Đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại việt nam bằng phương pháp phân tích bao dữ liệu dea

Đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Việt Nam qua phương pháp phân tích bao dữ liệu DEA, cung cấp cái nhìn sâu sắc về hiệu suất.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Bình
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quốc Việt
• Trường học: Trường Đại Học Tài Chính – Marketing
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Bằng Phương Pháp DEA
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM
• 2.1. Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại
• 2.2. Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2.3. Phân loại hiệu quả trong đánh giá hiệu quả hoạt động NHTM
• 2.4. Các phương pháp đo lường HQHĐ của NHTM
• 2.4.1. Phương pháp sử dụng các tỷ số phản ánh khả năng sinh lời
• 2.4.2. Phương pháp phân tích hiệu quả biên
• 2.5. Các nhân tố tác động đến HQHĐ của NHTM
• 2.6. Mô hình hồi quy Tobit trong đánh giá hiệu quả kỹ thuật từ DEA
• 2.7. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.7.1. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp tỷ số
• 2.7.2. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp phân tích hiệu quả biên
• 2.7.3. Khe hở nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN
• 3.2. GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP THU THẬP DỮ LIỆU
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ DỮ LIỆU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM VIỆT NAM
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN
• 4.2.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH BAO DỮ LIỆU DEA
• 4.2.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO MÔ HÌNH HỒI QUY TOBIT
• 4.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.3.1. Xác định hiệu quả kỹ thuật
• 4.3.2. Hiệu quả kỹ thuật - TECRS
• 4.3.3. Hiệu quả kỹ thuật thuần PE (TEVRS)
• 4.3.4. Hiệu quả quy mô – SE
• 4.3.5. Phân phối hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả quy mô
• 4.3.6. Hiệu quả kỹ thuật theo CRS – DRS – IRS
• 4.3.7. Năng suất nhân tố tổng hợp TFP - Chỉ số Malmquist
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật
• 4.4.1. Kiểm định các biến
• 4.4.2. Mô hình hồi quy Tobit TE – PE - SE
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. KẾT LUẬN NGHIÊN CỨU
• 5.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO CÁC NHÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC, HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH
• 5.2.2. HÀM Ý QUẢN TRỊ CHO CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO CỦA NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đánh Giá Hiệu Quả Ngân Hàng Việt Nam Bằng DEA

Bài viết này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM) bằng phương pháp phân tích DEA. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng và yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động, việc áp dụng các mô hình định lượng như DEA trong ngân hàng trở nên quan trọng. Phương pháp này cho phép xác định mức độ hiệu quả của từng ngân hàng so với các ngân hàng khác trong cùng ngành, đồng thời chỉ ra những điểm cần cải thiện để nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng. Ngân hàng thương mại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao năng suất, và phân tích hiệu quả DEA cung cấp một công cụ mạnh mẽ để đánh giá và cải thiện năng suất ngân hàng.

1.1. Giới thiệu mô hình DEA trong lĩnh vực tài chính ngân hàng

Phương pháp phân tích hiệu quả DEA (Data Envelopment Analysis) là một kỹ thuật phi tham số được sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng. Khác với các phương pháp truyền thống dựa trên tỷ lệ tài chính, mô hình DEA cho phép đánh giá hiệu quả dựa trên nhiều yếu tố đầu vào và đầu ra mà không cần giả định về hình thức hàm sản xuất. DEA trong ngân hàng giúp xác định các ngân hàng hoạt động hiệu quả nhất (best-practice) và cung cấp thông tin để các ngân hàng khác có thể học hỏi và cải thiện. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc so sánh hiệu quả hoạt động ngân hàng trong một môi trường cạnh tranh và phức tạp. Ưu điểm của mô hình DEA là không đòi hỏi các giả định chặt chẽ về phân phối dữ liệu và có thể xử lý nhiều biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng.

1.2. Tầm quan trọng của hiệu quả hoạt động ngân hàng trong nền kinh tế

Hiệu quả hoạt động ngân hàng đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của một quốc gia. Các ngân hàng hoạt động hiệu quả sẽ cung cấp vốn hiệu quả hơn cho các doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Đồng thời, hiệu quả hoạt động ngân hàng cũng góp phần vào sự ổn định tài chính của hệ thống, giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế. Việc đo lường hiệu quả ngân hàng một cách chính xác và toàn diện là điều cần thiết để các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách có thể đưa ra các quyết định phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành ngân hàng và nền kinh tế nói chung. Vì vậy, cải thiện hiệu quả ngân hàng là một mục tiêu quan trọng.

II. Thách Thức Vấn Đề Hiệu Quả của NHTM Việt Nam Hiện Nay

Mặc dù hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức liên quan đến hiệu quả hoạt động. Áp lực cạnh tranh từ các ngân hàng nước ngoài, yêu cầu tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, và nhu cầu đổi mới công nghệ là những yếu tố đặt ra nhiều thách thức cho các NHTM. Ngoài ra, vấn đề nợ xấu, quản trị rủi ro, và sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao cũng ảnh hưởng đến năng suất ngân hàng. Để vượt qua những thách thức này, các NHTM cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả kỹ thuật DEA, hiệu quả quy mô DEA, và áp dụng các giải pháp quản lý tiên tiến.

2.1. Áp lực cạnh tranh và yêu cầu nâng cao năng suất ngân hàng

Sự hội nhập kinh tế quốc tế và sự gia tăng của các ngân hàng nước ngoài đã tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam. Để tồn tại và phát triển, các ngân hàng cần phải nâng cao năng suất ngân hàng, giảm chi phí, và cung cấp các sản phẩm dịch vụ cạnh tranh. Việc áp dụng công nghệ mới, cải tiến quy trình hoạt động, và nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên là những yếu tố quan trọng để cải thiện năng suất ngân hàng. Ngoài ra, các ngân hàng cũng cần phải tập trung vào việc xây dựng thương hiệu và tạo dựng mối quan hệ tốt với khách hàng để giữ chân và thu hút khách hàng mới. Đo lường hiệu quả ngân hàng thông qua phân tích hiệu quả DEA giúp xác định điểm yếu và có giải pháp cải thiện.

2.2. Các vấn đề về nợ xấu và quản trị rủi ro ảnh hưởng đến hiệu quả

Nợ xấu và quản trị rủi ro yếu kém là những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Tỷ lệ nợ xấu cao làm giảm lợi nhuận, tăng chi phí dự phòng, và hạn chế khả năng cho vay của ngân hàng. Để giải quyết vấn đề này, các ngân hàng cần phải tăng cường công tác thẩm định tín dụng, quản lý rủi ro tín dụng, và có các biện pháp thu hồi nợ hiệu quả. Ngoài ra, các ngân hàng cũng cần phải tuân thủ các quy định về an toàn vốn và quản lý rủi ro của Ngân hàng Nhà nước để đảm bảo sự ổn định tài chính. Hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA có thể bị ảnh hưởng đáng kể bởi vấn đề nợ xấu. Phương pháp phân tích hiệu quả DEA giúp đo lường tác động của yếu tố này.

2.3. Đổi mới công nghệ và chuyển đổi số trong ngân hàng thương mại Việt Nam

Sự bùng nổ của công nghệ số đã tạo ra những cơ hội và thách thức lớn cho ngành ngân hàng. Các ngân hàng cần phải đầu tư vào công nghệ mới, phát triển các kênh phân phối trực tuyến, và cung cấp các dịch vụ ngân hàng số để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Chuyển đổi số giúp ngân hàng giảm chi phí, tăng hiệu quả hoạt động, và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Tuy nhiên, chuyển đổi số cũng đặt ra những thách thức về bảo mật thông tin, quản lý rủi ro công nghệ, và đào tạo nhân viên. Hiệu quả hoạt động ngân hàng có thể được cải thiện đáng kể nhờ vào việc áp dụng công nghệ số.

III. Phân Tích DEA Ngân Hàng Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả

Phương pháp phân tích hiệu quả DEA (Data Envelopment Analysis) là một công cụ hiệu quả để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng. Mô hình DEA cho phép so sánh hiệu quả của các ngân hàng khác nhau bằng cách xác định đường biên hiệu quả (efficiency frontier) và đo lường khoảng cách từ mỗi ngân hàng đến đường biên này. Các ngân hàng nằm trên đường biên được coi là hiệu quả, trong khi các ngân hàng nằm dưới đường biên cần phải cải thiện để đạt được hiệu quả tối ưu. Phân tích hiệu quả DEA cung cấp thông tin chi tiết về các yếu tố đầu vào và đầu ra, giúp các nhà quản lý xác định những lĩnh vực cần tập trung để nâng cao hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA.

3.1. Cách xác định biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng

Việc lựa chọn biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng là một bước quan trọng trong phân tích hiệu quả DEA. Các biến đầu vào thường bao gồm chi phí hoạt động, chi phí nhân viên, và vốn. Các biến đầu ra thường bao gồm doanh thu, lợi nhuận, và số lượng khách hàng. Việc lựa chọn các biến phải dựa trên mục tiêu nghiên cứu và đặc điểm của ngành ngân hàng. Các biến phải có tính đại diện, đo lường được, và có liên quan đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng phải được thu thập từ các nguồn dữ liệu đáng tin cậy, chẳng hạn như báo cáo tài chính đã được kiểm toán.

3.2. So sánh mô hình CCR DEA và BCC DEA trong đánh giá hiệu quả

Mô hình CCR DEA (Charnes, Cooper, and Rhodes) giả định Returns to scale DEA là không đổi (constant returns to scale), trong khi mô hình BCC DEA (Banker, Charnes, and Cooper) giả định Returns to scale DEA là thay đổi (variable returns to scale). Mô hình CCR DEA phù hợp khi các ngân hàng hoạt động trong một môi trường ổn định và không có sự khác biệt lớn về quy mô. Mô hình BCC DEA phù hợp khi các ngân hàng hoạt động trong một môi trường cạnh tranh và có sự khác biệt lớn về quy mô. Việc lựa chọn mô hình phải dựa trên đặc điểm của ngành ngân hàng và mục tiêu nghiên cứu. Mô hình BCC DEA cho phép phân tích hiệu quả kỹ thuật thuần DEA và hiệu quả quy mô DEA, trong khi mô hình CCR DEA chỉ đánh giá hiệu quả kỹ thuật DEA tổng thể.

IV. Ứng Dụng DEA Đánh Giá Hiệu Quả Ngân Hàng Việt Nam Kết Quả Thảo Luận

Áp dụng phương pháp phân tích hiệu quả DEA để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các ngân hàng. Một số ngân hàng đạt được hiệu quả kỹ thuật DEA cao, trong khi các ngân hàng khác cần phải cải thiện để đạt được mức hiệu quả tương đương. Kết quả phân tích hiệu quả DEA cho thấy rằng các ngân hàng có quy mô lớn hơn thường có hiệu quả quy mô DEA cao hơn, nhưng không phải lúc nào cũng có hiệu quả kỹ thuật DEA cao hơn. Điều này cho thấy rằng việc tăng quy mô không phải là yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng.

4.1. Phân tích hiệu quả kỹ thuật DEA CCR và BCC của các NHTM Việt Nam

Kết quả phân tích hiệu quả DEA cho thấy sự khác biệt về hiệu quả kỹ thuật DEA giữa các ngân hàng thương mại Việt Nam. Một số ngân hàng đạt được hiệu quả kỹ thuật DEA cao, cho thấy rằng họ đang sử dụng các nguồn lực một cách hiệu quả để tạo ra doanh thu và lợi nhuận. Tuy nhiên, nhiều ngân hàng khác cần phải cải thiện hiệu quả kỹ thuật DEA để đạt được mức hiệu quả tương đương. Phân tích cho thấy rằng các ngân hàng có hiệu quả kỹ thuật thuần DEA cao thường có quản lý tốt hơn, áp dụng công nghệ mới, và có đội ngũ nhân viên có trình độ chuyên môn cao hơn. Việc phân tích CCR DEA và BCC DEA cho phép so sánh hiệu quả trong các điều kiện khác nhau của Returns to scale DEA.

4.2. Đánh giá hiệu quả quy mô DEA và Returns to scale DEA của các ngân hàng

Kết quả phân tích hiệu quả DEA cho thấy rằng hiệu quả quy mô DEA là một yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng có hiệu quả quy mô DEA cao thường có quy mô lớn hơn và có khả năng tận dụng các lợi thế kinh tế theo quy mô. Tuy nhiên, việc tăng quy mô không phải là yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng. Nhiều ngân hàng có quy mô nhỏ hơn cũng đạt được hiệu quả kỹ thuật DEA cao nhờ vào quản lý tốt hơn và áp dụng công nghệ mới. Phân tích Returns to scale DEA giúp xác định xem các ngân hàng đang hoạt động ở quy mô tối ưu hay không.

V. Giải Pháp Cải Thiện Hiệu Quả Cho Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Để cải thiện hiệu quả ngân hàng, các ngân hàng thương mại Việt Nam cần tập trung vào nhiều yếu tố khác nhau. Các giải pháp bao gồm: (1) Tăng cường quản lý rủi ro tín dụng để giảm thiểu nợ xấu, (2) Đầu tư vào công nghệ mới để cải thiện quy trình hoạt động và cung cấp dịch vụ tốt hơn, (3) Nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên thông qua đào tạo và phát triển, (4) Cải thiện quản lý chi phí để giảm chi phí hoạt động, và (5) Tập trung vào việc xây dựng thương hiệu và tạo dựng mối quan hệ tốt với khách hàng. Các giải pháp này sẽ giúp các ngân hàng tăng hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng tổng thể.

5.1. Hàm ý chính sách và giải pháp quản trị nâng cao năng suất ngân hàng

Các nhà hoạch định chính sách cần tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho ngành ngân hàng, đồng thời khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ mới và nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên. Các nhà quản lý ngân hàng cần tập trung vào việc quản lý rủi ro tín dụng, cải thiện quản lý chi phí, và xây dựng thương hiệu mạnh. Phân tích Malmquist index giúp theo dõi sự thay đổi về năng suất ngân hàng theo thời gian. Các ngân hàng cần thường xuyên đánh giá hiệu quả hoạt động và áp dụng các biện pháp cải thiện hiệu quả ngân hàng một cách liên tục.

5.2. Tối ưu hóa biến đầu vào và biến đầu ra trong hoạt động kinh doanh

Các ngân hàng cần phải đánh giá và tối ưu hóa biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng để cải thiện hiệu quả hoạt động. Điều này có nghĩa là phải tìm cách giảm chi phí hoạt động, tăng doanh thu, và tối đa hóa lợi nhuận. Các ngân hàng cần phải có một chiến lược rõ ràng để quản lý biến đầu vào và biến đầu ra, đồng thời phải theo dõi và đánh giá hiệu quả của các hoạt động này một cách thường xuyên. Phân tích hiệu quả DEA giúp xác định các lĩnh vực cần tập trung để tối ưu hóa hoạt động kinh doanh.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Đánh Giá DEA

Nghiên cứu về đánh giá hiệu quả DEA của các ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy rằng phương pháp này là một công cụ hữu ích để đánh giá và so sánh hiệu quả hoạt động của các ngân hàng. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách, và các nhà đầu tư. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng có một số hạn chế, chẳng hạn như phạm vi nghiên cứu hẹp và dữ liệu hạn chế. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng dữ liệu chi tiết hơn, và áp dụng các phương pháp phân tích khác để có một cái nhìn toàn diện hơn về hiệu quả hoạt động ngân hàng.

6.1. Tổng kết các phát hiện chính và hàm ý từ phân tích hiệu quả ngân hàng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA là những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng cần tập trung vào việc quản lý rủi ro tín dụng, đầu tư vào công nghệ mới, nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên, cải thiện quản lý chi phí, và xây dựng thương hiệu mạnh. Các nhà hoạch định chính sách cần tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho ngành ngân hàng, đồng thời khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ mới và nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên. Cải thiện hiệu quả ngân hàng đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế.

6.2. Gợi ý cho các nghiên cứu tương lai về DEA trong lĩnh vực tài chính

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh hiệu quả hoạt động của các ngân hàng trước và sau khi áp dụng công nghệ mới, đánh giá tác động của các chính sách mới đến hiệu quả hoạt động ngân hàng, và phân tích hiệu quả hoạt động của các ngân hàng trong các khu vực khác nhau của Việt Nam. Các nghiên cứu cũng có thể áp dụng các phương pháp phân tích khác, chẳng hạn như Malmquist index, để theo dõi sự thay đổi về năng suất ngân hàng theo thời gian. Ngoài ra, cần chú trọng hơn đến các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng như Returns to scale DEA, và các yếu tố môi trường bên ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam bằng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Bình thực hiện tại Trường Đại học Tài chính – Marketing (năm 2023), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Quốc Việt và TS. Nguyễn Ngọc Ảnh, thuộc chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số: 9340201).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong giai đoạn hơn mười năm qua, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam trải qua nhiều biến động gắn liền với quá trình tái cơ cấu và xử lý nợ xấu. Giai đoạn 2011–2013, tỷ lệ nợ xấu của toàn hệ thống vượt mức 10% theo số liệu thống kê của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), gây hạn chế lớn đối với tăng trưởng kinh tế. Đề án tái cơ cấu giai đoạn 2011–2015 đã giảm 17 tổ chức tín dụng và chuyển đổi loại hình 3 tổ chức; giai đoạn 2016–2020 tiếp tục thực hiện mục tiêu đưa tỷ lệ nợ xấu thực tế về dưới 3%. Bên cạnh áp lực tái cơ cấu, sự gia nhập của các ngân hàng nước ngoài và làn sóng công nghệ 4.0 đòi hỏi các NHTM phải nâng cao hiệu quả quản trị và tối ưu hóa chi phí.

Về mặt học thuật, phần lớn các công trình nghiên cứu về hiệu quả hoạt động (HQHĐ) của NHTM tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo phương pháp tham số thông qua các tỷ số tài chính truyền thống (ROA, ROE, NIM) bằng mô hình OLS, FEM, REM. Tuy nhiên, theo Berger (2006), phương pháp tỷ số bộc lộ nhiều hạn chế do chỉ phản ánh từng khía cạnh riêng lẻ và không bao quát được bản chất đa đầu vào – đa đầu ra của hoạt động trung gian tài chính. Một số nghiên cứu đã vận dụng phương pháp phi tham số (DEA) hoặc phương pháp biên ngẫu nhiên (SFA) nhưng phạm vi khảo sát hẹp, cỡ mẫu nhỏ hoặc chỉ tiếp cận đơn chiều (thuần túy theo tài sản hoặc chi phí). Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu là sự thiếu vắng một công trình đánh giá toàn diện HQHĐ thông qua hiệu quả kỹ thuật (HQKT) kết hợp đồng thời góc độ tài sản và chi phí hoạt động, trên chuỗi dữ liệu dài hạn bao trùm giai đoạn tái cơ cấu và biến động kinh tế sau khủng hoảng tài chính 2008 đến hết đại dịch Covid-19 (2009–2021).

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là đánh giá HQHĐ của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2009–2021 dựa trên kết quả ước lượng HQKT bằng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) và xác định các nhân tố ảnh hưởng đến HQKT bằng mô hình hồi quy Tobit.

Các mục tiêu cụ thể được xác định như sau:

1. Ước lượng HQKT của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009–2021.
2. Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến HQKT của các NHTM Việt Nam.
3. Làm rõ chiều hướng và mức độ tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến HQKT, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách và hàm ý quản trị nhằm nâng cao HQHĐ của hệ thống NHTM.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. HQKT của các NHTM Việt Nam đạt kết quả như thế nào trong giai đoạn 2009–2021?
2. Những nhân tố nào có ảnh hưởng đến HQKT và mức độ tác động của từng nhân tố tới HQKT của các NHTM Việt Nam ra sao?
3. Từ kết quả nghiên cứu thực nghiệm, những hàm ý chính sách và giải pháp quản trị nào là phù hợp để các cơ quan quản lý và các NHTM vận dụng nhằm cải thiện HQHĐ?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: HQKT của các NHTM Việt Nam (thể hiện ở sự kết hợp các yếu tố đầu vào để tối đa hóa đầu ra hoặc tối thiểu hóa đầu vào với mức đầu ra không đổi) và các nhân tố tác động đến HQKT.
• Phạm vi không gian và mẫu khảo sát: Khảo sát 26 NHTM cổ phần tại Việt Nam, bao gồm cả các NHTM có vốn nhà nước chi phối và các NHTM cổ phần tư nhân. Nghiên cứu loại trừ các NHTM thuộc diện sáp nhập, hợp nhất hoặc bị NHNN mua lại bắt buộc (ngân hàng 0 đồng) trong giai đoạn khảo sát.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2009–2021, phản ánh tiến trình hoạt động từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008, trải qua hai giai đoạn tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng (2011–2015 và 2016–2020), cho đến khi kết thúc giãn cách xã hội do đại dịch Covid-19 (hết năm 2021).
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo tài chính đã kiểm toán hàng năm của 26 NHTM, kết hợp báo cáo thường niên của NHNN và dữ liệu kinh tế vĩ mô của Tổng cục Thống kê.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Luận án hệ thống hóa các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước theo hai nhóm phương pháp đo lường chính:

1. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp tỷ số tài chính:

   • Sufian và Chong (2008) nghiên cứu hệ thống ngân hàng tại Philippines giai đoạn 1990–2005 bằng mô hình FEM và REM, cho thấy tỷ lệ an toàn vốn và đa dạng hóa thu nhập tác động cùng chiều lên ROA, trong khi quy mô tài sản, rủi ro tín dụng và chi phí hoạt động có tương quan nghịch chiều; lạm phát tác động ngược chiều, còn tăng trưởng kinh tế tác động không đáng kể.
   • Gul và cộng sự (2011) nghiên cứu 15 ngân hàng lớn nhất tại Pakistan giai đoạn 2005–2009 qua mô hình Pooled OLS, kết luận tổng tài sản, quy mô huy động vốn và tỷ lệ cho vay/tổng tài sản đóng góp tích cực vào lợi nhuận, trong khi vốn chủ sở hữu/tổng tài sản tác động tiêu cực đến ROE và NIM.
   • Các tác giả quốc tế khác như Tarawneh (2006) tại Oman, Zeitun (2012) tại vùng Vịnh, Naceur (2003) tại Tunisia; cùng các nghiên cứu trong nước của Nguyễn Minh Kiều (2009), Trần Huy Hoàng (2011) tập trung vào các chỉ số ROA, ROE, NIM, NNM, NPM để đo lường khả năng sinh lời.

2. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích biên:

   • Hướng tiếp cận tham số (SFA) được khởi xướng bởi Aigner, Lovell và Schmidt (1977). Hướng tiếp cận này đòi hỏi việc thiết lập dạng hàm sản xuất (như hàm Cobb-Douglas hoặc Translog).
   • Hướng tiếp cận phi tham số (DEA) khởi nguồn từ Farrell (1957), phát triển bởi Charnes, Cooper và Rhodes (1978) với mô hình CCR (CRS) và Banker, Charnes và Cooper (1984) với mô hình BCC (VRS). Grigorian và Manole (2002) chỉ ra tính phổ biến của DEA trong lĩnh vực ngân hàng.
   • Các nghiên cứu thực nghiệm phân tích hiệu quả kết hợp chỉ số Malmquist (Caves, Christensen và Diewert, 1982) để lượng hóa sự biến động của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) thành thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TE) và thay đổi công nghệ (TC).
   • Về các nhân tố tác động đến hiệu quả qua mô hình Tobit: Berger và cộng sự (1993), Evanoff và Israilevich (1995) xem xét lợi thế quy mô; Berger và De Young (1997) phân tích mối quan hệ giữa rủi ro tín dụng (nợ xấu), an toàn vốn và hiệu quả hoạt động; Cornett và cộng sự (2010) đánh giá vai trò của hình thức sở hữu; Nguyễn Việt Hùng (2008) phân tích tác động của sở hữu nhà nước, tỷ lệ chi phí trên thu nhập (CIR) và vốn chủ sở hữu tại các NHTM Việt Nam.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây tại Việt Nam thường tiếp cận đơn lẻ theo một hướng: hoặc tiếp cận sản xuất (production approach), hoặc tiếp cận trung gian (intermediation approach), hoặc tiếp cận chi phí/doanh thu. Đồng thời, việc lựa chọn biến độc lập trong các mô hình hồi quy giai đoạn hai thường chưa phản ánh toàn diện các nhóm nhân tố nội tại, môi trường ngành và kinh tế vĩ mô.

Luận án lấp đầy khoảng trống này bằng cách:

• Áp dụng hướng tiếp cận hiện đại, phối hợp đồng thời đặc trưng tạo tài sản sinh lời và quản trị chi phí hoạt động trong việc lựa chọn các biến đầu vào và đầu ra của mô hình DEA.
• Sử dụng mô hình hồi quy Tobit hai chặn trên chuỗi dữ liệu bảng 13 năm (2009–2021) của 26 NHTM để kiểm định đa chiều các nhân tố thuộc ba cấp độ: đặc điểm nội tại ngân hàng (quy mô tài sản, mạng lưới, tỷ lệ vốn huy động trên cho vay, tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản, hình thức sở hữu, đa dạng hóa thu nhập HHI, chất lượng nợ xấu), môi trường ngành (thị phần ngân hàng nước ngoài FM), và biến vĩ mô (tăng trưởng kinh tế thực tế RGDP, chỉ số lạm phát CPI).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm cốt lõi

Luận án vận dụng lý thuyết biên sản xuất và hiệu quả của Farrell (1957). Theo đó, hiệu quả kinh tế (Economic Efficiency - EE), hay hiệu quả chi phí (Cost Efficiency - CE), được cấu thành từ hai bộ phận:

• Hiệu quả kỹ thuật (Technical Efficiency - TE): Đo lường khả năng của một đơn vị ra quyết định (DMU) trong việc tối đa hóa sản lượng đầu ra từ một tập hợp đầu vào nhất định, hoặc tối thiểu hóa lượng đầu vào sử dụng để tạo ra một mức đầu ra cố định. TE được phân rã thành:
  • Hiệu quả kỹ thuật thuần (Pure Technical Efficiency - PTE, hay TEVRS): Phản ánh năng lực tổ chức, quản trị nội bộ mà không chịu ảnh hưởng bởi quy mô.
  • Hiệu quả quy mô (Scale Efficiency - SE): Đo lường mức độ tối ưu của quy mô hoạt động, tính theo công thức: $$\text{SE} = \frac{\text{TE}{\text{CRS}}}{\text{TE}{\text{VRS}}}$$
• Hiệu quả phân bổ (Allocative Efficiency - AE): Phản ánh năng lực kết hợp các yếu tố đầu vào theo tỷ lệ tối ưu tương ứng với giá cả thị trường của các đầu vào đó.

Về cách tiếp cận hoạt động của ngân hàng, luận án phân tích 3 nhóm lý thuyết:

1. Tiếp cận sản xuất (Benston, 1965): Xem ngân hàng như nhà sản xuất dịch vụ cho khách hàng, đầu vào là vốn và lao động, đầu ra là số lượng giao dịch, tài khoản.
2. Tiếp cận trung gian tài chính (Sealey và Lindley, 1977): Ngân hàng huy động vốn từ người thừa vốn để cấp tín dụng cho người thiếu vốn; đầu vào là tiền gửi, chi phí hoạt động; đầu ra là cho vay và các khoản đầu tư.
3. Tiếp cận hiện đại: Kết hợp cả hai vai trò trung gian và cung cấp dịch vụ, bao gồm tiếp cận theo tài sản (Sealey và Lindley, 1977), tiếp cận chi phí sử dụng (Hancock, 1985), tiếp cận giá trị gia tăng (Berger, Hanweck và Humphrey, 1987), và tiếp cận hoạt động/thu nhập (Leightner và Lovell, 1998). Luận án vận dụng hướng tiếp cận hiện đại kết hợp tài sản và chi phí.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng quy trình phân tích định lượng hai giai đoạn (two-stage approach):

Giai đoạn 1: Đo lường hiệu quả biên (DEA & Malmquist)

Giai đoạn 2: Hồi quy nhân tố ảnh hưởng (Mô hình Tobit)
Biến phụ thuộc: TE, PE, SE 

1. Giai đoạn 1: Phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) và chỉ số Malmquist:

   • Sử dụng mô hình DEA định hướng đầu ra (output-oriented) và định hướng đầu vào dưới giả định hiệu quả không đổi theo quy mô (CRS) và hiệu quả biến đổi theo quy mô (VRS).
   • Mô hình VRS tiếp tục xác định tính trạng hiệu quả tăng theo quy mô (Increasing Returns to Scale - IRS) hoặc giảm theo quy mô (Decreasing Returns to Scale - DRS).
   • Sử dụng công cụ phần mềm DEAP để tính toán các điểm số hiệu quả: $TE_{CRS}$, $TE_{VRS}$ (hay PE), và $SE$.
   • Sử dụng chỉ số năng suất nhân tố tổng hợp Malmquist (TFP) của Caves, Christensen và Diewert (1982) để theo dõi dịch chuyển biên công nghệ qua các năm: $$\text{TFP} = \text{TE} \times \text{TC}$$ Trong đó: TE (sự thay đổi hiệu quả kỹ thuật tương đối) và TC (sự thay đổi về công nghệ/biên sản xuất).

2. Giai đoạn 2: Mô hình hồi quy Tobit:

   • Do biến phụ thuộc là điểm số hiệu quả kỹ thuật $Y_i \in [0, 1]$, việc sử dụng mô hình bình phương bé nhất thông thường (OLS) sẽ dẫn đến ước lượng bị chệch. Mô hình hồi quy Tobit (Tobin, 1958) với biến phụ thuộc bị cắt cụt (censored regression) được sử dụng để ước lượng các hệ số tác động: $$y_{it}^* = \beta_0 + \sum \beta_k X_{it, k} + \varepsilon_{it}$$ $$y_{it} = y_{it}^* \quad \text{nếu } 0 < y_{it}^* \le 1; \quad y_{it} = 0 \quad \text{nếu } y_{it}^* \le 0; \quad y_{it} = 1 \quad \text{nếu } y_{it}^* \ge 1$$
   • Ba biến phụ thuộc được chạy độc lập: Hiệu quả kỹ thuật tổng thể (TE), hiệu quả kỹ thuật thuần (PE), và hiệu quả quy mô (SE).

Hệ thống biến số của mô hình nghiên cứu

Hệ thống biến số được thiết lập và mã hóa từ BCTC và các chỉ tiêu thống kê:

Nhóm biến	Ký hiệu	Tên biến và diễn giải	Đơn vị / Đo lường
Biến trong mô hình DEA	Đầu vào	Chi phí ngoài lãi (CPNL), Chi phí nhân viên (CPNV), Quy mô tiền gửi huy động	Giá trị BCTC (tỷ đồng)
	Đầu ra	Thu nhập ngoài lãi (TNNL), Tổng dư nợ cho vay, Tổng tài sản sinh lời	Giá trị BCTC (tỷ đồng)
Biến phụ thuộc (Tobit)	TE	Hiệu quả kỹ thuật tổng thể (theo mô hình CRS)	Giá trị từ 0 đến 1
	PE	Hiệu quả kỹ thuật thuần (theo mô hình VRS)	Giá trị từ 0 đến 1
	SE	Hiệu quả quy mô (SE = TE / PE)	Giá trị từ 0 đến 1
Biến độc lập nội tại	LNA	Quy mô tài sản của ngân hàng	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản
	NET	Mạng lưới hoạt động	Số lượng chi nhánh và phòng giao dịch
	DOL	Tỷ lệ vốn huy động trên dư nợ cho vay	Tiền gửi khách hàng / Tổng dư nợ
	STAFF	Số lượng lao động (sau bị loại khi kiểm định VIF)	Số lượng nhân sự
	LOA	Tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản	Tổng cho vay / Tổng tài sản
	SO	Hình thức sở hữu của ngân hàng	Biến giả (1: NHTM Nhà nước; 0: NHTMCP tư nhân)
	MS	Tỷ lệ thị phần của NHTM (sau bị loại khi kiểm định VIF)	Dư nợ ngân hàng / Tổng dư nợ ngành
	HHI	Mức độ đa dạng hóa thu nhập	Chỉ số Herfindahl-Hirschman
	NPLs	Tỷ lệ nợ xấu	Nợ nhóm 3–5 / Tổng dư nợ cho vay
Biến môi trường ngành	FM	Tỷ lệ thị phần của ngân hàng nước ngoài	Tỷ lệ % thị phần NHNNg tại Việt Nam
Biến kinh tế vĩ mô	RGDP	Tốc độ tăng trưởng thu nhập quốc dân thực tế	Tỷ lệ tăng trưởng GDP (%)
	CPI	Chỉ số giá tiêu dùng đại diện cho lạm phát	Tỷ lệ tăng CPI (%)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương 1 thiết lập cơ sở khởi xướng đề tài từ thực tiễn tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng của Việt Nam trong giai đoạn 2011–2020 nhằm giải quyết tình trạng nợ xấu tăng cao sau khủng hoảng tài chính toàn cầu. Tác giả chỉ ra tính cấp thiết của việc nâng cao HQHĐ trong bối cảnh các ngân hàng nước ngoài gia tăng hiện diện và yêu cầu hiện đại hóa công nghệ ngân hàng theo cách mạng công nghiệp 4.0. Chương này xác định rõ mục tiêu, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu là 26 NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2009–2021, đồng thời nêu bật 5 chương cấu trúc của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm

Chương 2 trình bày có hệ thống các khái niệm về bản chất hoạt động của NHTM theo Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 và các định nghĩa quốc tế (Pháp, Ấn Độ, FED Hoa Kỳ). Tác giả làm rõ các cách tiếp cận đo lường hiệu quả (tiếp cận sản xuất, tiếp cận trung gian, tiếp cận hiện đại theo tài sản, chi phí sử dụng, giá trị gia tăng và thu nhập).

Chương này so sánh chi tiết phương pháp chỉ số tài chính (ROA, ROE, NIM, NNM, NPM) với phương pháp phân tích hiệu quả biên:

• Đánh giá ưu và nhược điểm của phương pháp tham số (SFA, TFA, DFA), trong đó khẳng định hạn chế lớn của SFA là việc áp đặt dạng hàm sản xuất không phù hợp với đặc thù trung gian tài chính.
• Phân tích chi tiết mô hình phi tham số DEA (Farrell 1957; CCR 1978; BCC 1984), mô hình Malmquist (1982) và mô hình hồi quy Tobit (1958).
• Tổng hợp các nhân tố tác động nội tại (quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu, chất lượng nợ, chi phí/thu nhập CIR, hình thức sở hữu, nhân sự) và ngoại cảnh (môi trường kinh tế vĩ mô, công nghệ, cạnh tranh ngành).
• Lược khảo các công trình thực nghiệm quốc tế và trong nước, chỉ ra khe hở nghiên cứu về việc thiếu vắng đánh giá toàn diện chuỗi thời gian dài 2009–2021 bằng DEA kết hợp Tobit.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 thiết lập khung nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả xây dựng các giả thuyết nghiên cứu (tổng hợp tại Bảng 3.1) xoay quanh mối liên hệ giữa các biến nội tại, môi trường ngành và vĩ mô với hiệu quả kỹ thuật. Mô hình nghiên cứu đề xuất (Bảng 3.2) mô tả chi tiết các biến của mô hình DEA và mô hình hồi quy Tobit. Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp từ 26 BCTC kiểm toán của các NHTM được chuẩn hóa; quy trình xử lý dữ liệu qua hai giai đoạn bằng phần mềm DEAP (chạy DEA và Malmquist) và Stata/EViews (kiểm định đa cộng tuyến VIF, độ lệch chuẩn và ước lượng Tobit).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là chương trọng tâm với các số liệu thực nghiệm:

1. Thực trạng hoạt động kinh doanh: Trình bày biến động tổng tài sản (Bảng 4.1), tổng cho vay (Bảng 4.2), thu nhập ngoài lãi (Bảng 4.3), chi phí ngoài lãi (Bảng 4.4), mạng lưới chi nhánh (Bảng 4.5) và chi phí nhân viên (Bảng 4.6) của 26 NHTM qua 13 năm.
2. Thống kê mô tả và tương quan: Thống kê mô tả các biến DEA (Bảng 4.7), ma trận tương quan giữa các biến (Bảng 4.8), và thống kê mô tả các biến Tobit (Bảng 4.9).
3. Kết quả đo lường hiệu quả kỹ thuật từ DEA:
   • Bảng 4.10 tổng hợp điểm số $TE_{CRS}$, $TE_{VRS}$ và $SE$ bình quân của các NHTM Việt Nam.
   • Thống kê các ngân hàng có hiệu quả thấp nhất: Bảng 4.11 ($TE_{CRS}$ thấp nhất) và Bảng 4.12 ($TE_{VRS}$ thấp nhất).
   • So sánh hiệu quả quy mô SE (Bảng 4.13) cho thấy điểm số SE ở mức cao hơn so với hiệu quả kỹ thuật thuần túy ($TE_{VRS}$).
   • Phân loại trạng thái quy mô (Bảng 4.14): Xác định tỷ lệ các ngân hàng hoạt động ở vùng hiệu quả không đổi theo quy mô (CRS), hiệu quả giảm theo quy mô (DRS) và hiệu quả tăng theo quy mô (IRS).
   • Đo lường chỉ số Malmquist (Bảng 4.15): Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) có xu hướng tăng trưởng qua các năm, động lực tăng trưởng chủ yếu xuất phát từ thay đổi tiến bộ công nghệ (TC) hơn là cải thiện hiệu quả kỹ thuật đơn thuần (TE).
4. Kiểm định và hồi quy Tobit:
   • Ma trận tương quan giữa các biến độc lập (Bảng 4.16).
   • Kiểm định hệ số phóng đại phương sai (Bảng 4.17 - VIF): Phát hiện hiện tượng đa cộng tuyến giữa biến thị phần (MS) và biến số lượng nhân viên (STAFF) với các biến quy mô khác.
   • Bảng 4.18 thể hiện kết quả kiểm định VIF sau khi loại bỏ hai biến MS và STAFF, đưa hệ số VIF của toàn bộ các biến còn lại về ngưỡng an toàn.
   • Kiểm định độ lệch chuẩn (Bảng 4.19).
   • Kết quả hồi quy mô hình Tobit đối với 3 biến phụ thuộc TE, PE và SE (Bảng 4.20).

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 đúc kết các phát hiện thực nghiệm (Bảng 5.1 tổng hợp kết quả Tobit). Dựa trên kết quả này, tác giả đưa ra:

• Các hàm ý chính sách đối với cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Chính phủ) về kiểm soát mở rộng quy mô tín dụng, giám sát an toàn hệ thống, quản lý nợ xấu và hoàn thiện khung pháp lý cạnh tranh.
• Các hàm ý quản trị dành cho ban lãnh đạo các NHTM về tái cơ cấu mạng lưới phòng giao dịch, tối ưu hóa chi phí nhân sự, đẩy mạnh đầu tư công nghệ số để đa dạng hóa nguồn thu ngoài lãi.
• Nêu rõ các hạn chế nghiên cứu và định hướng mở rộng đề tài.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm

Từ việc xử lý dữ liệu của 26 NHTM Việt Nam giai đoạn 2009–2021, luận án đưa ra các kết quả định lượng:

1. Về hiệu quả kỹ thuật: Các NHTM Việt Nam đạt mức hiệu quả kỹ thuật tương đối cao và có xu hướng cải thiện dần qua các năm. Hiệu quả quy mô (SE) đạt kết quả cao hơn hiệu quả kỹ thuật thuần túy ($TE_{VRS}$), đóng góp tỷ trọng lớn vào hiệu quả kỹ thuật tổng thể ($TE_{CRS}$).
2. Về động thái năng suất (Malmquist): Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) ghi nhận chuyển biến tích cực qua thời gian. Động lực chính nâng cao năng suất đến từ tiến bộ công nghệ (Technology Change - TC), thể hiện qua việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số quy trình nghiệp vụ.
3. Về các nhân tố tác động (Mô hình Tobit):
   • Hình thức sở hữu (SO): Các NHTM có sở hữu nhà nước có tác động tích cực đến hiệu quả kỹ thuật tổng thể, nhờ ưu thế quy mô lớn, uy tín thương hiệu và mạng lưới huy động vốn rộng.
   • Mạng lưới hoạt động (NET): Việc mở rộng mạng lưới chi nhánh và phòng giao dịch quá nhanh tạo ra mối tương quan ngược chiều với hiệu quả hoạt động do làm gia tăng chi phí cố định và chi phí vận hành nhanh hơn tốc độ tăng trưởng doanh thu mang lại.
   • Tăng trưởng kinh tế (RGDP): Tồn tại mối tương quan nghịch chiều giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế và hiệu quả quy mô (SE). Trong những giai đoạn tăng trưởng kinh tế nóng, việc mở rộng quy mô tín dụng thiếu kiểm soát làm ngân hàng rơi vào vùng phi hiệu quả quy mô (DRS).
   • Chất lượng tài sản và chi phí: Tỷ lệ nợ xấu (NPLs) và các chi phí ngoài lãi gia tăng ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả kỹ thuật.

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về việc phối hợp đồng thời cách tiếp cận tài sản và chi phí trong khung phân tích DEA đối với các ngân hàng tại một nền kinh tế mới nổi (Việt Nam) trong suốt chu kỳ 13 năm (2009–2021).
• Khắc phục hiện tượng đa cộng tuyến trong các nghiên cứu trước bằng quy trình kiểm định VIF chặt chẽ, chứng minh sự cần thiết phải loại bỏ các biến trùng lặp thông tin quy mô (như MS và STAFF) trước khi hồi quy Tobit.
• Phân tích chi tiết ba chiều kích hiệu quả kỹ thuật ($TE_{CRS}$), hiệu quả kỹ thuật thuần ($TE_{VRS}$) và hiệu quả quy mô ($SE$), giúp nhận diện chính xác nguồn gốc gây ra tình trạng phi hiệu quả kỹ thuật trong hệ thống NHTM.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

Dựa trên kết quả định lượng, luận án đề xuất hệ thống giải pháp chia thành hai nhóm:

1. Hàm ý đối với cơ quan quản lý nhà nước:

   • NHNN cần duy trì công tác thanh tra, giám sát dựa trên rủi ro; tiếp tục đẩy mạnh đề án cơ cấu lại hệ thống tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu thực chất, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ an toàn vốn (CAR).
   • Điều tiết tốc độ tăng trưởng tín dụng phù hợp với năng lực hấp thụ của nền kinh tế, tránh hiện tượng các ngân hàng chạy đua mở rộng quy mô trong thời kỳ tăng trưởng nóng dẫn đến suy giảm hiệu quả theo quy mô.
   • Hoàn thiện hành lang pháp lý cho các dịch vụ tài chính số, thanh toán không dùng tiền mặt và cơ chế chia sẻ thông tin tín dụng.

2. Hàm ý quản trị đối với các NHTM:

   • Tái cơ cấu mạng lưới hoạt động truyền thống: Ngừng mở rộng chi nhánh tràn lan; đánh giá hiệu quả từng điểm giao dịch, tinh gọn bộ máy và chuyển dịch sang mô hình ngân hàng số để tiết giảm chi phí hoạt động.
   • Quản trị quy mô tối ưu: Các ngân hàng thuộc nhóm DRS (giảm hiệu quả theo quy mô) cần tập trung khai thác sâu nguồn lực sẵn có thay vì tiếp tục tăng tài sản; các ngân hàng thuộc nhóm IRS (tăng hiệu quả theo quy mô) có thể xem xét tăng vốn điều lệ hợp lý để tận dụng lợi thế kinh tế nhờ quy mô.
   • Đẩy mạnh đầu tư công nghệ nhằm gia tăng thu nhập ngoài lãi (TNNL), phát triển các sản phẩm dịch vụ ngân hàng hiện đại (bancassurance, thanh toán quốc tế, tài trợ thương mại).
   • Nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng nhằm kiềm chế nợ xấu mới phát sinh, giảm áp lực trích lập chi phí dự phòng rủi ro.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ trên các nội dung văn bản trình bày, nghiên cứu tồn tại một số hạn chế sau:

• Phạm vi mẫu nghiên cứu: Luận án khảo sát 26 NHTMCP, loại trừ các ngân hàng thuộc diện kiểm soát đặc biệt, ngân hàng bị mua lại bắt buộc (0 đồng) và các chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam. Do đó, kết quả ước lượng đường biên hiệu quả chỉ mang tính tương đối trong phạm vi mẫu khảo sát, chưa phản ánh toàn bộ 100% các tổ chức tín dụng trong nền kinh tế.
• Phạm vi dữ liệu: Chuỗi dữ liệu kết thúc ở năm 2021. Các biến động tài chính phức tạp sau năm 2021 (giai đoạn hậu đại dịch và thị trường trái phiếu doanh nghiệp, bất động sản có biến động) chưa được kiểm chứng trong mô hình này.
• Biến số nghiên cứu: Do hạn chế về số liệu công bố công khai trên BCTC, một số biến số quản trị chuyên sâu như chất lượng nhân sự chi tiết, chi phí đầu tư công nghệ cụ thể chưa được đưa vào mô hình dưới dạng biến lượng hóa độc lập.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng mẫu nghiên cứu bao gồm cả các loại hình tổ chức tín dụng khác (công ty tài chính, ngân hàng liên doanh) hoặc so sánh hiệu quả giữa các NHTM Việt Nam với hệ thống ngân hàng các nước trong khu vực ASEAN.
• Kéo dài chuỗi thời gian khảo sát sau năm 2021 để đánh giá tác động của môi trường lãi suất cao và rủi ro tín dụng hậu Covid-19.
• Áp dụng các mô hình biên tiên tiến hơn như DEA hai giai đoạn mạng lưới (Network DEA) hoặc DEA kết hợp hồi quy bootstrap (Simar và Wilson) để nâng cao tính vững của các tham số ước lượng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế, Tài chính – Ngân hàng: Là tài liệu tham khảo về phương pháp luận ứng dụng quy trình hai giai đoạn kết hợp phân tích phi tham số (DEA, Malmquist bằng phần mềm DEAP) và hồi quy tham số có giới hạn (Tobit) trên dữ liệu bảng.
• Đối với giảng viên và chuyên gia nghiên cứu: Cung cấp hệ thống tổng quan tài liệu chi tiết về các trường phái tiếp cận hiệu quả ngân hàng (Farrell, Charnes, Cooper, Rhodes, Banker, Caves, Berger), cùng bộ chỉ tiêu đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng.
• Đối với ban điều hành và chuyên viên quản trị chiến lược tại các NHTM: Cung cấp cơ sở định lượng để rà soát quy mô hoạt động (xác định trạng thái IRS, DRS hay CRS), từ đó tái cấu trúc mạng lưới phòng giao dịch, tối ưu hóa định biên nhân sự và hoạch định chiến lược đầu tư công nghệ.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách tại NHNN: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của hình thức sở hữu, diễn biến nợ xấu và chu kỳ tăng trưởng kinh tế đến hiệu quả quy mô, phục vụ cho công tác điều hành chính sách tiền tệ và tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng phương pháp nào để đo lường hiệu quả kỹ thuật của các NHTM Việt Nam?

Luận án sử dụng phương pháp phân tích bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) với hai mô hình: hiệu quả không đổi theo quy mô (CRS) và hiệu quả biến đổi theo quy mô (VRS), kết hợp phân rã thành hiệu quả tăng theo quy mô (IRS) và giảm theo quy mô (DRS). Bên cạnh đó, luận án sử dụng chỉ số Malmquist để đo lường sự thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) theo thời gian.

2. Tại sao tác giả sử dụng mô hình hồi quy Tobit thay vì OLS ở giai đoạn hai?

Biến phụ thuộc của mô hình là điểm số hiệu quả kỹ thuật (TE, PE, SE) thu được từ DEA, có giá trị bị chặn trong đoạn từ 0 đến 1 (censored data). Nếu sử dụng phương pháp bình phương bé nhất thông thường (OLS), các ước lượng tham số sẽ bị chệch và không nhất quán. Mô hình hồi quy Tobit (Tobin, 1958) là mô hình chuẩn tắc phù hợp để xử lý dữ liệu bị cắt cụt này.

3. Những biến độc lập nào đã bị loại bỏ khỏi mô hình Tobit trong quá trình kiểm định?

Trong quá trình kiểm định đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF) tại Bảng 4.17, biến thị phần (MS) và biến số lượng lao động (STAFF) có hiện tượng đa cộng tuyến cao với các biến quy mô khác. Do đó, tác giả đã loại bỏ hai biến này để đảm bảo hệ số VIF của các biến độc lập còn lại đạt chuẩn (Bảng 4.18).

4. Kết quả phân tích chỉ số Malmquist cho thấy điều gì về năng suất của các NHTM Việt Nam?

Chỉ số Malmquist (Bảng 4.15) chỉ ra rằng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của các NHTM Việt Nam có xu hướng tăng trưởng tích cực trong giai đoạn 2009–2021. Nguyên nhân đóng góp chính vào sự gia tăng TFP là sự tiến bộ về công nghệ (TC - Frontier Shift) thông qua đầu tư công nghệ thông tin và chuyển đổi số, thay vì chỉ cải thiện hiệu quả kỹ thuật thuần túy (TE).

5. Kết quả hồi quy Tobit cho thấy yếu tố mạng lưới chi nhánh (NET) ảnh hưởng thế nào đến hiệu quả hoạt động?

Kết quả hồi quy Tobit (Bảng 4.20 và Bảng 5.1) chỉ ra rằng việc gia tăng mạng lưới chi nhánh và phòng giao dịch có tác động tiêu cực đến hiệu quả kỹ thuật. Việc mở rộng mạng lưới vật lý quá nhanh làm chi phí hoạt động và chi phí nhân viên tăng cao, trong khi doanh thu tạo ra chưa tăng tương xứng, gây lãng phí nguồn lực và suy giảm hiệu quả.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thanh Bình là một công trình nghiên cứu định lượng về hiệu quả hoạt động của 26 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009–2021 bằng việc kết hợp phương pháp DEA, chỉ số Malmquist và mô hình hồi quy Tobit hai chặn. Kết quả nghiên cứu chứng minh hệ thống NHTM Việt Nam có mức hiệu quả kỹ thuật tương đối cao và cải thiện theo thời gian, trong đó hiệu quả quy mô đóng vai trò chủ đạo và tiến bộ công nghệ là động lực chính thúc đẩy năng suất nhân tố tổng hợp. Thông qua các kiểm định thực nghiệm, luận án đã làm rõ tác động tích cực của sở hữu nhà nước và tác động nghịch chiều của việc mở rộng mạng lưới chi nhánh quá mức cũng như rủi ro nợ xấu đối với hiệu quả hoạt động. Các phát hiện này cung cấp cơ sở dữ liệu và căn cứ khoa học cho công tác quản trị chi phí, tối ưu hóa quy mô tại các ngân hàng thương mại và hỗ trợ hoạch định chính sách tái cơ cấu hệ thống ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Trình bày tổng quan công trình nghiên cứu, lý do lựa chọn đề tài, mục tiêu, đối tượng-phạm vi nghiên cứu, đóng góp mới của đề tài. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm Phân tích, đánh giá các cơ sở lý luận liên quan đến đề tài đã được công bố trước đó. Nêu ra những vấn đề của nghiên cứu, khe hở nghiên cứu. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Trình bày cơ sở căn cứ và các phương pháp nghiên cứu đã được thực hiện.

Trình bày quy trình nghiên cứu, mô tả dữ liệu nghiên cứu. Đưa ra giả thiết nghiên cứu. Từ đó đề xuất lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp với mô hình nghiên cứu nhằm mang lại kết quả sát với thực tiễn. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Dựa trên dữ liệu được thu thập sẽ tiến hành xử lý dữ liệu thông qua sử dụng phần mềm DEAP.

Sau đó trình bày các kết quả đạt được về mặt lý thuyết và kết quả áp dụng; thảo luận kết quả và nêu những vấn đề tồn tại. Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách Kết luận kết quả nghiên cứu. Đưa ra một số hàm ý chính sách – khuyến nghị, 7 hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM 2.1 Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại Tổ chức kinh tế tham gia vào các hoạt động kinh doanh dựa trên các sản phẩm hữu hình nhưng hoạt động cung cấp dịch vụ tiền tệ của các tổ chức tài chính như ngân hàng thương mại mang tính chất đặc thù riêng biệt, các sản phẩm là vô hình.

Các NHTM thường sử dụng nghiệp vụ huy động tiền gửi của các khách hàng thừa vốn và cho vay khách hàng có nhu cầu vốn dưới nhiều hình thức khác nhau. Ngày nay, NHTM còn đóng vai trò trọng yếu trong các giao dịch thanh toán tài chính, đáp ứng nhu cầu thanh toán, đầu tư giữa các đối tượng khách hàng khác nhau theo nhu cầu cụ thể trong và ngoài nước, hay còn gọi là trung gian những bên cung vốn và bên cầu vốn. Trong tác phẩm Commercial Bank Management, theo Rose, P.S (1998) NHTM là đơn vị cung cấp tất cả các sản phẩm –dịch vụ tài chính đa dạng; đặc biệt là hoạt động tài trợ cho vay (cấp tín dụng), huy động vốn và trung gian thanh toán cùng nhiều nghiệp vụ tài chính chuyên môn đặc thù so với các tổ chức khác trong nền kinh tế. Ngoài ra, NHTM là một định chế tài chính trung gian quan trọng bậc nhất trong nền kinh tế thị trường, điều chuyển vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu (Rose (2014)), nhưng xét về bản chất là một doanh nghiệp, hoạt động kinh doanh với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trong mức độ rủi ro cho phép.

Trên thế giới, ngân hàng được định nghĩa như sau: - Định nghĩa của Pháp (1941): tổ chức ngân hàng là một đơn vị kinh doanh hoạt động chính thường xuyên là nhận của công dân dưới hình thức ký thác hay hình thức khác để có số tiền mà họ dùng cho chính họ vào hoạt động chuyên môn chiết khấu, tín dụng hay tài chính khác. - Định nghĩa của Ấn Độ (1959): ngân hàng là những cơ sở nhận tiền ký thác để cho vay hay tài trợ và đầu tư. - Định nghĩa của Cục dự trữ liên bang Mỹ - FED: Bất kỳ một tổ chức nào cung cấp tài khoản tiền gởi cho phép khách hàng rút tiền theo yêu cầu (như bằng cách viết Séc hay bằng việc rút tiền điện tử) và cho vay đối với tổ chức kinh doanh 9 hay cho vay thương mại, cho vay cá nhân – Hộ gia đình sẽ được xem là một ngân hàng. Ngân hàng thương mại ở Việt Nam được quy định cụ thể về chức năng hoạt động của ngân hàng thương mại theo quy định số 47/2010/QH12 được Quốc hội thông qua và ban hành ngày 16/06/2010 về Luật các tổ chức tín dụng.

Các NHTM là loại hình ngân hàng được hoạt động đầy đủ các chức năng, các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của pháp luật nhằm mục tiêu lợi nhuận. Tùy thuộc vào loại hình sở hữu, NHTM có các loại hình khác nhau như: - NHTM nhà nước (Nhà nước chiếm sở hữu 100%, được nhà nước thành lập – cấp vốn và tổ chức hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên). - NHTM cổ phần - Ngân hàng liên doanh - Chi nhánh NHTM nước ngoài - NHTM 100% vốn nước ngoài Trên thế giới, ngân hàng là tổ chức luôn giữ vai trò quan trong trong thúc đẩy phát triển kinh tế một cách bền vững. Là một trung gian quan trọng trong việc điều phối và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trong nền kinh tế.

Với chức năng kinh doanh chính, ngân hàng thương mại huy động vốn từ những người thừa vốn và cho vay với những người thiếu vốn. Từ nghiệp vụ này, các cá nhận/doanh nghiệp có thể đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, nâng cao năng lực sản xuất cạnh tranh thông qua việc đổi mới – cải tiến hệ thống sản xuất hiện đại, tiếp cận công nghệ cao, nâng cao năng suất lao động giúp tăng sức cạnh tranh và thu về lợi nhuận cao. Ngày nay, các NHTM còn là đơn vị chính trong việc xây dựng cung cấp sản phẩm dịch vụ tài chính mới trên thị trường. Thông qua các hoạt động tài trợ thương mại, phát hành trái phiếu, thị trường bảo hiểm, đầu tư vào các quỹ, ngân hàng tài trợ thương mại quốc tế cho các giao dịch xuất nhập khẩu, đơn vị bảo lãnh cho các hoạt động kinh doanh giữa các doanh nghiệp/tổ chức phi tín dụng,…ngân hàng thương mại đã phát triển khá đa dạng các công cụ bán chéo để đáp ứng các nhu cầu đa dạng ngày 10 càng cao trên thị trường.

Cũng qua đó các hoạt động kinh tế trong nước được hội nhập ngày càng sâu rộng trong giao thương quốc tế. Các hoạt động của NHTM như sau: - Nghiệp vụ của ngân hàng: o Huy động tiền gửi (dưới các kỳ hạn khác nhau: không kỳ hạn, có kỳ hạn, và các loại tiền gửi khác) o Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. o Cung cấp vốn cho nền kinh tế dưới các hình thức sau đây:  Cho vay, chiết khấu, tái chiết khấu trong chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác;  Bảo lãnh ngân hàng;  Nghiệp vụ kinh doanh thẻ;  Các hoạt động bao thanh toán (trong nước, quốc tế đối với các ngân hàng được phép);  Các sản phẩm tín dụng khác theo giấy phép được NHNN cấp phép. o Hoạt động tài khoản thanh toán cho khách hàng.

o Cung cấp các dịch vụ thanh toán (trong nước và quốc tế) - Hoạt động tín dụng của NHNN: NHTM được vay vốn của NHNN dưới hình thức tái cấp vốn theo quy định của NHNN Việt Nam. - Hoạt động tín dụng giữa các TCTD: NHTM được vay vốn của TCTD, tổ chức tài chính trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật. - Hoạt động tài khoản: o NHTM phải mở tài khoản tiền gửi tại NHNN và duy trì trên tài khoản tiền gửi này số dư bình quân không thấp hơn mức dự trữ bắt buộc. o NHTM được mở tài khoản thanh toán tại TCTD khác.

o NHTM được mở tài khoản ở nước ngoài theo quy định của pháp luật về ngoại hối. - Hoạt động thanh toán: 11 o NHTM được tổ chức thanh toán trong cùng hệ thống NHTM cũng như tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc gia. o NHTM được tham gia hệ thống thanh toán quốc tế sau khi được Ngân hàng Nhà nước cấp phép. - Góp vốn, mua cổ phần: Ngân hàng thương mại chỉ được dùng vốn điều lệ và quỹ dự trữ để góp vốn, mua cổ phần theo quy định của NHNN.

- Hoạt động thị trường mở: NHTM được tham gia đấu thầu tín phiếu Kho bạc, mua, bán công cụ chuyển nhượng, trái phiếu Chính phủ, tín phiếu Kho bạc, tín phiếu NHNN và các giấy tờ có giá khác trên thị trường tiền tệ. - Hoạt động ngoại hối và sản phẩm phái sinh: NHTM chỉ được HĐKD sau khi được NHNN cấp phép cho hoạt động cung cấp sản phẩm - dịch vụ: o Ngoại hối; o Phái sinh về tỷ giá, lãi suất, ngoại hối, tiền tệ và tài sản tài chính khác. o NHNN quy định về phạm vi kinh doanh ngoại hối; điều kiện, trình tự, thủ tục cấp phép cho hoạt động kinh doanh ngoại hối; kinh doanh, cung ứng sản phẩm phái sinh của NHTM. o Hoạt động cung cấp dịch vụ ngoại hối của NHTM thực hiện theo quy định của pháp luật về ngoại hối.

- Hoạt động ủy thác và đại lý: NHTM được quyền ủy thác, nhận ủy thác, đại lý trong lĩnh vực liên quan đến hoạt động ngân hàng, kinh doanh bảo hiểm, quản lý tài sản theo quy định của NHNN. - Các hoạt động kinh doanh khác của NHTM: o Hoạt động dịch vụ quản lý tiền mặt, tư vấn ngân hàng, tài chính; các dịch vụ quản lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ, két an toàn. o Hoạt động tư vấn tài chính cho khách hàng doanh nghiệp, tư vấn mua, bán, hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp và tư vấn đầu tư. o Mua, bán trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp.

o Dịch vụ môi giới tiền tệ. 12 o Lưu ký chứng khoán, kinh doanh vàng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến hoạt động ngân hàng sau khi được NHNN chấp thuận bằng văn bản. Với vai trò chủ thể trong trung gian thanh toán, NHTM còn là kênh quan trọng của chính phủ trong điều tiết các hoạt động vĩ mô của nền kinh tế. Thông qua hoạt động hút/bơm tiền lưu thông trong nền kinh tế, NHTM gián tiếp là công cụ để chính phủ điều hành các chính sách vĩ mô (tài khóa – tiền tệ) nhằm đảm bảo cho nền kinh tế đi đúng theo định hướng điều hành.2 Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Hiệu quả hoạt động - HQHĐ (Operational Efficiency – OE) là một đại lượng đo lường lợi ích mang lại từ HĐKD trên cơ sở các chi phí đã bỏ ra , thể hiện mối quan hệ tương quan giữa sử dụng toàn bộ chi phí bỏ ra và lợi ích thu được từ việc đó.

Lợi ích thu được càng cao có nghĩa là HĐKD đó càng hiệu quả trên cùng một khoản chi phí đã bỏ ra. HQHĐ của một đơn vị đạt được thể hiện qua việc sử dụng hiệu quả các nguồn đầu vào phân bổ để đạt đầu ra với kết quả tối đa.