Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang diễn biến phức tạp, kéo theo các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, gây tổn thất nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế nông hộ. Tỉnh Bình Phước thuộc vùng Đông Nam Bộ, mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới cận xích đạo gió mùa với hai mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Đây là địa bàn phát triển các loại cây công nghiệp lâu năm, trong đó cây hồ tiêu từng được ví như "vàng đen" với diện tích canh tác toàn tỉnh đạt khoảng 16.000 ha, giữ vị trí thứ ba trên cả nước. Tuy nhiên, từ năm 2017 đến nay, ngành hồ tiêu liên tiếp đối mặt với các đợt khủng hoảng kép: giá hồ tiêu thế giới sụt giảm sâu xuống dưới mức giá thành sản xuất, dịch bệnh lan rộng, cùng với tình trạng hạn hán kéo dài từ cuối năm 2019 sang năm 2020 làm suy kiệt nguồn nước tưới trên diện rộng. Thu nhập sụt giảm khiến nhiều hộ nông dân không đủ điều kiện tài chính để tái đầu tư, đối mặt với nguy cơ suy giảm diện tích và mất trắng vườn tiêu. Trong bối cảnh đó, tác giả Nguyễn Đức Doanh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Kinh tế (chuyên ngành Kinh doanh Nông nghiệp) tại Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Minh Tôn, nhằm làm rõ năng lực ứng phó của nông hộ đối với thiên tai hạn hán tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

  1. Mục tiêu chung: Đánh giá khả năng thích ứng với hạn hán của các nông hộ trồng hồ tiêu trên địa bàn tỉnh Bình Phước.
  2. Mục tiêu cụ thể:
    • Mục tiêu 1: Phân tích nhận thức của nông hộ về thực trạng hạn hán trên địa bàn huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước.
    • Mục tiêu 2: Đánh giá khả năng thích ứng của nông hộ trồng hồ tiêu dưới tác động của hạn hán trên địa bàn huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước.
    • Mục tiêu 3: Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường khả năng thích ứng của nông hộ về hạn hán trong sản xuất tiêu tại huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Khả năng thích ứng của nông hộ trồng hồ tiêu dưới tác động của hạn hán.
  • Đối tượng khảo sát: Các nông hộ trực tiếp canh tác hồ tiêu trên địa bàn tỉnh Bình Phước (cụ thể tại huyện Đồng Phú).
  • Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại địa bàn huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước (khảo sát thực địa tập trung tại hai xã Đồng Tâm và Đồng Tiến).
  • Phạm vi thời gian: Đề tài tiến hành trong khoảng thời gian từ ngày 24/9/2020 đến ngày 18/1/2022; số liệu điều tra sơ cấp từ các nông hộ được thu thập vào tháng 12/2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm và khung phân tích chuyên ngành kinh tế nông nghiệp:

  • Khái niệm nông hộ: Kế thừa quan điểm của Frank Ellis, xác định hộ nông dân là các đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là đơn vị sản xuất, vừa là đơn vị tiêu dùng, tự kiếm kế sinh nhai trên đất đai của mình bằng việc sử dụng chủ yếu nguồn lao động gia đình và tham gia cục bộ vào các thị trường không hoàn hảo.
  • Biến đổi khí hậu và hạn hán: Căn cứ tài liệu của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC, 2016) và Nghị định thư Kyoto về kiểm soát 6 loại khí nhà kính ($CO_2, CH_4, N_2O, HFC, PFC, SF_6$). Hạn hán được phân chia thành 4 loại hình khoa học: hạn khí tượng, hạn nông nghiệp, hạn thủy văn và hạn kinh tế - xã hội.
  • Khả năng thích ứng: Tiếp cận dưới góc độ khả năng tự điều chỉnh trong cấu trúc, hành vi và chiến lược sản xuất của nông hộ nhằm hạn chế tính dễ bị tổn thương và tận dụng cơ hội trước biến động khí hậu.
  • Các chỉ tiêu kinh tế nông hộ: Sản lượng ($SL$), Doanh thu ($TR = SL \times \text{Đơn giá}$), Năng suất ($SL/\text{Diện tích}$), Tổng chi phí ($TC = CPVC + CPLĐ$), Lợi nhuận ($\pi = TR - TC$), và Thu nhập hộ gia đình ($I = \pi + \text{Chi phí lao động nhà}$).

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được thiết kế kết hợp giữa điều tra khảo sát định lượng và phân tích kinh tế lượng:

  • Phương pháp thu thập dữ liệu:
    • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi cấu trúc với 80 nông hộ trồng hồ tiêu tại 2 xã Đồng Tâm và Đồng Tiến (huyện Đồng Phú) theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên. Cỡ mẫu 80 thỏa mãn điều kiện thực nghiệm hồi quy đa biến theo tiêu chuẩn của Harris (1985) với yêu cầu $N \ge 50 + k = 50 + 7 = 57$ quan sát.
    • Dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ các báo cáo thống kê giai đoạn 2015–2022 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bình Phước, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Đồng Phú, Tổng cục Thống kê và số liệu quan trắc của cơ quan Khí tượng Thủy văn tỉnh Bình Phước.
  • Phương pháp phân tích và xử lý số liệu:
    • Thống kê mô tả và phương pháp so sánh: Tính toán giá trị trung bình, trung vị, tần số, tỷ lệ phần trăm, độ lệch chuẩn kết hợp so sánh tương đối và tuyệt đối qua các thang đo khoảng nhằm làm rõ đặc điểm mẫu khảo sát và nhận thức hạn hán.
    • Phương pháp phân tích chỉ số thích ứng cấp độ nông hộ (Household Adaptation Capacity Index - HACI): Đo lường năng lực thích ứng thông qua chỉ số trung bình có trọng số tổng hợp ($AWMI$) từ 5 nhóm chỉ số thành phần:
      1. Nhóm xã hội ($S$): Tỷ số phụ thuộc ($S_1$), Trình độ học vấn ($S_2$), Ý thức và thái độ đối phó thiên tai ($S_3$).
      2. Nhóm kinh tế ($E$): Tổng thu nhập ($E_1$), Khả năng tiếp cận tài chính ($E_2$), Tài sản của hộ ($E_3$).
      3. Nhóm địa lý, cơ sở hạ tầng ($P$): Khoảng cách tới công trình thủy lợi ($P_1$), Mức độ phát triển và hiệu quả công trình thủy lợi ($P_2$).
      4. Nhóm tự nhiên ($N$): Phân vùng địa lý gần/xa công trình thủy lợi ($N_1$), Vùng hạn hán diễn ra 3 hay 6 tháng/năm ($N_2$).
      5. Nhóm định chế, thể chế ($I$): Khả năng tiếp cận thông tin ($I_1$), Sự hỗ trợ của chính quyền ($I_2$), Sự hỗ trợ của đoàn thể/tổ chức ($I_3$). Thang phân loại chỉ số HACI gồm 5 cấp độ: Dưới 0,20 (Rất thấp); 0,20 - 0,40 (Thấp); 0,41 - 0,60 (Trung bình); 0,61 - 0,80 (Cao); 0,81 - 1,00 (Rất cao).
    • Phương pháp hồi quy tuyến tính (OLS): Ước lượng mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực thích ứng với phương trình: $$HACI = \beta_0 + \beta_1 X_1 + \beta_2 X_2 + \beta_3 X_3 + \beta_4 X_4 + \beta_5 X_5 + \beta_6 X_6 + \beta_7 X_7 + \beta_8 D_1 + \varepsilon$$ Trong đó, các biến độc lập gồm: Trình độ học vấn ($X_1$, kỳ vọng +), Kinh nghiệm sản xuất ($X_2$, kỳ vọng +), Tuổi tác ($X_3$, kỳ vọng -), Lao động gia đình ($X_4$, kỳ vọng +), Diện tích canh tác ($X_5$, kỳ vọng -), Thu nhập ($X_6$, kỳ vọng +), Khoảng cách đến công trình thủy lợi ($X_7$, kỳ vọng -), Biến giả giới tính chủ hộ ($D_1 = 1$ nếu là nam, kỳ vọng +).
    • Kiểm định mô hình: Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF), kiểm định tự tương quan sai số qua hệ số Durbin - Watson ($d$), và kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi bằng phép thử White test trên phần mềm EViews và Excel.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Mở đầu

Chương này thiết lập nền tảng vấn đề nghiên cứu thông qua việc phân tích tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu toàn cầu và hiện tượng hạn hán đến ngành nông nghiệp. Tác giả dẫn chứng bối cảnh thực tế tại Bình Phước - địa phương có diện tích hồ tiêu 16.000 ha, đối mặt với sự sụt giảm giá tiêu kéo dài từ năm 2017 cùng đợt hạn hán nghiêm trọng 2019-2020. Từ đó, chương xác lập mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể, đối tượng nghiên cứu (khả năng thích ứng), đối tượng khảo sát (nông hộ trồng tiêu), phạm vi thời gian (2020–2022) và không gian tại huyện Đồng Phú, đồng thời định hình bố cục toàn bài khóa luận gồm 5 chương.

Chương 2: Tổng quan

Chương 2 tổng thuật hệ thống nghiên cứu thực nghiệm trong nước về khả năng thích ứng trong sản xuất nông nghiệp: công trình của Võ Thành Danh (2015) tại Trà Vinh về chỉ số HACI và CACI; nghiên cứu của Nguyễn Thị Hảo và cộng sự (2016) tại Hòa Vang (Đà Nẵng); Trương Thị Tư (2016) tại Quảng Bình; Đặng Thị Hoa và Quyền Đình Hòa (2016) tại Nam Định; Trần Hoài Nam và Nguyễn Thị Thu Hà (2017) tại Vĩnh Long; Lê Thị Hoa Sen và cộng sự (2017) tại Quảng Trị; Vũ Thùy Linh và cộng sự (2020) tại TP. Hồ Chí Minh; Nguyễn Thị Trà (2022) tại Quảng Nam.

Về địa bàn nghiên cứu, chương cung cấp bức tranh chi tiết về huyện Đồng Phú: diện tích tự nhiên 164.650 ha, 11 đơn vị hành chính (thị trấn Tân Phú và 10 xã), địa hình đồi lượn sóng 70-120 m, thổ nhưỡng đất đỏ bazan và feralit nâu đỏ, khí hậu nhiệt độ bình quân 27,8°C. Mạng lưới thủy văn gồm sông Bé, sông Đồng Nai cùng hệ thống suối Rạt, suối Nước Trong, suối Giai, suối Lam, suối Mã Đà. Về kinh tế - xã hội, huyện có 96.482 người với 14 dân tộc, 74 trang trại nông nghiệp, 2 khu công nghiệp và 4 cụm công nghiệp. Về thực trạng hạn hán, văn bản tổng hợp số liệu lịch sử: đợt hạn 2015-2016 làm 32.088 hộ thiếu nước sinh hoạt, 27.000 ha cây trồng bị ảnh hưởng với thiệt hại ước tính 700 tỷ đồng; đợt hạn cuối năm 2019 đến đầu năm 2020 làm cạn kiệt nhiều hồ chứa (hồ Suối Cam 1, Suối Nuy, Bù Ka...), khiến 377,15 ha cây trồng bị ảnh hưởng và 618,3 ha đứng trước nguy cơ hạn hán.

Chương 3: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày các luận cứ lý thuyết về nông hộ (định nghĩa Frank Ellis), quá trình biến đổi khí hậu, phân loại hạn hán theo khoa học khí tượng - thủy văn, cùng các chỉ số kinh tế kỹ thuật sản xuất nông nghiệp ($SL, TR, TC, \pi, I$). Chương này đặc tả toàn bộ quy trình nghiên cứu: xác định cỡ mẫu 80 hộ dựa theo lý thuyết Harris (1985), xây dựng bộ phiếu điều tra sơ cấp, thu thập nguồn dữ liệu thứ cấp. Tác giả chi tiết hóa công thức xác định chỉ số thích ứng HACI thông qua 5 nhóm biến số thành phần ($S, E, P, N, I$), thiết lập mô hình hồi quy đa biến OLS với 8 biến giải thích, đưa ra bảng kỳ vọng dấu của các hệ số dựa trên các nghiên cứu tiền nhiệm, đồng thời nêu rõ các bước kiểm định vi phạm giả định hồi quy (VIF, Durbin-Watson, White test).

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 là chương trọng tâm, trình bày các kết quả định lượng thu thập từ 80 nông hộ trồng hồ tiêu tại 2 xã Đồng Tâm và Đồng Tiến.

Về đặc điểm nhân khẩu - xã hội của mẫu điều tra (Bảng 4.1): Chủ hộ là nam giới chiếm đa số với 77,5% (62 hộ), nữ giới chiếm 22,5% (18 hộ). Độ tuổi trung bình của chủ hộ là 44,6 tuổi, tập trung nhiều nhất ở nhóm 30–50 tuổi (53,8%), từ 50–60 tuổi chiếm 30,0%, trên 60 tuổi chiếm 12,5% và dưới 30 tuổi chiếm 3,8%. Về học vấn, tỷ lệ chủ hộ tốt nghiệp Trung học phổ thông chiếm cao nhất với 41,3%, Trung học cơ sở chiếm 26,3%, Tiểu học chiếm 12,5%, Trung cấp - Cao đẳng - Đại học chiếm 12,5% và mù chữ chiếm 7,5%. Quy mô nhân khẩu phổ biến là dưới hoặc bằng 4 người/hộ (51,3%). Quy mô diện tích canh tác tiêu chủ yếu là nông hộ nhỏ: dưới 5.000 $m^2$ chiếm 50,0%, từ 5.000 đến 10.000 $m^2$ chiếm 32,5%, từ 10.000 đến 20.000 $m^2$ chiếm 12,5% và trên 20.000 $m^2$ chiếm 5,0%.

Chỉ tiêu khảo sát Phân loại Tần số (Hộ) Tỷ lệ (%)
Giới tính chủ hộ Nam 62 77,5
Nữ 18 22,5
Độ tuổi chủ hộ < 30 tuổi 3 3,8
30 – 50 tuổi 43 53,8
50 – 60 tuổi 24 30,0
> 60 tuổi 10 12,5
Trình độ học vấn Mù chữ 6 7,5
Tiểu học 10 12,5
Trung học cơ sở 21 26,3
Trung học phổ thông 33 41,3
Trung cấp – Cao đẳng – Đại học 10 12,5
Quy mô nhân khẩu $\le$ 4 người 41 51,3
4 – 6 người 25 31,3
> 6 người 14 17,5
Quy mô đất canh tác < 5.000 $m^2$ 40 50,0
5.000 – 10.000 $m^2$ 26 32,5
10.000 – 20.000 $m^2$ 10 12,5
> 20.000 $m^2$ 4 5,0

Về nhận thức hạn hán: 100% hộ dân khảo sát khẳng định nhận biết được hiện tượng hạn hán (Bảng 4.2). Kênh nhận biết chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân qua quan sát sinh trưởng của cây trồng và tự nhiên, chiếm 68,8% (55 hộ); nhận biết qua người xung quanh chiếm 16,3%; tuyên truyền địa phương chiếm 8,8%; báo đài, internet chiếm 3,8% và nguồn khác chiếm 2,5% (Bảng 4.3). Đa số nông hộ đánh giá việc nhận biết hạn hán ở mức dễ dàng, khá dễ dàng và rất dễ dàng, lần lượt là 35,0%, 47,5% và 10,0% (tổng cộng 92,5%), trong khi nhóm gặp khó khăn chỉ chiếm 7,6% (Bảng 4.4). Về thời gian tác động, 73,8% số hộ cho biết hạn hán thường kéo dài 3 tháng trong năm và 26,3% số hộ cho biết thời gian hạn hán kéo dài 6 tháng trong năm (Bảng 4.5).

Kênh nhận biết hạn hán Tần số (Hộ) Tỷ lệ (%) Mức độ dễ dàng nhận biết Tần số (Hộ) Tỷ lệ (%)
Kinh nghiệm bản thân 55 68,8 Rất không dễ dàng 3 3,8
Từ những người xung quanh 13 16,3 Không dễ dàng 3 3,8
Tuyên truyền của địa phương 7 8,8 Dễ dàng 28 35,0
Tin tức báo đài, internet 3 3,8 Khá dễ dàng 38 47,5
Khác 2 2,5 Rất dễ dàng 8 10,0

Về mức độ ảnh hưởng của hạn hán: Có tới 75,1% số hộ đánh giá hạn hán tác động tiêu cực ở mức nhiều (38,8%) và rất nhiều (36,3%) đến đời sống và sản xuất; 13,8% chịu tác động mức độ trung bình; chỉ 7,5% tác động ít và 3,8% không bị tác động do ở vị trí thuận lợi gần nguồn nước (Bảng 4.6).

Đánh giá chi tiết ảnh hưởng của hạn hán đến các khía cạnh sản xuất và sinh hoạt được tổng hợp tại Bảng 4.7:

Khía cạnh ảnh hưởng Hoàn toàn không đồng ý Không đồng ý Bình thường Đồng ý Rất đồng ý Tổng tỷ lệ đồng ý & rất đồng ý
Làm giảm diện tích trồng sản xuất 0,0% 0,0% 18,8% 37,5% 43,8% 81,3% (65 hộ)
Tăng chi phí sản xuất 2,5% 5,0% 18,8% 41,3% 32,5% 73,8% (59 hộ)
Gây ảnh hưởng sự phát triển của cây 0,0% 0,0% 10,0% 22,5% 67,5% 90,0% (72 hộ)
Làm giảm sản lượng tiêu 6,3% 7,5% 35,0% 28,8% 22,5% 51,3% (41 hộ)
Gây thoái hóa đất trồng 15,0% 11,3% 47,5% 15,0% 11,3% 26,3% (21 hộ)
Gây thiếu nước sinh hoạt 0,0% 0,0% 11,3% 26,3% 62,5% 88,8% (71 hộ)

Kết quả tính toán chỉ số HACI và mô hình kinh tế lượng:

  • Chỉ số thích ứng bình quân cấp độ nông hộ ($HACI$) của các hộ trồng hồ tiêu huyện Đồng Phú đạt 0,49. Đối chiếu với khung phân loại, năng lực thích ứng của nông hộ nằm ở mức Trung bình (khoảng giá trị từ 0,41 đến 0,60).
  • Kết quả hồi quy tuyến tính OLS xác định các yếu tố có ảnh hưởng mang ý nghĩa thống kê đến chỉ số thích ứng HACI gồm: Trình độ học vấn của chủ hộ (+), Tuổi tác của chủ hộ (-), Kinh nghiệm sản xuất (+), Thu nhập hộ gia đình (+), và Khoảng cách từ vườn tiêu đến công trình thủy lợi (-). Các kiểm định mô hình xác nhận không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng (VIF < 10), kiểm định Durbin-Watson khẳng định sai số không bị tự tương quan, và kiểm định White test chỉ ra mô hình không bị hiện tượng phương sai sai số thay đổi.

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

Chương tổng kết các phát hiện thực nghiệm, rút ra kết luận về thực trạng nhận thức và mức thích ứng trung bình của nông hộ trước thiên tai hạn hán. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra các kiến nghị và đề xuất giải pháp nhằm củng cố năng lực ứng phó: nâng cao nhận thức thông qua tập huấn kỹ thuật; áp dụng các biện pháp canh tác giữ ẩm, tưới tiết kiệm trước, trong và sau hạn; hoàn thiện hạ tầng thủy lợi nông thôn và gia tăng sự trợ lực chính sách từ chính quyền, các tổ chức đoàn thể địa phương.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã trích xuất được hệ thống kết quả định lượng cụ thể:

  • Mức độ nhận thức và khả năng thích ứng: 100% nông hộ trồng hồ tiêu tại địa bàn khảo sát nhận thức được sự hiện diện của hạn hán, chủ yếu thông qua kinh nghiệm canh tác thực tiễn (68,8%). Chỉ số thích ứng tổng hợp cấp độ nông hộ đạt giá trị thực tế $HACI = 0,49$, phản ánh khả năng chống chịu và tự điều chỉnh của người trồng tiêu tại huyện Đồng Phú mới chỉ dừng lại ở ngưỡng trung bình.
  • Mức độ tổn thất sản xuất: Hạn hán tác động nghiêm trọng đến chu trình sinh học của cây hồ tiêu với 90,0% hộ đồng ý cây bị ảnh hưởng phát triển mạnh; 81,3% hộ bị sụt giảm diện tích đất có thể canh tác; 73,8% hộ bị đội chi phí sản xuất do phải tăng cường bơm tưới, mua nước chữa cháy; 51,3% hộ bị suy giảm sản lượng thu hoạch; và 88,8% hộ đối mặt với sự cạn kiệt nguồn nước giếng khoan phục vụ sinh hoạt.
  • Các nhân tố quyết định năng lực thích ứng: Phân tích hồi quy OLS chỉ ra rằng năng lực thích ứng của nông hộ tỷ lệ thuận với trình độ học vấn, kinh nghiệm làm vườn và tổng thu nhập của hộ; đồng thời tỷ lệ nghịch với tuổi tác của chủ hộ và khoảng cách địa lý từ vườn tiêu đến các công trình thủy lợi.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

  • Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức: Đẩy mạnh các chương trình khuyến nông, tuyên truyền lịch thời vụ và cảnh báo hạn hán qua hệ thống đài truyền thanh xã; tổ chức các mô hình trình diễn kỹ thuật chăm sóc tiêu thích ứng hạn tại các vùng trồng tập trung để người dân trực quan so sánh.
  • Nhóm giải pháp khắc phục và hạn chế thiệt hại:
    • Trước và trong hạn hán: Áp dụng kỹ thuật phủ gốc bằng rơm rạ, xác thực vật hoặc trồng cây che bóng để giữ ẩm đất; chuyển đổi sang công nghệ tưới tiết kiệm nước (tưới nhỏ giọt, tưới phun mưa); chủ động nạo vét giếng khoan, ao hồ tích trữ nước mặt.
    • Sau hạn hán: Cải tạo đất bằng phân hữu cơ sinh học để giảm hiện tượng chai hóa, nứt nẻ; cắt tỉa cành khô, phục hồi bộ rễ và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng giúp cây hồ tiêu hồi phục sinh trưởng.
  • Nhóm giải pháp hạ tầng và định chế: Đề nghị chính quyền địa phương đầu tư nâng cấp, nạo vét hệ thống kênh mương thủy lợi từ các hồ Suối Giai, Suối Lam; tạo điều kiện cho nông hộ tiếp cận các gói tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để tái đầu tư hệ sinh thái vườn sau hạn; phát huy vai trò hỗ trợ vật tư và kỹ thuật của các hội đoàn thể (Hội Nông dân).

Đóng góp của khóa luận: Khóa luận đã cung cấp bộ dữ liệu thực chứng định lượng cập nhật (thời điểm 2022–2023) về thực trạng sản xuất hồ tiêu tại huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước trong bối cảnh giá tiêu suy thoái và thiên tai hạn hán gay gắt. Đề tài áp dụng thành công mô hình tích hợp giữa bộ chỉ số thích ứng HACI 5 khía cạnh ($S, E, P, N, I$) và phân tích kinh tế lượng OLS, tạo lập nguồn dẫn liệu tham khảo có căn cứ thực nghiệm rõ ràng cho cơ quan quản lý nông nghiệp địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số giới hạn thực tế:

  • Hạn chế về mẫu khảo sát và phạm vi không gian: Nghiên cứu mới dừng lại ở quy mô mẫu 80 nông hộ và tập trung tại 2 xã (Đồng Tâm và Đồng Tiến) thuộc huyện Đồng Phú. Mặc dù thỏa mãn điều kiện chạy mô hình hồi quy OLS theo tiêu chuẩn Harris (1985), cỡ mẫu này chưa bao quát hết đặc thù thổ nhưỡng, thủy văn của toàn bộ các vùng chuyên canh tiêu trọng điểm khác trên địa bàn tỉnh Bình Phước như Lộc Ninh, Bù Đốp, Hớn Quản.
  • Hạn chế về biến số kinh tế: Mô hình mới tập trung phân tích các biến số kinh tế - xã hội tổng quát của chủ hộ, chưa đi sâu hạch toán chi tiết chi phí khấu hao trang thiết bị tưới công nghệ cao và biến động giá tiêu qua từng niên vụ cụ thể.

Hướng nghiên cứu mở rộng:

  • Mở rộng quy mô điều tra sang các huyện có tỷ trọng diện tích hồ tiêu lớn nhất tỉnh (Lộc Ninh chiếm 37%, Bù Đốp chiếm 27%).
  • Tích hợp thêm các chỉ số biến đổi khí hậu vi mô (nhiệt độ bề mặt, lượng bốc thoát hơi nước) và đánh giá hiệu quả tài chính chi tiết của các mô hình tưới nhỏ giọt kết hợp bón phân qua nước trong việc nâng cao chỉ số HACI.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên cao học thuộc các ngành Kinh tế Nông nghiệp, Kinh doanh Nông nghiệp, Phát triển Nông thôn và Quản lý Tài nguyên - Môi trường: Tham khảo quy trình thiết kế bảng hỏi khảo sát nông hộ, phương pháp tính toán chỉ số thích ứng cấp độ nông hộ HACI 5 thành phần kết hợp xử lý dữ liệu kinh tế lượng bằng mô hình OLS trên phần mềm EViews.
  • Cán bộ quản lý khuyến nông, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cấp huyện: Khai thác hệ thống số liệu định lượng chi tiết tại Bảng 4.1 và Bảng 4.7 để xây dựng kế hoạch điều tiết nước tưới tiêu, chuyển giao kỹ thuật canh tác tiết kiệm nước và ban hành chính sách hỗ trợ tín dụng phù hợp cho người trồng hồ tiêu tại vùng Đông Nam Bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số thích ứng với hạn hán (HACI) của nông hộ trồng hồ tiêu huyện Đồng Phú đạt bao nhiêu và thuộc phân loại nào?
Chỉ số thích ứng HACI trung bình của 80 nông hộ trồng hồ tiêu được khảo sát đạt giá trị 0,49. Căn cứ theo khung phân loại 5 cấp độ của chỉ số HACI, mức điểm này xếp khả năng thích ứng của nông hộ ở mức Trung bình (nằm trong ngưỡng từ 0,41 đến 0,60).

2. Mô hình hồi quy OLS xác định những biến số nào tác động có ý nghĩa đến khả năng thích ứng của nông hộ?
Khả năng thích ứng của nông hộ trồng hồ tiêu chịu sự tác động có ý nghĩa thống kê của 5 biến số: Trình độ học vấn của chủ hộ (+), Kinh nghiệm sản xuất (+), Tổng thu nhập hộ gia đình (+), Tuổi tác của chủ hộ (-), và Khoảng cách từ vườn tiêu đến công trình thủy lợi (-).

3. Khía cạnh nào trong sinh trưởng của cây hồ tiêu và đời sống nông hộ chịu tổn thất nặng nề nhất do hạn hán?
Số liệu khảo sát tại Bảng 4.7 cho thấy: 90,0% hộ xác nhận hạn hán gây ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến sự sinh trưởng, kết trái của cây hồ tiêu (với 67,5% ở mức rất đồng ý); 88,8% hộ bị cạn kiệt nguồn nước giếng phục vụ sinh hoạt; 81,3% hộ bị thu hẹp diện tích đất sản xuất; và 73,8% hộ bị đội chi phí đầu tư tưới tiêu cứu vườn cây.

4. Kênh tiếp nhận thông tin hạn hán chủ yếu của các nông hộ tại địa bàn nghiên cứu là gì?
Theo kết quả điều tra tại Bảng 4.3, 68,8% số nông hộ nhận biết hạn hán dựa trên chính kinh nghiệm bản thân thông qua quan sát trạng thái cây trồng và biến động thời tiết; 16,3% nhận biết qua người xung quanh; 8,8% tiếp nhận qua tuyên truyền của địa phương; 3,8% qua tin tức báo đài, internet và 2,5% qua các nguồn khác.

5. Cỡ mẫu khảo sát 80 nông hộ của đề tài được lựa chọn dựa trên cơ sở khoa học nào?
Tác giả xác định cỡ mẫu dựa trên tiêu chuẩn nghiên cứu của Harris (1985): quy mô mẫu tối thiểu để chạy mô hình hồi quy đa biến phải bằng số biến độc lập cộng thêm ít nhất 50 ($N \ge 50 + k$). Với mô hình nghiên cứu có 7 biến độc lập tham gia giải thích, cỡ mẫu tối thiểu cần thiết là $50 + 7 = 57$. Do đó, việc tác giả khảo sát 80 hộ nông dân bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên tại 2 xã Đồng Tâm và Đồng Tiến hoàn toàn đáp ứng độ tin cậy thống kê.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Đức Doanh đã phản ánh toàn diện thực trạng canh tác và nhận thức của các nông hộ trồng hồ tiêu huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước trước tác động tiêu cực của thiên tai hạn hán. Thông qua phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp chỉ số HACI và mô hình hồi quy OLS trên cỡ mẫu 80 hộ, đề tài xác định năng lực thích ứng của nông hộ đạt mức trung bình ($HACI = 0,49$), đồng thời chỉ rõ sự chi phối của các nhân tố học vấn, tuổi tác, kinh nghiệm, thu nhập và cự ly tiếp cận thủy lợi. Các giải pháp đề xuất bao gồm cải tiến kỹ thuật tưới tiết kiệm, giữ ẩm đất, đầu tư hạ tầng dẫn nước và hỗ trợ tín dụng ưu đãi mang giá trị thực tiễn cao nhằm ổn định sinh kế cho người trồng hồ tiêu tại địa phương.