Luận văn về khả năng sinh sản và sinh trưởng của lợn nái Duroc x Meishan tại hợp tác xã chăn nuôi

Tài liệu nghiên cứu Luận văn đánh giá khả năng sinh sản của lợn nái f2 3 4 duroc x 1 4 meishan và khả năng sinh trưởng, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Cao Thị Huệ
• Người hướng dẫn: TS. Hà Văn Doanh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Đánh Giá Khả Năng Sinh Sản Của Lợn NáI F2 (3/4 Duroc X 1/4 Meishan) Và Khả Năng Sinh Trưởng Của Con Lai Giai Đoạn Sau Cai Sữa Nuôi Tại Hợp Tác Xã Chăn Nuôi Dịch Vụ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ứng dụng của đề tài
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tính trạng số lượng
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính trạng số lượng
• 2.4. Cơ sở của sự lai tạo giống và ưu thế lai
• 2.4.1. Lai giống
• 2.4.2. Ưu thế lai
• 2.4.3. Cơ sở thống kê của ưu thế lai
• 2.4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến ưu thế lai
• 2.4.5. Một số công thức lai tạo
• 2.4.5.1. Lai giữa hai giống (50%)
• 2.4.5.2. Lai giữa hai giống (75%)
• 2.4.5.3. Lai giữa F2 với giống thuần (87,5%)
• 2.5. Cơ sở sinh lý của sự sinh sản và các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất sinh sản của lợn nái
• 2.5.1. Những đặc điểm sinh lý sinh sản của gia súc
• 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp đánh giá khả năng sinh sản của lợn nái F2 (3/4 Du x 1/4 Ms)
• 3.3.2. Phương pháp đánh giá khả năng sinh trưởng của con lai của lợn nái F2 (DuMs) x Du và so sánh với sinh trưởng của con lai của nái (PiDu) x Du giai đoạn sau cai sữa 28 - 56 ngày tuổi
• 3.3.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Một số chỉ tiêu về sinh lý sinh dục của lợn nái F2 (3/4Du x 1/4Ms)
• 4.2. Khả năng sinh sản của lợn nái F2 (3/4 Du x 1/4 Ms)
• 4.2.1. Kết quả theo dõi ở lứa 1 của lợn nái F2 (3/4 Dux1/4 Ms)
• 4.2.2. Kết quả theo dõi ở lứa 2 của lợn nái F2 (3/4 Du x 1/4 Ms)
• 4.2.3. Kết quả theo dõi ở lứa 3 của lợn nái F2 (3/4 Dux1/4 Ms)
• 4.2.4. Kết quả theo dõi ở lứa 4 của lợn nái F2 (3/4 Du x 1/4 Ms)
• 4.2.5. Khả năng sinh sản của lợn nái lai F2 (3/4 Du x 1/4 Ms) qua 4 lứa đẻ
• 4.2.6. Kết quả xác định hệ số tương quan giữa các chỉ tiêu sinh sản của lợn nái F2 (3/4 Du x 1/4 Ms)
• 4.3. Sinh trưởng và tiêu tốn thức ăn của lợn con của nái F2 (3/4 Du x 1/4 Ms) phối với Duroc giai đoạn sau cai sữa 28 - 56 ngày tuổi
• 4.4. Khả năng sinh trưởng của lợn con giai đoạn sau cai sữa 28 - 56 ngày tuổi
• 4.5. Tiêu tốn thức ăn của lợn con giai đoạn sau cai sữa 28 - 56 ngày tuổi
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Ngành chăn nuôi lợn đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm khoảng 75% sản lượng thịt tiêu thụ. Tuy nhiên, năng suất và chất lượng sản phẩm còn thấp do nhiều yếu tố. Việc lai tạo giống lợn có năng suất cao như Duroc và Meishan là cần thiết để nâng cao khả năng sinh sản của lợn nái. Đặc biệt, tổ hợp lai F2 (3/4 Duroc x 1/4 Meishan) đang được áp dụng tại Hợp tác xã chăn nuôi Dịch vụ tổng hợp Hòa Mỹ, nhưng chưa có nhiều nghiên cứu đánh giá cụ thể về năng suất sinh sản. Do đó, việc nghiên cứu khả năng sinh sản và sinh trưởng của con lai là rất quan trọng, không chỉ để cải thiện năng suất mà còn để nâng cao chất lượng sản phẩm thịt lợn.

II. Mục đích của đề tài

Đề tài này nhằm đánh giá khả năng sinh sản của lợn nái F2 (3/4 Duroc x 1/4 Meishan) và khả năng sinh trưởng của con lai giai đoạn sau cai sữa. Mục tiêu cụ thể bao gồm xác định các chỉ tiêu sinh sản như số con đẻ ra, tỷ lệ sống sót của lợn con, cũng như khả năng tiêu tốn thức ăn của con lai. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các cơ sở chăn nuôi trong việc định hướng sản xuất, từ đó nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm thịt lợn, góp phần phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

III. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Để nâng cao năng suất sinh sản của lợn nái, cần hiểu rõ về di truyền và các yếu tố ảnh hưởng đến tính trạng số lượng. Tính trạng này được quy định bởi nhiều cặp gen và chịu tác động mạnh từ môi trường. Việc áp dụng các phương pháp lai giống, đặc biệt là lai giữa các giống khác nhau như Duroc và Meishan, giúp tạo ra con lai có ưu thế lai, từ đó nâng cao khả năng sinh sản và sinh trưởng. Cần phân tích các yếu tố như thức ăn, quản lý chăn nuôi và điều kiện môi trường để tối ưu hóa năng suất sinh sản của lợn.

IV. Kết quả và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng sinh sản của lợn nái F2 (3/4 Duroc x 1/4 Meishan) có sự cải thiện đáng kể so với các giống khác. Số con đẻ ra và tỷ lệ sống sót của lợn con đều cao hơn, chứng tỏ ưu thế lai trong việc cải thiện năng suất. Ngoài ra, khả năng tiêu tốn thức ăn của con lai cũng được cải thiện, giúp giảm chi phí sản xuất. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý thuyết mà còn mang lại giá trị thực tiễn cho ngành chăn nuôi, khuyến khích các cơ sở áp dụng các công thức lai giống hiệu quả hơn.

V. Ý nghĩa khoa học và ứng dụng của đề tài

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về khả năng sinh sản và sinh trưởng của lợn nái F2 mà còn đóng góp vào việc xây dựng cơ sở dữ liệu cho các nghiên cứu tiếp theo về giống lợn. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để tư vấn cho các cơ sở chăn nuôi trong việc lựa chọn giống, cải thiện quy trình chăn nuôi và nâng cao năng suất sản xuất. Điều này không chỉ giúp phát triển ngành chăn nuôi lợn mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chăn nuôi lợn là ngành chăn nuôi chủ lực tại Việt Nam, đóng góp trên 75% sản lượng thịt cung cấp cho xã hội, với khoảng 80% số hộ nông thôn tham gia hoạt động này. Tuy nhiên, năng suất và chất lượng sản phẩm chăn nuôi lợn còn thấp do nhiều nguyên nhân, trong đó có việc sử dụng giống lợn chưa tối ưu và quy trình kỹ thuật chăn nuôi còn hạn chế. Chiến lược phát triển ngành chăn nuôi lợn hướng tới tăng số lượng đầu lợn, nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm thông qua việc tăng tỷ lệ máu ngoại trong đàn lợn nuôi trong nước.

Trong bối cảnh đó, việc lai tạo các tổ hợp giống lợn nhằm khai thác ưu thế lai và kết hợp các đặc điểm tốt của các giống ngoại nhập như Duroc, Meishan, Yorkshire, Pietrain là rất cần thiết. Hợp tác xã chăn nuôi Dịch vụ tổng hợp Hòa Mỹ (Hà Nội) đã áp dụng tổ hợp lai F2 (3/4 Duroc × 1/4 Meishan) làm nái sinh sản phối với đực Duroc để tạo con lai thương phẩm. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu đánh giá hệ thống và cụ thể về khả năng sinh sản của lợn nái F2 này cũng như khả năng sinh trưởng của con lai giai đoạn sau cai sữa tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá khả năng sinh sản của lợn nái F2 (3/4 Duroc × 1/4 Meishan) và xác định khả năng sinh trưởng, tiêu tốn thức ăn của con lai thương phẩm (F2 × Duroc) so sánh với con lai của nái (PiDu × Duroc). Nghiên cứu được thực hiện tại Hợp tác xã chăn nuôi Dịch vụ tổng hợp Hòa Mỹ, xã Vạn Thái, huyện Ứng Hòa, Hà Nội trong khoảng thời gian từ tháng 8/2015 đến tháng 8/2016. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc tư vấn kỹ thuật, lựa chọn giống và nâng cao hiệu quả chăn nuôi lợn tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về di truyền học và ưu thế lai trong chăn nuôi vật nuôi. Tính trạng số lượng như số con đẻ ra, trọng lượng sơ sinh, khả năng sinh trưởng là những tính trạng đa gen chịu ảnh hưởng của cả yếu tố di truyền và môi trường, được biểu diễn qua công thức:
$$P = G + E = A + D + I + E_g + E_s$$
trong đó $A$ là giá trị cộng gộp, $D$ là sai lệch trội, $I$ là sai lệch tương tác gen, $E_g$ và $E_s$ là sai lệch môi trường chung và riêng.

Ưu thế lai được giải thích qua ba thuyết chính: thuyết trội, thuyết siêu trội và tương tác gen, giúp con lai có các đặc điểm vượt trội hơn bố mẹ về sức sống, sinh trưởng và khả năng sinh sản. Ưu thế lai được tính toán dựa trên sự khác biệt di truyền giữa hai quần thể bố mẹ và mức độ dị hợp tử của con lai.

Các yếu tố ảnh hưởng đến ưu thế lai bao gồm công thức lai, tính trạng được chọn, sự khác biệt di truyền giữa bố mẹ và điều kiện môi trường. Trong chăn nuôi lợn, ưu thế lai thường thể hiện rõ ở các tính trạng sinh sản như số con đẻ ra, tỷ lệ sống, khối lượng cai sữa và sinh trưởng của lợn con.

Phương pháp nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: 30 con lợn nái F2 (3/4 Duroc × 1/4 Meishan), trong đó 15 con hậu bị sắp phối giống và 15 con nái sinh sản lứa 3, 4. Con lai thương phẩm từ nái F2 phối với đực Duroc được so sánh với con lai từ nái PiDu phối với đực Duroc.

• Địa điểm và thời gian: Hợp tác xã chăn nuôi Dịch vụ tổng hợp Hòa Mỹ, xã Vạn Thái, huyện Ứng Hòa, Hà Nội, từ tháng 8/2015 đến tháng 8/2016.

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Theo dõi trực tiếp từng cá thể lợn nái, ghi chép các chỉ tiêu sinh lý sinh dục, số lượng và khối lượng lợn con qua các lứa đẻ. Cân định kỳ khối lượng lợn con giai đoạn sau cai sữa, ghi nhận lượng thức ăn tiêu thụ.

• Phân tích số liệu: Sử dụng phần mềm Minitab và Excel để tính giá trị trung bình, sai số trung bình và hệ số biến dị. So sánh các chỉ tiêu sinh sản và sinh trưởng giữa các nhóm lợn.

• Timeline nghiên cứu:

  • Tháng 8/2015: Khởi đầu thu thập dữ liệu sinh sản lợn nái F2.
  • Tháng 12/2015 - 6/2016: Theo dõi sinh trưởng và tiêu tốn thức ăn của lợn con giai đoạn 28-56 ngày tuổi.
  • Tháng 7-8/2016: Tổng hợp, phân tích số liệu và hoàn thiện báo cáo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chỉ tiêu sinh lý sinh dục của lợn nái F2 (3/4 Du × 1/4 Ms):

   • Tuổi động dục lần đầu trung bình 218 ngày (±2,28), thấp hơn so với lợn Duroc thuần (227 ngày).
   • Khối lượng động dục lần đầu đạt 105,27 kg (±0,90), cao hơn các giống ngoại khác.
   • Tuổi phối giống lần đầu 240,73 ngày (±0,79), thấp hơn lợn Duroc thuần (248 ngày).
   • Chu kỳ động dục trung bình 20,06 ngày (±0,33), thời gian động dục 4,33 ngày (±0,12), phù hợp với quy luật sinh lý lợn ngoại.
   • Tuổi đẻ lứa đầu 348,2 ngày (±6,41), thấp hơn so với một số giống ngoại như Landrace, Yorkshire.

2. Khả năng sinh sản qua 4 lứa đẻ:

   • Số con đẻ ra trung bình 11,26 con/lứa (±0,47), số con sống sau 24 giờ là 10,93 con (±0,41), số con cai sữa 10,06 con (±0,33).
   • Khối lượng sơ sinh toàn ổ 17,08 kg (±0,42), khối lượng sơ sinh/con 1,56 kg (±0,03).
   • Khối lượng cai sữa toàn ổ 68,67 kg (±1,81), khối lượng cai sữa/con 6,82 kg (±0,01).
   • Tỷ lệ sơ sinh sống sau 24 giờ đạt 97,06%, tỷ lệ nuôi sống đến cai sữa 92,04%.
   • Thời gian chờ phối sau cai sữa trung bình 5,93 ngày (±0,20), tỷ lệ hao mòn cơ thể mẹ 7,87% (±0,30).

3. Khả năng sinh trưởng và tiêu tốn thức ăn của con lai giai đoạn sau cai sữa (28-56 ngày tuổi):

   • Con lai F2 (DuMs × Du) có khối lượng bắt đầu thí nghiệm 6,86 kg, tăng trọng trung bình đạt khoảng 450-500 g/ngày.
   • Tiêu tốn thức ăn trung bình khoảng 2,5-2,7 kg thức ăn/kg tăng trọng, thấp hơn so với con lai PiDu × Du.
   • Khả năng sinh trưởng của con lai F2 (DuMs × Du) vượt trội hơn về tăng trọng và hiệu quả sử dụng thức ăn so với nhóm so sánh.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy lợn nái F2 (3/4 Duroc × 1/4 Meishan) có tuổi động dục và phối giống lần đầu sớm hơn so với lợn Duroc thuần, điều này phù hợp với đặc điểm sinh học của giống Meishan có khả năng thành thục sớm. Chu kỳ và thời gian động dục của lợn nái F2 nằm trong khoảng sinh lý bình thường, đảm bảo khả năng sinh sản ổn định.

Số con đẻ ra và số con cai sữa đạt mức cao, tỷ lệ sống sau 24 giờ và đến cai sữa trên 90% cho thấy sức sống và khả năng nuôi con của lợn nái F2 rất tốt. Khối lượng sơ sinh và cai sữa cũng vượt trội so với một số giống ngoại và lai khác, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất.

Thời gian chờ phối sau cai sữa ngắn giúp tăng số lứa đẻ trong năm, nâng cao năng suất sinh sản. Tỷ lệ hao mòn cơ thể mẹ thấp cho thấy chế độ dinh dưỡng và chăm sóc phù hợp, giúp lợn nái duy trì thể trạng tốt cho các chu kỳ sinh sản tiếp theo.

Khả năng sinh trưởng và tiêu tốn thức ăn của con lai F2 (DuMs × Du) giai đoạn sau cai sữa tốt hơn so với con lai PiDu × Du, chứng tỏ ưu thế lai và hiệu quả kinh tế của tổ hợp lai này trong chăn nuôi thịt thương phẩm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ so sánh số con đẻ ra, tỷ lệ sống, khối lượng sơ sinh và cai sữa qua các lứa đẻ, cũng như biểu đồ tăng trọng và tiêu tốn thức ăn của các nhóm con lai, giúp minh họa rõ nét hiệu quả của tổ hợp lai F2 (3/4 Du × 1/4 Ms).

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường áp dụng tổ hợp lai F2 (3/4 Duroc × 1/4 Meishan) phối với đực Duroc trong chăn nuôi công nghiệp nhằm nâng cao năng suất sinh sản và sinh trưởng, giảm tiêu tốn thức ăn. Thời gian thực hiện: 1-2 năm, chủ thể: các trang trại và hợp tác xã chăn nuôi.

2. Xây dựng quy trình chăm sóc, dinh dưỡng phù hợp cho lợn nái F2 nhằm duy trì thể trạng tốt, giảm tỷ lệ hao mòn cơ thể mẹ dưới 10%, rút ngắn thời gian chờ phối sau cai sữa dưới 6 ngày. Thời gian: liên tục, chủ thể: kỹ thuật viên chăn nuôi, người chăn nuôi.

3. Đào tạo kỹ thuật theo dõi sinh lý sinh dục và quản lý sinh sản cho người chăn nuôi để phát hiện kịp thời chu kỳ động dục, phối giống đúng thời điểm, nâng cao tỷ lệ thụ thai và số con cai sữa. Thời gian: 6 tháng, chủ thể: các trung tâm đào tạo, hợp tác xã.

4. Nghiên cứu mở rộng đánh giá khả năng sinh trưởng và tiêu tốn thức ăn của các tổ hợp lai khác có máu Meishan để lựa chọn tổ hợp lai tối ưu cho từng vùng sinh thái. Thời gian: 2-3 năm, chủ thể: viện nghiên cứu, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi lợn công nghiệp và nông hộ quy mô vừa và lớn: Áp dụng kết quả nghiên cứu để lựa chọn giống lợn phù hợp, tối ưu hóa năng suất sinh sản và sinh trưởng, giảm chi phí thức ăn.

2. Các hợp tác xã và doanh nghiệp chăn nuôi: Sử dụng dữ liệu để xây dựng quy trình kỹ thuật chăn nuôi, nâng cao hiệu quả sản xuất và chất lượng sản phẩm thịt lợn.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành chăn nuôi: Tham khảo cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về giống lợn và kỹ thuật chăn nuôi.

4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp: Dựa trên kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển giống lợn ngoại lai, nâng cao năng suất ngành chăn nuôi lợn quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

1. Lợn nái F2 (3/4 Du × 1/4 Ms) có ưu điểm gì so với lợn Duroc thuần?
   Lợn nái F2 có tuổi động dục và phối giống lần đầu sớm hơn, số con đẻ ra và số con cai sữa cao hơn, đồng thời khả năng sinh trưởng của con lai tốt hơn, giúp tăng hiệu quả chăn nuôi.

2. Khả năng sinh trưởng của con lai F2 (DuMs × Du) như thế nào?
   Con lai giai đoạn sau cai sữa có tăng trọng trung bình khoảng 450-500 g/ngày và tiêu tốn thức ăn thấp hơn so với con lai PiDu × Du, thể hiện ưu thế lai rõ rệt.

3. Tỷ lệ hao mòn cơ thể mẹ ảnh hưởng thế nào đến năng suất sinh sản?
   Tỷ lệ hao mòn dưới 10% giúp lợn nái duy trì thể trạng tốt, rút ngắn thời gian động dục trở lại, tăng số lứa đẻ trong năm và nâng cao năng suất sinh sản.

4. Thời gian chờ phối sau cai sữa lý tưởng là bao lâu?
   Thời gian chờ phối dưới 6 ngày được coi là tối ưu, giúp giảm khoảng cách giữa các lứa đẻ, tăng số lứa đẻ/nái/năm và hiệu quả sản xuất.

5. Làm thế nào để nâng cao tỷ lệ sống của lợn con sau sinh?
   Cần đảm bảo kỹ thuật chăm sóc, nuôi dưỡng lợn nái và lợn con, kiểm soát môi trường chuồng trại, bổ sung dinh dưỡng đầy đủ và theo dõi sát sao trong 24 giờ đầu sau sinh.

Kết luận

• Lợn nái F2 (3/4 Duroc × 1/4 Meishan) có tuổi động dục và phối giống lần đầu sớm hơn lợn Duroc thuần, phù hợp với điều kiện chăn nuôi Việt Nam.
• Khả năng sinh sản qua 4 lứa đẻ đạt hiệu quả cao với số con đẻ ra trung bình trên 11 con/lứa, tỷ lệ sống đến cai sữa trên 90%.
• Con lai F2 (DuMs × Du) có khả năng sinh trưởng tốt, tiêu tốn thức ăn thấp hơn so với con lai PiDu × Du, thể hiện ưu thế lai rõ rệt.
• Thời gian chờ phối sau cai sữa ngắn và tỷ lệ hao mòn cơ thể mẹ thấp góp phần nâng cao năng suất sinh sản và hiệu quả kinh tế.
• Đề xuất áp dụng rộng rãi tổ hợp lai này trong chăn nuôi công nghiệp, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để tối ưu hóa quy trình và lựa chọn giống.

Các cơ sở chăn nuôi và hợp tác xã nên triển khai áp dụng tổ hợp lai F2 (3/4 Du × 1/4 Ms) phối với đực Duroc, đồng thời đào tạo kỹ thuật quản lý sinh sản và dinh dưỡng phù hợp để nâng cao hiệu quả sản xuất. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khảo nghiệm các tổ hợp lai mới và hoàn thiện quy trình chăn nuôi thích ứng với điều kiện địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Muốn công tác chọn lọc giống vật nuôi đạt kết quả tốt, trước hết cần có những kiến thức cơ bản về di truyền, đặc biệt là bản chất của di truyền và ưu thế lai của từng tính trạng. Kiểu hình là biểu hiện cụ thể của kiểu gen dưới tác động của các nhân tố môi trường khác nhau. Để công tác chọn giống vật nuôi đạt kết quả tốt, trước tiên cần có những kiến thức cơ bản về di truyền học, đặc biệt là bản chất của di truyền và ưu thế lai của từng tính trạng.

Tính trạng số lượng Tính trạng là đặc trưng của một cá thể mà ta có thể quan sát hay xác định được. Có hai loại tính trạng là tính trạng số lượng và tính trạng chất lượng. Tính trạng số lượng là những tính trạng được quy định bởi nhiều cặp gen có hiệu ứng nhỏ nhất định (minor gene). Tính trạng số lượng bị tác động rất lớn bởi các nhân tố môi trường.

Sự sai khác giữa các cá thể là sự sai khác về mức độ hơn sự sai khác về chủng loại, đó là bản chất của tính trạng đa gen (polygene). Các yếu tố ảnh hưởng đến tính trạng số lượng Giá trị kiểu hình (P - Phenotyphic value) của bất kỳ tính trạng số lượng nào cũng có thể phân chia thành giá trị kiểu gen (G - Genotypic value) và sai lệch môi trường (E - Enviromental deviation). Giá trị kiểu hình (P) được biểu thị như sau: P = G + E 1. Giá trị kiểu gen (G) Giá trị kiểu gen của tính trạng số lượng do nhiều cặp gen quy định.

Tuỳ theo tác động khác nhau của gen các giá trị kiểu gen bao gồm các thành phần khác nhau: giá trị cộng gộp (A - Additive value) hoặc giá trị giống (Breeding value), sai lệch trội (D - Dominance deviation) và sai lệch tương tác gen hoặc sai lệch lấn át gen (I - Interaction deviaton hoặc Epistatic deviation ). 4 G=A+D+I Giá trị cộng gộp (A): để đo lường giá trị truyền đạt từ bố mẹ sang đời con phải có một giá trị đo lường có quan hệ với gen chứ không phải có liên quan với kiểu gen. Mỗi một gen trong tập hợp các gen quy định một tính trạng số lượng nào đó đều có một hiệu ứng nhất định đối với tính trạng số lượng đó. Tổng các hiệu ứng mà các gen nó mang được gọi là giá trị cộng gộp hay còn gọi là giá trị giống của cá thể.

Sai lệch trội (D): là sai lệch được sản sinh ra do sự tác động qua lại giữa các cặp alen ở cùng một locus, đặc biệt là các cặp alen dị hợp tử (Đặng Hữu Lanh và cs, 1999) [15]. Sai lệch trội cũng là một phần thuộc tính của quần thể, quan hệ trội của bố mẹ không truyền được sang con cái. Sai lệch át gen (I): là sai lệch được sản sinh ra do sự tác động qua lại giữa các gen thuộc các locus khác nhau. Sai lệch át gen không có khả năng di truyền cho thế hệ sau.Giá trị kiểu hình của tính trạng số lượng Khi lai tạo giữa các cá thể thuộc hai quần thể với nhau thì giá trị kiểu hình của một tính trạng số lượng ở các tổ hợp lai bao gồm hai thành phần chính: - Giá trị trung bình của trung bình giá trị kiểu hình của quần thể thứ nhất X P1 và trung bình giá trị kiểu hình của quần thể thứ hai X P2 ( X P1P2).

X P1 + X P2 X P1P2 = 2 Do đó: X F1 = X P1P2 + H Tùy theo nguồn gốc đóng góp của các thành phần trên, ta chia chúng thành: - Di truyền cộng gộp: bao gồm di truyền cộng gộp trực tiếp (Ad), di truyền cộng gộp của bố (Ab) và di truyền cộng gộp của mẹ (Am). - Ưu thế lai: bao gồm ưu thế lai trực tiếp (Dd), ưu thế lai của bố lai (Db) và ưu thế lai của mẹ lai (Dm). Sai lệch môi trường (E) Sai lệch môi trường được thể hiện thông qua sai lệch môi trường chung (Eg) và sai lệch môi trường riêng (Es). Sai lệch môi trường chung (Eg): là sai lệch do loại môi trường tác động lên toàn bộ con vật suốt đời của nó.

Sai lệch môi trường riêng (Es): là sai lệch do loại môi trường chỉ tác động lên một số con vật trong một giai đoạn nào đó trong đời con vật. Như vậy, kiểu hình của một cá thể được cấu tạo từ hai locus trở lên có giá trị kiểu hình chi tiết như sau: P = A + D + I + Eg + Es Qua việc phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới tính trạng số lượng cho thấy, muốn nâng cao năng suất vật nuôi cần phải: - Tác động về mặt di truyền (G) bao gồm: Tác động vào hiệu ứng cộng gộp (A) bằng cách chọn lọc và tác động vào các hiệu ứng trội (D) và át gen (I) bằng cách phối giống tạp giao. - Tác động về mặt môi trường (E) bằng cách cải tiến điều kiện chăn nuôi như chuồng trại, thức ăn, thú y, quản lý…. Cơ sở của sự lai tạo giống và ưu thế lai 1.

Lai giống Lai giống là phương pháp nhân giống bằng cách cho đực giống và cái giống thuộc hai quần thể khác nhau giao phối với nhau, hai quần thể này có thể là hai dòng, hai giống, hai loài khác nhau. Nên đời con của chúng mang đặc tính của bố mẹ nó. Lai giống làm cho tần số kiểu gen đồng hợp tử ở thế hệ sau giảm đi, còn tần số kiểu gen dị hợp tử ở thế hệ sau tăng lên. Lai giống là phương pháp chủ yếu nhằm khai thác biến đổi di truyền của quần thể gia súc.

Lai giống có những ưu việt vì con lai thường có ưu thế lai đối với một số tính trạng nhất định. Ưu thế lai Ưu thế lai là hiện tượng con lai có các đặc điểm vượt trội hơn cha mẹ về sức sống, tốc độ sinh trưởng, khả năng cho sữa, khả năng sinh sản, về tính chống chịu với điều kiện bất lợi của môi trường và khả năng sử dụng chất dinh dưỡng. Ưu thế lai hay sức sống con lai hoàn toàn ngược với suy hoá cận huyết và sự suy giảm sức sống do cận huyết được khắc phục trở lại khi lai giống. Thuật ngữ ưu thế lai được hiểu như sau: Ưu thế lai là sự hơn hẳn của đời con so với trung bình của đời bố mẹ.

Có thể ưu thế lai là sức sống, sức miễn kháng đối với bệnh tật và tính trạng sản xuất của con lai được nâng cao, khả năng lợi dụng thức ăn tốt. Bản chất hiện tượng ưu thế lai được giải thích bởi ba thuyết đó là thuyết trội, thuyết siêu trội và tương tác gen. - Thuyết trội: các gen có lợi phần lớn là gen trội, giả thiết này cho rằng mỗi bên cha mẹ có những cặp gen trội đồng hợp tử khác nhau. Khi tạp giao ở thế hệ F1 sẽ có các gen trội ở tất cả các locus.

Nếu bố có kiểu gen AABBCCddeeff và mẹ có kiểu gen aabbccddEEFF thì thế hệ F1 có kiểu gen là: AaBbCcDdEeFf. Do tính trạng số lượng được quyết định bởi nhiều gen, nên xác suất có một kiểu gen đồng hợp hoàn toàn là thấp. Ngoài ra, vì sự liên kết giữa các gen trội và gen lặn trên cùng một nhiễm sắc thể, nên xác suất tổ hợp được kiểu gen tốt nhất cũng thấp. Nhiều tác giả đã chứng minh được hiện tượng này và thuyết trội đã được bổ sung thông qua giả thiết sự liên kết của các gen.

- Thuyết siêu trội: hiệu quả của một alen trạng thái dị hợp tử sẽ khác với hiệu quả từng alen ở trạng thái đồng hợp tử và các alen di hợp tử có tác động lớn hơn các cặp alen đồng hợp tử Aa>AA>aa. Do vậy, kiểu gen dị hợp tử sẽ có khả năng thích nghi tốt hơn với những thay đổi của môi trường. - Tương tác gen: hai giống đã hình thành nên các tổ hợp gen mới trong đó có tác động tương hỗ giữa các alen không cùng locus là nguyên nhân tạo ra ưu thế lai. 7 Cơ sở thống kê của ưu thế lai Cơ sở thống kê của ưu thế lai do Falconer đưa ra từ năm 1964.

Ưu thế lai ở F1: HF1 = dy2, trong đó d là giá trị của kiểu gen dị hợp, y là sai khác về tần số gen giữa hai quần thể bố, mẹ. Ưu thế lai sinh ra bởi ảnh hưởng đồng thời của tất cả các giá trị riêng rẽ của từng locus: HF1 = ∑dy2. Như vậy, ưu thế lai ở F1 phụ thuộc vào giá trị của các kiểu gen dị hợp và sự khác biệt giữa hai quần thể. Cơ sở thống kê này cho phép tính toán được ưu thế lai ở các thế hệ lai khác nhau.

Ưu thế lai ở F2: HF2 = 1/2dy2. Do đó HF2 = 1/2HF1. Thay đổi trung bình từ F1 đến F2 cũng được coi là hiện tượng suy hoá cận huyết. Ưu thế lai ở F1, F2 có thể phức tạp do ảnh hưởng của mẹ.

Chẳng hạn, tính trạng số con trong ổ của lợn. Ưu thế lai quan sát được ở F1 không có đóng góp của mẹ ở F2, mặc dù ưu thế lai mất đi một nửa nhưng lại có ảnh hưởng ưu thế lai của mẹ, do mẹ là con lai của F1. Khi lai giữa hai giống con lai chỉ có ưu thế lai cá thể. Khi lai 3 giống, nếu dùng đực của giống thuần giao phối với nái lai, con lai có cả ưu thế lai cá thể và ưu thế lai của mẹ, do mẹ là con lai F1.

Nếu dùng đực lai giao phối với nái của giống thứ 3, con lai có ưu thế lai cá thể và ưu thế lai của bố, do bố là con lai F1. Trong lai 4 giống, con lai có cả ưu thế lai cá thể, cả ưu thế lai của mẹ và ưu thế lai của bố. Tính ưu thế lai đối với một số tính trạng nhất định từ các giá trị trung bình của đời con và giá trị trung bình của bố mẹ theo công thức sau: 1 1 ( BA + AB) − ( AA + BB ) 2 2 H(%) = x 100 1 ( AA + BB) 2 Trong đó, H: ưu thế lai, BA: F1(bố B, mẹ A), AB: F1(bố A, mẹ B), AA: bố A, mẹ A, BB: bố B, mẹ B. 8 * Các yếu tố ảnh hưởng đến ưu thế lai: - Công thức lai Ưu thế lai đặc trưng cho mỗi công thức lai, mức độ ưu thế lai đạt được có tính cách riêng biệt cho từng cặp lai cụ thể.