Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC DẠY HỌC CỦA SINH VIÊN NGÀNH SƯ PHẠM SINH HỌC 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài về NLDH Sự hình thành năng lực sư phạm nói chung và NLDH cho sinh viên nói riêng được xác định là có vai trò rất quan trọng trong quá trình đào tạo nghề sư phạm. Điều đó đã được khẳng định tại hội thảo khoa học: “Đổi mới việc đào tạo, bồi dưỡng giáo viên của các nước Châu Á và Thái Bình Dương” mà tổ chức APEID (thuộc UNESCO) tổ chức tại Seoul (Hàn Quốc).
Các báo cáo tại hội thảo, bên cạnh việc coi trọng hệ thống tri thức, cũng đã khẳng định vai trò quan trọng của việc hình thành hệ thống NLDH trong quá trình đào tạo nghề. Trên quan điểm đó các nước có nền giáo dục phát triển đều có những nghiên cứu về vấn đề này theo những hướng khác nhau và cơ sở lý luận khác nhau dựa trên đặc điểm, điều kiện và tình hình phát triển kinh tế của mỗi nước. Ở Mỹ và một số nước khác, việc nghiên cứu vấn đề này được dựa trên cơ sở của Tâm lí học hành vi và Tâm lí học chức năng. Theo đó, sự hình thành năng lực sư phạm, mà chủ yếu là năng lực thực hành dạy học được tổ chức thành một quá trình rèn luyện hành vi của sinh viên theo quan điểm của J.Skin-nơ … Đã có nhiều công trình nghiên cứu và giảng dạy về vấn đề này như: “The process of learning” của J.Bigs và Tellfer (1987), “Beginning teaching” của K.King (1993) … Ở Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa Đông Âu trước đây thì vấn đề này cũng được chú trọng nghiên cứu, mà trọng tâm là nghiên cứu cấu trúc nhân cách nói chung và năng lực sư phạm của người thầy nói riêng.
Sự hình thành NLDH được thực hiện trong quá trình đào tạo và dần được hoàn thiện trong quá trình dạy học. 6 Người đầu tiên nghiên cứu vấn đề này là N.Cudomina với công trình “Hình thành các năng lực sư phạm”, trong đó đã xác định được các năng lực sư phạm cần có của người giáo viên, phát hiện và bồi dưỡng các năng khiếu sư phạm.Apđulinna trong tác phẩm “bàn về kỹ năng sư phạm”, vấn đề kỹ năng sư phạm trở thành một hệ thống lý luận tương đối hoàn chỉnh. Trong đó, tác giả phân biệt hai nhóm kỹ năng sư phạm cơ bản đó là kỹ năng chung và kỹ năng chuyên biệt cho từng hoạt động. Tác giả cũng chỉ ra được nội dung của từng kỹ năng sư phạm cụ thể.
Trong tác phẩm “Những phẩm chất tâm lý của người giáo viên” Ph.Gô-nô-boolin đã chỉ ra được những năng lực sư phạm mà người giáo viên cần phải có và con đường, cách thức rèn luyện để hình thành, phát triển và hoàn thiện những năng lực đó. Trong công trình “Hình thành các kỹ năng, kỹ xảo sư phạm trong điều kiện giáo dục đại học” X.kixegov và các cộng sự đã nêu ra hơn 100 kỹ năng, trong đó có 50 kỹ năng cơ bản và tối thiểu cần thiết cho hoạt động nghề nghiệp của người giáo viên. Nghiên cứu cũng chỉ ra được con đường và các giai đoạn của việc hình thành chúng. Cũng theo phương án này, O.Apđulinna trong công trình “Nội dung và cấu trúc hình thành sư phạm trong các trường đại học sư phạm giai đoạn hiện nay”, đã xác định được một hệ thống các kỹ năng sư phạm và sắp xếp chúng theo thứ bậc.
Vấn đề đánh giá trong giáo dục đại học cũng được nhiều quốc gia quan tâm. Nổi bật lên là một số nghiên cứu của các tác giả sau đây: Roth, Robert A; Mahoney, Peggy (1975) [37]; Erwin, T.L (1986) [35] … Các nghiên cứu tập trung xác định các tiêu chí đánh giá năng lực giảng dạy của giáo viên, có các tác giả: Alnoor, A.G; Yuanxiang, Guo; Abudhuim, F.S (2007) [30]; Brookhart, Susan M (2011) [32]; Maryam Ilanlou, Maryam Zand (2011) [36] … 7 Nhìn chung các nghiên cứu về đánh giá trong giáo dục đại học, trọng tâm là đánh giá sinh viên, giảng viên, chương trình đào tạo của các cơ sở đào tạo giáo viên. Còn các nghiên cứu về NLDH đã chỉ ra được nội dung và cách thức cơ bản của việc đào tạo tay nghề cho sinh viên sư phạm. Tuy nhiên các công trình nghiên cứu trên chủ yếu mới chỉ đề cập đến những vấn đề chung của năng lực sư phạm chứ chưa đề cập đến những năng lực cụ thể.
Vì vậy, để đào tạo được người giáo viên đáp ứng yêu cầu của nhà trường và của xã hội cần phải có những nghiên cứu chi tiết hơn về vấn đề này. Những nghiên cứu ở trong nước về NLDH Vấn đề rèn luyện NLDH cho sinh viên sư phạm chỉ thực sự được các tác giả chú ý nghiên cứu từ những năm 80 (thế kỷ XX). Những năm trước đó, ở các trường sư phạm hằng năm tổ chức những buổi hội nghị chuyên đề tổng kết TTSP … song những hội nghị này thực tế còn mang nặng tính chất hình thức, báo cáo trùng với thành tích thực tập, do vậy giá trị khoa học của nó còn thấp. Năm 1987, tác giả Nguyễn Cảnh Toàn chủ trì đề tài nghiên cứu “Hệ đào tạo giáo dục phổ thông trung học theo hình thức học có hướng dẫn kết hợp với thực tập dài hạn tại trường phổ thông”, đã biên soạn một số tài liệu thực hành giảng dạy.
Từ năm 1986, khi bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) triển khai rộng rãi chủ trương đổi mới quy trình đào tạo, trong đó có vấn đề rèn luyện nghiệp vụ sư phạm thì các hoạt động thực hành, thực tập sư phạm mới được chú ý hơn. Một số trường đã bắt đầu coi trọng NLDH và coi đó là đòn bẩy chất lượng đào tạo sư phạm. Năm 1995 tác giả Trần Anh Tuấn công bố luận án: “Xây dựng quy trình luyện tập các kỹ năng giảng dạy cơ bản trong các hình thức thực hành, thực tập sư phạm” [29], đây là công trình nghiên cứu công phu của tác giả trên hàng loạt trường sư phạm của cả nước với số liệu điều tra trên rất nhiều sinh viên ở nhiều khoa, nhiều chuyên ngành khác nhau và trên một số đông giáo viên hướng dẫn TTSP ở các trường phổ thông. Luận án đã đưa ra một quy trình rèn luyện các kỹ năng dạy học cơ bản thông qua hoạt động thực hành thực tập.
8 Các tác giả Nguyễn Đình Chỉnh và Phạm Trọng Thanh [8] đã đi sâu vào nghiên cứu vai trò của hoạt động thực tập trong rèn luyện kỹ năng sư phạm nói riêng làm cơ sở cho công tác chỉ đạo thực tập ở các trường sư phạm. Kết quả của công trình nghiên cứu này thể hiện trong cuốn “Kiến tập và thực tập sư phạm” xuất bản năm 1999. Trong hội thảo khoa học của các trường đại học sư phạm lần 2 tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An năm 1998, tác giả Nguyễn Đình Tuấn [28] với công trình “Rèn luyện kỹ năng tổ chức giờ lên lớp sinh học cho sinh viên bằng bài tập tình huống” đã nghiên cứu cải tiến nội dung và phương pháp rèn luyện kỹ năng dạy học cho sinh viên, đưa ra biện pháp mới để rèn luyện kỹ năng giảng dạy cho sinh viên khoa Sinh - Kỹ thuật nông nghiệp, đó là rèn luyện kỹ năng giảng dạy bằng bài tập tình huống. Có thể nói, trong lĩnh vực rèn luyện NLDH cho sinh viên đã có những công trình nghiên cứu và xây dựng cơ sở lý luận cho việc tổ chức hoạt động thực tập, có công trình nghiên cứu quy trình rèn luyện NLDH qua hoạt động thực hành, thực tập nhằm xây dựng cơ sở vững chắc cho việc rèn luyện tay nghề, đồng thời có công trình đi sâu vào nghiên cứu cải tiến nội dung và phương pháp rèn luyện tay nghề nhằm đạt hiệu quả cao trong quá trình đào tạo NLDH cho sinh viên sư phạm.
Nhiều bài báo và báo cáo khoa học cũng đã chỉ ra sự cần thiết phải rèn luyện NLDH nhằm đạt hiệu quả cao trong quá trình đào tạo nghề cho sinh viên, phải rèn luyện ngay khi sinh viên mới vào trường, đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng NLDH cho sinh viên sư phạm. Việc kiểm tra - đánh giá tại các trường đại học là việc làm thường xuyên và định kì. Tuy nhiên, trong thực tế việc đánh giá NLDH của sinh viên nói chung và sinh viên sư phạm nói riêng chưa có tính hệ thống và khoa học. Nghiên cứu về các tiêu chuẩn đánh giá chương trình, đánh giá phẩm chất của sinh viên, đánh giá theo chuẩn đầu ra có nghiên cứu của các tác giả: 9 Lê Nguyễn Trung Nguyên (2007) [20] nghiên cứu các tiêu chuẩn đánh giá phẩm chất đạo đức của sinh viên.
Trong đó, giới thiệu 14 tiêu chuẩn đánh giá phẩm chất đạo đức của sinh viên sư phạm, kiến nghị cho các trường sư phạm Việt Nam. Nguyễn Đức Chính [7] nghiên cứu đánh giá kết quả học tập của sinh viên cho rằng việc kiểm tra - đánh giá kết quả học tập là một khâu quan trọng nhưng chỉ được tiến hành thông qua những hình thức truyền thống như câu hỏi trắc nghiệm khách quan hoặc câu hỏi tự luận. Phạm Hồng Quang (2009) trong bài viết: “Giải pháp đào tạo giáo viên theo định hướng năng lực” nhấn mạnh năng lực của giáo viên là yếu tố cơ bản quyết định chất lượng giáo dục và nêu ra 4 giải pháp đào tạo bồi dưỡng giáo viên theo quan điểm mới của UNESCO [23] Các tác giả Đào Ngọc Đệ (2010); Lê Thị Thu Liễu, Huỳnh Xuân Nhựt (2009), nghiên cứu các tiêu chí đánh giá, xếp loại năng lực giáo viên là đánh giá giờ dạy, đánh giá sáng kiến kinh nghiệm và nghiên cứu khoa học [11], [19]. Mỵ Giang Sơn (2010) lại nhấn mạnh yếu tố chương trình đào tạo của các trường đại học là yếu tố mang tính tiên quyết đảm bảo chất lượng đào tạo, đặc biệt ở các trường sư phạm.
Nghiên cứu đưa ra được mô hình đánh giá chất lượng chương trình đào tạo: Mô hình mục tiêu, mô hình nghiên cứu trường hợp, mô hình đánh giá bề ngoài [24]. Nghiên cứu các tiêu chí đánh giá năng lực của sinh viên thực tập có các tác giả Nguyễn Thanh Bình (2012), Vũ Xuân Hùng (2011). Trong đó, tác giả Vũ Xuân Hùng đã xây dựng được mục tiêu, nội dung, quy trình, tiêu chí, công cụ đánh giá kết quả rèn luyện NLDH cho sinh viên ĐHSP kĩ thuật theo hướng tiếp cận năng lực thực hiện. Nguyễn Thanh Bình mô tả khá chi tiết các mức độ năng lực của giáo dục cho sinh viên thực tập sư phạm [1], [13].