Chương 1 TONG QUAN TAI LIEU 1.1 Giới thiệu về cây cà chua Cây cà chua có tên khoa học là Lycopersicum esculentum Mill., thuộc họ cà (Solanaceae). Theo Ho, 2017, đặc điểm cây cà chua được mô tả như sau: 1.1 Rễ Rễ cây cà chua thuộc dạng rễ chùm, có khả năng ăn sâu trong đất tới 1,5 m. Hệ rễ phân bé chủ yếu ở tang dat 0 — 30 em. Kha năng tái sinh của hệ rễ cà chua mạnh, khi rễ chính bị đứt, rễ phụ phát triển mạnh.
Rễ cà chua tương đối chịu hạn, những hệ rễ sinh trưởng tốt ở dat có sức giữ âm đồng ruộng khoảng 70 — 80%.2 Thân Thân tròn, thắng đứng, mong nước, phù nhiều lông. Khi cây lớn, gốc thân sẽ dan hóa gỗ. Thân mang lá va chùm hoa. Chồi nhánh mọc ở nách lá, chồi mọc ở các vị trí khác nhau có tốc độ sinh trưởng khác nhau.
Chồi nhánh mọc ở lá ngay dưới chùm hoa thứ nhất có khả năng tăng trưởng mạnh va phát dục sớm hơn chéi moc ở gần gốc.3 Lá Lá cà chua là loại lá kép lông chim phân thùy, số lượng thùy không có định. Mỗi lá có 3 — 4 đôi lá chét, phía ngọn có một lá riêng gọi là lá định, các lá chét có răng cưa nông hay sâu tùy thuộc vào loại giống, cuống dài 2 — 3 em. Đặc trưng của lá giống biểu hiện đầy đủ nhất khi cây có chùm hoa đầu tiên. Màu sắc của lá thùy thuộc vào loại giống và điều kiện môi trường.4 Hoa Hoa mọc từng chùm trên thân, thông thường mỗi chùm có 6 — 12 hoa, đôi khi có từ 30 — 100 hoa.
Chùm hoa có thể không phân nhánh, phân hai hay nhiều nhánh tùy thuộc vào giống và điều kiện trồng. Hoa lưỡng tính, tự thụ phấn là chính. Hoa gồm đài liên kết với 5 — 9 cánh màu xanh, tồn tại và phát triển cùng với trái. Khi nở hoa có màu vàng tươi và rụng sau khi đậu quả.5 Quả Quả thuộc loại mong nước, hình dạng từ dai đến tròn, vỏ trơn lang hay có khía, có lông khi còn xanh, màu đỏ hoặc cam vàng khi quả chín.
Quả có hai hay nhiều ngăn chứa hạt. Trọng lượng quả thay đổi từ 20 g loại nhỏ đến 300 g loại lớn. Trong quả ca chua xanh có chứa chất độc tomatine, lượng chất này giảm dan theo độ chín của quả và biến mất khi quả đó chín đỏ.6 Hạt Hạt nhỏ, dẹp, nhiều lông, màu vàng sáng hoặc tối. Trong quả, hạt nằm trong buồng chứa dich bào kim hãm sự nảy mam.
Hat cà chua nảy mầm 4 — 5 ngày sau gieo với điều kiện nhiệt độ đất khoảng 20 — 24°C và lá thật xuất hiện một tuần sau đó.2 Tổng quan về bệnh lở cỗ rễ trên cây cà chua Bệnh lở cô rễ cà chua do nam Rhizoctonia solani gây ra là chủ yêu. Tuy nhiên, tùy điều kiện thời tiết, chế độ canh tác có thé do nhiều loại nam có trong đất gây ra như Pythium spp., Fusarium solani, Fusarium sp.1 Triéu chimg Bệnh phát triển gây hại làm ảnh hưởng lớn đến số cây trên điện tích gieo trồng, đến sự sinh trưởng và phát triển của cây. Một số triệu chứng bệnh hại do bệnh lở cô rễ đối với cây cà chua như: chết rạp cây con, thối rễ, thối gốc, thối thân, thối quả. Chết rạp cây con: cây con có thé bị hại trước hoặc sau khi mọc khỏi mặt đất.
Trước khi nảy mầm, bệnh gây chết đỉnh sinh trưởng. Sau khi nảy mầm, nắm gây ra các vết bệnh màu nâu đậm, nâu đỏ hoặc hơi đen ở gốc cây sát mặt đất, phần thân non bị thắt lai, trở nên mêm, cây con bị đỗ gục và chêt. Cây lớn cũng bị hại nhưng chủ yếu chỉ bị hại ở phần vỏ. Bệnh có thể xuất hiện gây hại ở cả cây trưởng thành gây hiện tượng thối rễ hoặc thối gốc thân khi điều kiện ngoại cảnh thích hợp cho nắm phát triển.
Ở gốc cây, triệu chứng ban đầu là vết lõm màu nâu hoặc hơi nâu đỏ sát mặt đất, vết bệnh có thé lan rộng quanh gốc thân và lan xuống rễ, sốc thân bị lở loét. Bệnh chủ yếu gây hai ở phần cổ rễ, phần gốc sát mặt đất. Khi mới xuất hiện, nếu quan sát kỹ có thể thấy những vết bệnh có màu khác với vỏ cây, phần vỏ này bị rộp lên, sau đó lan dần bao quanh toàn bộ phần cổ rễ hoặc gốc cây. Dần dần phần vỏ này khô teo lại, khi gặp trời mưa hoặc độ 4m cao sẽ bị thối nhũn, bong ra, cây sẽ héo dần và chết.
Lá của cây cũng có thé bị nhiễm, những đốm bệnh trên lá lúc đầu có dạng thắm nước sau chuyền sang màu nâu xám đến nâu tối đen. Bệnh nặng làm cho toàn bộ lá bị cháy rồi rụng sớm. Nếu mới nhiễm bệnh, lá trên các cây này còn giữ được màu xanh tươi trong vài ngày (nếu trời râm mát), sau đó toàn bộ cây sẽ bị héo rũ gục xuống, chết lụi từng đám rải rác trên ruộng hoặc từng vạt lớn nếu ruộng cà chua bị nhiễm bệnh nặng. Vào những ngày có nhiều sương mù hoặc lúc sáng sớm ta có thê thấy lớp tơ màu trắng bám nơi vết bệnh.
Vài ngày sau, trên thân cây và vùng đất xung quanh góc cây bị bệnh xuất hiện nhiều đốm hạch màu vàng nâu bám xung quanh đó (Đỗ Tan Dũng, 2013).2 Tong quan về nắm Rhizoctonia solani gây bệnh lở cỗ rễ 1.1 Vị trí phân loại Giới (Regnum): Fungi Ngành (Phylum): Basidiomycota Lớp (Class): Agaricomycetes Bộ (Ordo): Cantharellales Ho (Familia): Ceratobasidiaceae Chi (Genus): Rhizoctonia Loai (Species): Rhizoctonia solani (Theo Sneh va ctv, 1991) 1.2 Đặc điểm hình thái Ở giai đoạn vô tính, nắm phát triển ở dang sợi, tạo hạch. Theo Papavizas và ctv (1980), sợi nam Rhizoctonia solani khi mới hình thành không màu, khi gia có màu nâu đậm. Sợi nắm thường phân nhánh xiên tạo góc 45 — 90° tại vi trí phân nhánh có vách ngăn và hơi thắt lại. Theo Van Bruggen và Arneson (1986) đã xác định: vách của sợi nắm có màu trắng đến nâu, chiều rộng của sợi nam là từ 4 — 5 ym và phân nhánh ở góc phải.
Trên mô kí chủ hoặc vách ống nghiệm nuôi cây, sợi nắm đôi khi mọc ra những tế bào ngắn, phình to và phân nhiều nhánh. Các tế bào đó có thể liên quan đến quá trình gây bệnh hoặc tới giai đoạn sinh sản bào tu. Rhizoctonia solani cô 3 loại sợi nam: sợi nắm bò (runner hyphae), sợi nam phân nhánh (lobate hyphae) và các tế bao dạng chuỗi (moniloid cells) (Nguyễn Thị Tiến Sỹ, 2005). Lúc già, các tế bào tách ra và biến thành hạch.
Hach nấm khi còn non có màu trắng nhưng khi về già có thể có màu nâu, nâu đen, nâu sám, trên vỏ có lông. Hạch nắm có hình dạng phức tạp, có khi hình cầu, đáy phẳng, bề mặt hạch không trơn mà lồi lõm (Nguyễn Thị Tiến Sy, 2005). Những hạch mau tối được sinh ra nhiều trên bộ phận cây bị nhiễm bệnh, cấu trúc hạch được hình thành từ sợi nắm và là nguồn bệnh cho vụ sau (Bruggen va ctv, 2009). Bào tử hau ít gặp, chỉ phát sinh khi có độ âm cao.
Sinh sản hữu tinh tao đảm đơn bào, không màu, hình bau dục, có từ 2 — 4 bao tử đảm, hình trứng hoặc hình bầu dục dẹp. Ở nước ta chưa thấy dạng sinh sản hữu tính (Vũ Triệu Mân, 2007).3 Đặc điểm sinh lý Theo Thomas (1925), Richter và Schneider (1953) các mẫu R. solani phân lập từ các khu vực có nhiệt độ cao hoặc các mẫu phân lập từ nhà lưới có mức nhiệt độ sống tối thích cao hơn so với các mẫu R. solani từ các vùng đất lạnh.
Theo Masumoto và Nisskado (1933), nhiệt độ tối thích với sự phát triển của nam là 28 — 31°C, ngưỡng pH tối thiểu là 2, tối thích là 5 — 7 và tối đa là 8. Nhiệt độ có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của nam. solani sống tốt trên 3 loại đất: thịt pha cát, đất thịt mun và đất sét pha cát. Trong đất, nam có thé tồn tại ở nhiệt độ từ 5 — 42°C (Parmeter, 1970).
Hach nam có thé chịu ngập trong 96 giờ mà không giảm sức sống nếu như giữ khô từ 24 — 168 giờ sau khi ngập (Vũ Triệu Mân, 2007). 6 Trong phòng thí nghiệm, nam R. solani có thé mọc tốt trên nhiều loại môi trường khác nhau như PGA, PDA, PGB, không đòi hỏi môi trường chuyên biệt. Trén môi trường PDA nắm sinh trưởng rất nhanh, sau 7 ngày nuôi cay, đường kính tản nam lên đến 8,12 cm.
Nam có thé phát triển được trong phạm vi pH rộng từ 4 — 8, phát triển thuận lợi nhất ở pH 6 —7 (Võ Thị Dung va ctv, 2017).4 Điều kiện phát triển và gây hai Nhiệt độ xâm nhiễm của nam có thể xảy ra là 23°C, nhưng tối hảo nhất là 30°C — 32°C. Âm độ phải từ 96% — 97%. Ở 32°C nắm xâm nhiễm vào trong vòng 18 giờ. Ở nhiệt độ thấp dưới 10°C và cao hơn 38°C sợi nam ngừng phát triển.
Bệnh gây hại nặng ở giai đoạn cây con. Ảnh hưởng của các điều kiện thời tiết khí hậu, kỹ thuật chăm sóc, địa thế đất đai, chế độ luân canh cây trồng đến sự phát sinh và gây hại bệnh cũng rất khác nhau. Theo Nguyễn Công Thuật (1995), nhiệt độ và độ âm là điều kiện cho bệnh phát triển và lây lan. Biên độ nhiệt ngày đêm lên cao cũng có lợi cho bệnh phát triển.
Bệnh cũng xảy ra nặng ở ruộng bón nhiều phân đạm. Tính nhiễm bệnh liên quan với ham lượng đạm trong cây. Bon phân lân cao cũng làm tăng bệnh, trong khi bón nhiều kali sẽ giảm bệnh.5 Sự tồn lưu của nắm Rhizoctonia solani Nam được tồn lưu và lây lan ở hai dạng: sợi nam và hạch nam. Hach nam có thé tồn lưu ở các điều kiện khác nhau.
Nam Rhizoctonia solani loài hoại sinh mạnh. Chúng có thể sống sót qua thời gian dài trong trường hợp không có cây ký chủ bằng nguồn dinh dưỡng từ các chất hữu cơ đang phân hủy. Hach nam có cau trúc phức tạp được tao ra do các sợi nam cuộn lại, chúng có kha năng duy tri sức sống trong điều kiện môi trường không thuận lợi như: khô hạn, thiếu thành phần dinh dưỡng hay hóa chất độc hại (Ghaffar, 1993).6 Sự lan truyền và xâm nhiễm Rhizoctonia solani Nam được lan truyền chủ yếu thông qua hạch nam, vết bệnh thực vật hoặc trong đất. Nó được lây lan bởi gió, nước hoặc thông qua các hoạt động nông nghiệp như làm đất và vận chuyên hạt giống (Kareem and Hassan, 2018).
Nắm có khả năng lan truyền Ỹ theo 2 chiều: đứng hoặc ngang. Lan truyền theo chiều đứng chủ yếu là sợi nắm, vết bệnh phát triển dần lên lá, chồi và các bộ phận khác.