kiến thức đã học vào thực tiễn và là tiền đề quan trọng để sinh viên thấy đƣợc những kiến thức cơ bản cần bổ sung để phù hợp với thực tế công việc sau này. Nghiên cứu đề tài nhằm phát huy cao tính tự giác, chủ động học tập, nghiên cứu của sinh viên. Nâng cao tinh thần tìm tòi, học hỏi, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức vào tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình và định hƣớng những ý tƣởng trong điều kiện thực tế. Đây là khoảng thời gian để mỗi sinh viên có cơ hội đƣợc thực tế vận dụng kiến thức đã học vào lĩnh vực nghiên cứu khoa học và là bàn đạp cho việc xuất phát những ý tƣởng nghiên cứu khoa học sau này.2 Ý nghĩa trong thực tiễn Từ kết quả nghiên cứu đề tài sẽ góp một phần vào bản báo cáo đánh giá thực trạng nghèo của địa phƣơng thông qua phƣơng pháp tiếp cận nghèo đa chiều và giải pháp giảm nghèo bền vững của xã La Hiên.
Ngoài ra, từ những phát hiện trong quá trình nghiên cứu có thể cho địa phƣơng có một cái nhìn tổng thể cũng nhƣ chi tiết hơn về thực trạng nghèo của xã. Qua đó, phần nào giúp định hƣớng những kiến nghị lên cơ quan quản lý cấp trên kịp thời đƣa ra những giải pháp nhằm giúp địa phƣơng giảm nghèo bền vững. n 6 PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học và pháp lý của đề tài 2.1 Cơ sở khoa học 2.1 Định nghĩa về nghèo đói Hiện nay do sự phát triển của nền kinh tế thế giới, quan điểm đói nghèo đã đƣợc hiểu rộng hơn, sâu hơn và cũng có thể đƣợc hiểu theo các cách tiếp cận khác nhau: Nhà kinh tế học Mỹ Galbraith cũng quan niệm:"Con ngƣời bị coi là nghèo khổ khi mà thu nhập của họ, ngay dù thích đáng để họ có thể tồn tại, rơi xuống rõ rệt dƣới mức thu nhập cộng đồng.
Khi đó họ không thể có những gì mà đa số trong cộng đồng coi nhƣ cái cần thiết tối thiểu để sống một cách đúng mực"[4]. Hội nghị thƣợng đỉnh thế giới về phát triển xã hội tổ chức năm 1995 đƣa định nghĩa về nghèo:"Ngƣời nghèo là tất cả những ai mà thu nhập thấp hơn dƣới một đô la mỗi ngày cho mỗi ngƣời, số tiền đƣợc coi nhƣ đủ để mua những sản phẩm cần thiết để tồn tại"[4]. Hội nghị bàn về giảm nghèo đói ở khu vực châu á Thái Bình Dƣơng do ESCAP tổ chức tháng 9 năm 1993 tại Băng Cốc - Thái Lan đã đƣa ra khái niệm về định nghĩa đói nghèo: Nghèo đói bao gồm nghèo tuyệt đối và nghèo tƣơng đối[3].