MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Một vài thập kỷ gần đây, do dân số tăng nhanh đã thúc đẩy nhu cầu lƣơng thực, thực phẩm ngày càng tăng, gây sức ép đối với đất đai đặc biệt là những diện tích đất có khả năng sản xuất nông nghiệp. Việc sử dụng đất thiếu quy hoạch của con ngƣời, đồng thời với nhịp độ phát triển dân số và quá trình đô thị hóa đã góp phần quan trọng trong việc làm thay đổi môi trƣờng tự nhiên theo chiều hƣớng tiêu cực. Trƣớc thực tế đó, thì việc đánh giá hiệu quả của các loại sử dụng đất đƣợc đặt lên hàng đầu.
Thanh Liêm là huyện bán sơn địa nằm ở phía Tây Nam của tỉnh Hà Nam, có diện tích tự nhiên 16.491,4 ha, trong đó diện tích đất nông nghiệp là 9.011,0 ha, chiếm 54,64% diện tích đất tự nhiên của huyện. Trong những năm gần đây, sản xuất nông nghiệp của Thanh Liêm đã có nhiều chuyển biến tích cực trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn và áp dụng các hệ thống sản xuất đa dạng. Bên cạnh những thành tựu đó, Thanh Liêm còn bộc lộ một số vấn đề bất cập về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp. Cho đến nay, các công trình nghiên cứu tài nguyên đất ở huyện Thanh Liêm chủ yếu tập trung nghiên cứu tài nguyên đất dƣới góc độ lớp phủ thổ nhƣỡng nhƣ tính chất lý, hoá học, sinh học của đất kết hợp với các yếu tố tự nhiên có liên quan (nƣớc mặt, khí hậu).
Những nghiên cứu chi tiết cụ thể, đặc biệt là phân tích, đánh giá hiệu quả các loại sử dụng đất hiện tại để lựac chọn các loại sử dụng đất bền vững phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của huyện hầu nhƣ chƣa đƣợc đề cập đến. Xuất phát từ cơ sở thực tiễn trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Đánh giá hiệu quả và đề xuất các loại sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam”. Mục đích nghiên cứu của đề tài - Đánh giá đƣợc hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp và các loại sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu trên địa bàn huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. - Đề xuất đƣợc những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững cả về kinh tế - xã hội và môi trƣờng.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Góp phần bổ sung thêm dẫn liệu khoa học về việc sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. Kết quả phân tích đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp của huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam là cơ sở khoa học cho các nhà quản lý, nhà sản xuất nông nghiệp đƣa ra những chính sách phù hợp trong việc sử dụng đất bền vững vả về kinh tế - xã hội và môi trƣờng. Luan van 3 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm có liên quan đến đề tài nghiên cứu - Đất nông nghiệp: Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng.
Nhƣ vậy, đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác. + Đất sản xuất nông nghiệp: Là đất phục vụ vào mục đích sản xuất nông nghiệp bao gồm: Đất trồng cây hàng năm và đất trồng cây lâu năm. + Đất lâm nghiệp: Là đất có rừng tự nhiên hoặc có rừng trồng đạt tiêu chuẩn rừng theo quy định của pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng, đất khoanh nuôi phục hồi rừng, đất để trồng rừng mới.Đất lâm nghiệp bao gồm đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. + Đất nuôi trồng thuỷ sản: Là đất đƣợc sử dụng chuyên cho mục đích nuôi, trồng thuỷ sản, bao gồm đất nuôi trồng nƣớc lợ, nƣớc mặn và đất chuyên nuôi trồng nƣớc ngọt.
+ Đất làm muối: Là đất các ruộng muối để sử dụng vào mục đích sản xuất muối. + Đất nông nghiệp khác: Là đất tại nông thôn sử dụng để xây dựng nhà kính hoặc các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác đƣợc pháp luật cho phép; xây dựng trạm, trại nghiên cứu thí nghiệm nông nghiệp, lâm nghiệp, diêm nghiệp, thủy sản, xây dựng cơ sở ƣơm tạo cây giống, con giống; xây dựng kho, nhà của hộ gia đình, cá nhân để chứa nông sản, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, máy móc, công cụ sản xuất nông nghiệp. - Loại sử dụng đất (LUT): Mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phƣơng thức sản xuất và quản lý trong các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và kỹ thuật xác định. - Hiệu quả sử dụng đất: Sử dụng các nguồn tài nguyên đất có hiệu quả cao trong sản xuất để đảm bảo phát triển một nền nông nghiệp bền vững.
Với việc sử dụng đất thiếu hiệu quả, diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, đặc biệt trong bối Luan van 4 cảnh biến đổi khí hậu, thì việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất là xu thế tất yếu đối với các nƣớc trên thế giới. Sử dụng các nguồn tài nguyên có hiệu quả thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng, vật nuôi là một trong những vấn đề đƣợc chú ý hiện nay của hầu hết các nƣớc trên thế giới. Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là sự mong muốn của nông dân, những ngƣời trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp (Đào Châu Thu, 1999). Sử dụng đất đai có hiệu quả là hệ thống các biện pháp nhằm điều hòa mối quan hệ ngƣời - đất trong tổ hợp các nguồn tài nguyên khác và môi trƣờng.
Căn cứ chọn vào các sản phẩm có ƣu thế ở từng địa phƣơng, từ đó nghiên cứu áp dụng công nghệ mới nhằm làm cho sản phẩm có tính cạnh tranh cao, đảm bảo sự thống nhất giữa các ngành, đó là một trong những điều kiện để phát triển nông nghiệp hƣớng về sản xuất có tính ổn định và bền vững, đồng thời phát huy tối đa công dụng của đất nhằm đạt tới hiệu quả kinh tế- xã hội và môi trƣờng cao nhất (Nguyễn Đình Hợi, 1993)[8]. Việc sử dụng đất có hiệu quả đƣợc thể hiện ở các nội dung chủ yếu sau đây: + Sử dụng hợp ý về không gian để hình thành hiệu quả kinh tế không gian sử dụng đất. + Phân phối hợp lý cơ cấu sử dụng đất đai trên diện tích đất đƣợc sử dụng, hình thành cơ cấu kinh tế sử dụng đất hiệu quả. + Quy mô sử dụng đất cần có sự tập trung thích hợp, hình thành quy mô kinh tế sử dụng đất.
Các quan điểm về hiệu quả sử dụng đất và đánh giá hiệu quả sử dụng đất 1. Vai trò và ý nghĩa của đất đai trong sản xuất nông nghiệp Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là điều kiện cho sự sống của động vật, thực vật, vi sinh vật và con ngƣời trên Trái Đất. Đất đai là điều kiện cần thiết để con ngƣời tồn tại và tái xuất các thế hệ kế tiếp nhau của loài ngƣời cũng là khoảng không gian lãnh thổ cần thiết đối với mọi quá trình sản xuất trong ngành Luan van 5 kinh tế quốc dân và mọi hoạt động của xã hội. Tuy vậy, đối với từng ngành cụ thể, đất đai có vị trí khác nhau.
Trong công nghiệp, thƣơng mại, giao thông đất đai là cơ sở, nền móng để xây dựng nhà cửa, cửa hàng, mạng lƣới giao thông, thì ngƣợc lại trong nông nghiệp ruộng đất tham gia với tƣ cách là yếu tố tích cực của sản xuất, là tƣ liệu sản xuất chủ yếu không thể thay thế đƣợc. Trong nông nghiệp, đất đai là tƣ liệu sản xuất đặc biệt, không thể thay thế đƣợc thì đất đai còn là không gian để sản xuất nông nghiệp, đất còn có 2 chức năng đặc biệt quan trọng. (I) Đất là đối tƣợng chịu tác động trực tiếp của con ngƣời trong quá trình sản xuất. Khái quát hiệu quả sử dụng đất Hiệu quả kinh tế Theo Các Mác, bản chất của hiệu quả kinh tế là sự thực hiện yêu cầu của quy luật tiết kiệm thời gian biểu hiện trình độ sử dụng nguồn lực của xã hội.
Trong đó quy luật tiết kiệm thời gian là quy luật có tầm quan trọng đặc biệt, mọi hoạt động của con ngƣời đều tuân theo quy luật đó, đồng thời nó quyết định động lực phát triển của lực lƣợng sản xuất, tạo điều kiện phát triển văn minh xã hội và nâng cao đời sống của con ngƣời qua mọi thời đại. Theo các nhà khoa học Đức (Stenien, Hanau, Rusteruyer, Simmerman), hiệu quả kinh tế là chỉ tiêu so sánh mức độ tiết kiệm chi phí trong một đơn vị kết quả hữu ích và mức tăng kết quả hữu ích của hoạt động sản xuất vật chất trong một thời kỳ, góp phần làm tăng thêm lợi ích của xã hội. Hiệu quả kinh tế đƣợc hiểu là mối tƣơng quan so sánh giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Lượng kết quả đạt được là phần giá trị thu đƣợc của sản phẩm đầu ra, lượng chi phí bỏ ra là phần giá trị của các nguồn lực đầu vào.
Vậy, bản chất của phạm trù kinh tế sử dụng đất Luan van 6 là: với một diện tích đất đai nhất định sản xuất ra một khối lƣợng của cải vật chất nhiều nhất với một lƣợng đầu tƣ chi phí về vật chất và lao động thấp nhất, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về vật chất của xã hội. Hiệu quả kinh tế là khâu trung tâm của tất cả các loại hiệu quả và có vai trò quyết định đối với các loại hiệu quả khác. Hiệu quả kinh tế là loại hiệu quả có khả năng lƣợng hoá, đƣợc tính toán tƣơng đối chính xác và biểu hiện bằng các hệ thống các chỉ tiêu (Nguyễn Văn Hảo, 2007)[7]. Hiệu quả xã hội Hiệu quả xã hội là mối tƣơng quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và tổng chi phí bỏ ra.
Theo Nguyễn Duy Tính (1995)[24], hiệu quả về mặt xã hội sử dụng đất nông nghiệp chủ yếu đƣợc xác định bằng khả năng tạo việc làm trên một đơn vị diện tích đất nông nghiệp.