MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, biến đổi khí hậu (BĐKH) là một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu. Nó đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế - xã hội và môi trường toàn cầu. Trong những năm qua ở nhiều nơi trên thế giới đã phải chịu nhiều thiên tai nguy hiểm như bão lớn, nắng nóng dữ dội, lũ lụt, hạn hán và khí hậu khắc nghiệt gây thiệt hại lớn về tính mạng con người và vật chất.
Trong một thế giới ấm lên rõ rệt như hiện nay và việc xuất hiện ngày càng nhiều các thiên tai đặc biệt nguy hiểm với tần suất, quy mô và cường độ ngày càng khó lường, thì những nghiên cứu về BĐKH ngày càng được đẩy mạnh[2]. Ở Việt Nam trong khoảng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,5 - 0,70C, mực nước biển đã dâng khoảng 20cm. Lượng mưa tăng đột biến vào mùa mưa và giảm dần vào mùa khô. Lũ lụt và cường độ lớn xảy ra thường xuyên vào mùa mưa gây thiện hại nặng nề về người và của.
Hạn hán xảy ra hàng năm ở hầu hết các khu vực trên cả nước vào mùa khô… Hậu quả của BĐKH đối với Việt Nam là nghiêm trọng và là một nguy cơ hiện hữu cho mục tiêu xoá đói giảm nghèo, cho việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và sự phát triển bền vững của đất nước. Xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên là một xã trung du ở miền núi phía Bắc, người dân trên địa bàn chủ yếu làm nông nghiệp và trồng chè. Đây là những hoạt động chịu ảnh hưởng tương đối lớn của khí hậu, thời tiết và đặc biệt là vấn đề biến đổi khí hậu. Trong những năm gần đây, trên địa bàn xã đã xuất hiện hiện tượng BĐKH được biểu hiện rõ rệt như bão, lũ, nắng nóng… với cường độ khá lớn và gây ra một số thiệt hại cho người dân trong sinh hoạt và sản xuất.
Tuy nhiên, hiểu biết về BĐKH đối với người dân vẫn còn khá mới mẻ và họ vẫn chưa có một kế hoạch cụ thể trước mắt hoặc dài hạn cho việc đối phó hay thích nghi cho hiện tượng này. Xuất phát từ thực tế trên em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu hoạt động sinh kế của ngƣời dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại địa bàn xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Tìm hiểu về những ảnh hưởng của BĐKH đến hoạt động sinh kế của người dân tại xã Tân Long – huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên.
Trên cơ sở đó đề xuất được một số giải pháp hạn chế các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và đưa ra một số hoạt động sinh kế phù hợp cho người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu được điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội tại địa bàn xã Tân Long, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái nguyên. - Tìm hiểu được hoạt động sinh kế của người dân trong biến đổi khí hậu của địa bàn nghiên cứu. - Những thay đổi trong hoạt động sinh kế khi phải đối mặt với biến đổi khí hậu (BĐKH).
- Đề xuất được một số giải pháp nhằm những tác động của biến đổi khí hậu đối với người dân tại xã Tân Long. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp bản thân có thể vận dụng được những kiến thức đã học để viết báo cáo tốt nghiệp phục vụ cho nghiên cứu khoa học. - Nâng cao kiến thức và kinh nghiệm cho bản thân.
Ý nghĩa thực tiễn - Đánh giá được đúng thực trạng và hoạt động sinh kế của người dân khi chịu nhiều ảnh hưởng từ BĐKH sau đó đưa ra các giải pháp. - Đưa ra được những định hướng để phát triển các hoạt động sinh kế thông qua viện nghiên cứu thực tiễn tại địa phương. n 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Một số vấn đề cơ bản về biến đổi khí hậu 2.1 Khái niệm khí hậu, thời tiết, biến đổi khí hậu * Khái niệm khí hậu và thời tiết - Khí hậu là trạng thái trung bình của thời tiết tại một khu vực nào đó.
Ví dụ như: Trong phạm vi một tỉnh, một nước, một châu lục hoặc trên toàn cầu trên cơ sở của một chuỗi dữ liệu dài (khoảng 30 năm trở lên)[11] - Thời tiết là trạng thái khí quyển tại một điểm nhất định, được xác định bằng tổ hợp các yếu tố như: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mưa. Các hiện tượng nắng, mưa, mây, gió, nóng, lạnh… thường thay đổi nhanh chóng qua từng ngày, từng tháng, từng năm. Thời tiết có thể được dự báo hàng ngày, hàng giờ dài hơn đến một tuần. - BĐKH là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai đoạn nhất định từ tính bằng thập kỉ hay hàng triệu năm.
Sự biến đổi có thể là thay đổi thời tiết bình quân hay sự thay đổi phân bố các sự kiện thời tiết quanh một mức trung bình [14]. - Theo Ủy ban liên chính phủ về BĐKH: “BĐKH là sự thay đổi trạng thái trung bình của khí quyển toàn cầu hay khu vực theo thời gian từ vài thập kỷ đến hàng triệu năm( IPCC, 2007) những biến đổi này được gây ra do quá trình động lực của trái đất, bức xạ mặt trời và có tác động từ các hoạt động của con người”[16]. Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu * Nguyên nhân do tự nhiên - Thay đổi cường độ ánh sáng mặt trời Nguyên nhân gây ra BĐKH do tự nhiên bao gồm thay đổi cường độ ánh sáng mặt trời, xuất hiện các điểm đen mặt trời, thay đổi quỹ đen, thay đổi đại dương thay đổi quỹ đạo của trái đất. - Nguyên nhân do núi lửa phun trào Khi một ngọn núi lửa phun trào sẽ phát thải vào khí quyển một lượng cực kỳ lớn khối lượng Lưu huỳnh Dioxit (SO2), hơi nước, bụi và tro vào bầu khí quyển.
Khối lượng khí và tro có thể ảnh hưởng đến khí hậu trong nhiều năm. Có thể thấy rằng các nguyên nhân gây ra BĐKH do các yếu tố tự nhiên đóng góp một phần rất nhỏ vào sự biến đổi và có tính chu kỳ kể từ quá khứ đến nay. Theo kết quả nghiên cứu và công bố từ Ủy Ban liên chính phủ về BĐKH thì nguyên nhân gây ra BĐKH chủ yếu là hoạt động của con người. * Nguyên nhân do con người - Do con người sử dụng nhiều nhiên liệu hóa thạch, sử dụng hóa chất cho trồng trọt, chăn nuôi, sinh hoạt… Các nhà máy xí nghiệp hằng ngày xả hàng tấn bụi khí CO2, SO2 ra bầu không khí gây ô nhiễm môi trường, phá hủy hệ sinh thái.
- Con người khai thác tài nguyên thiên nhiên qua mức và đang làm chúng dần cạn kiệt nhất là những tài nguyên không thể tái tạo được như dầu mỏ, than… Nguyên nhân chính gây ra BĐKH đó là sự gia tăng các hoạt động tạo ra chất khí thải nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bề mặt hấp thụ khí nhà kính như Sinh khối rừng, hệ sinh thái biển, ven biển… [11]. Biểu hiện của biến đổi khí hậu - Nhiệt độ tăng Trong 100 năm qua (1906 - 2005) nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng 0,740C, tốc độ tăng của nhiệt độ trong 50 năm qua gần đây gần gấp đôi so với 50 năm trước đó. Trong đó 10 năm qua (tính từ năm 2001), nhiệt độ trung bình cao hơn 0,50C so với giai đoạn 1961 – 1990. Một số hiện tượng tiêu biểu liên quan đến nhiệt độ tăng như sau: n 5 + Giai đoạn 1995 – 2006 có 11 năm (trừ 1996) được xếp vào danh sách 12 năm nhiệt độ cao nhất trong lịch sử kể từ năm 1850, nóng nhất là năm 1998 và 2005.
Gần đây nhất là năm 2010 được coi là nóng nhất trong lịch sử vào tháng 6 năm 2010 được ghi nhận là tháng nóng nhất trên toàn thế giới kể từ năm 1880[12]. + Ở Việt Nam khoảng 50 năm qua đã tăng lên khoảng 0,5 – 0,70C, BĐKH làm cho thiên tai, bão lũ ngày càng ác liệt hơn[2]. - Nước biển dâng + Nước biển dâng là sự dâng mực nước của đại dương trên toàn cầu, trong đó không bao gồm triều, nước dâng do bão… Nước biển dâng tại một vị trí nào đó có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với trung bình toàn cầu vì có sự khác nhau về nhiệt độ của đại dương và các yếu tố khác. Quan trắc mực nước biển cho thấy mực nước biển trung bình tăng khoảng 20cm trong vòng 100 năm qua.
Trong thập kỷ qua, mực nước biển dâng nhanh nhất ở vùng phía tây Thái Bình Dương và phía đông Ấn Độ Dương, Việt Nam trong khoảng 50 năm trở lại đây mực nước biển dâng khoảng 20cm[4]. - Những biểu hiện khác + Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và các sinh vật sống trên Trái Đất. Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm. Trên các vùng khác nhau của Trái Đất dẫn đến nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động con người.
+ Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác. + Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thủy quyển và các địa quyển. Ảnh hưởng, hậu quả của biến đổi khí hậu * Tác động lên môi trường - Tài nguyên đất: Đất vốn đã bị thoái hóa do lạm dụng phân vô cơ, hiện tượng khô hạn rửa trôi do mưa tăng sẽ dẫn tới tình trạng thoái hóa đất trầm trọng hơn. n 6 + Nhiệt độ nóng lên làm cho quá trình bay hơi diễn ra nhanh hơn, đất bị mất nước trở nên khô cằn, các quá trình chuyển hóa trong đất khó xảy ra.
+ Mưa axit rửa trôi hoàn toàn chất dinh dưỡng và vi sinh vật tồn tại trong đất. + Nhiệt độ tăng lên ảnh hưởng đến các hệ sinh thái tự nhiên, làm dịch chuyển các ranh giới nhiệt của các hệ sinh thái lục địa và hệ sinh thái nước ngọt, làm thay đổi cơ cấu các loài thực vật và động vật ở một số vùng, một số loài có nguồn gốc ôn đới và á nhiệt đới có thể bị mất đi dẫn đến suy giảm tính đa dạng sinh học.