Đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại việt nam bằng phương pháp phân tích bao dữ liệu dea

Đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Việt Nam qua phương pháp phân tích bao dữ liệu DEA, cung cấp cái nhìn sâu sắc về hiệu suất.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Bình
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quốc Việt
• Trường học: Trường Đại Học Tài Chính – Marketing
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Bằng Phương Pháp DEA
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM
• 2.1. Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại
• 2.2. Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2.3. Phân loại hiệu quả trong đánh giá hiệu quả hoạt động NHTM
• 2.4. Các phương pháp đo lường HQHĐ của NHTM
• 2.4.1. Phương pháp sử dụng các tỷ số phản ánh khả năng sinh lời
• 2.4.2. Phương pháp phân tích hiệu quả biên
• 2.5. Các nhân tố tác động đến HQHĐ của NHTM
• 2.6. Mô hình hồi quy Tobit trong đánh giá hiệu quả kỹ thuật từ DEA
• 2.7. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.7.1. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp tỷ số
• 2.7.2. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp phân tích hiệu quả biên
• 2.7.3. Khe hở nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN
• 3.2. GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP THU THẬP DỮ LIỆU
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ DỮ LIỆU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM VIỆT NAM
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN
• 4.2.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH BAO DỮ LIỆU DEA
• 4.2.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO MÔ HÌNH HỒI QUY TOBIT
• 4.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.3.1. Xác định hiệu quả kỹ thuật
• 4.3.2. Hiệu quả kỹ thuật - TECRS
• 4.3.3. Hiệu quả kỹ thuật thuần PE (TEVRS)
• 4.3.4. Hiệu quả quy mô – SE
• 4.3.5. Phân phối hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả quy mô
• 4.3.6. Hiệu quả kỹ thuật theo CRS – DRS – IRS
• 4.3.7. Năng suất nhân tố tổng hợp TFP - Chỉ số Malmquist
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật
• 4.4.1. Kiểm định các biến
• 4.4.2. Mô hình hồi quy Tobit TE – PE - SE
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. KẾT LUẬN NGHIÊN CỨU
• 5.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO CÁC NHÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC, HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH
• 5.2.2. HÀM Ý QUẢN TRỊ CHO CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO CỦA NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đánh Giá Hiệu Quả Ngân Hàng Việt Nam Bằng DEA

Bài viết này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM) bằng phương pháp phân tích DEA. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng và yêu cầu nâng cao hiệu quả hoạt động, việc áp dụng các mô hình định lượng như DEA trong ngân hàng trở nên quan trọng. Phương pháp này cho phép xác định mức độ hiệu quả của từng ngân hàng so với các ngân hàng khác trong cùng ngành, đồng thời chỉ ra những điểm cần cải thiện để nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng. Ngân hàng thương mại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao năng suất, và phân tích hiệu quả DEA cung cấp một công cụ mạnh mẽ để đánh giá và cải thiện năng suất ngân hàng.

1.1. Giới thiệu mô hình DEA trong lĩnh vực tài chính ngân hàng

Phương pháp phân tích hiệu quả DEA (Data Envelopment Analysis) là một kỹ thuật phi tham số được sử dụng để đo lường hiệu quả hoạt động ngân hàng. Khác với các phương pháp truyền thống dựa trên tỷ lệ tài chính, mô hình DEA cho phép đánh giá hiệu quả dựa trên nhiều yếu tố đầu vào và đầu ra mà không cần giả định về hình thức hàm sản xuất. DEA trong ngân hàng giúp xác định các ngân hàng hoạt động hiệu quả nhất (best-practice) và cung cấp thông tin để các ngân hàng khác có thể học hỏi và cải thiện. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc so sánh hiệu quả hoạt động ngân hàng trong một môi trường cạnh tranh và phức tạp. Ưu điểm của mô hình DEA là không đòi hỏi các giả định chặt chẽ về phân phối dữ liệu và có thể xử lý nhiều biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng.

1.2. Tầm quan trọng của hiệu quả hoạt động ngân hàng trong nền kinh tế

Hiệu quả hoạt động ngân hàng đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế của một quốc gia. Các ngân hàng hoạt động hiệu quả sẽ cung cấp vốn hiệu quả hơn cho các doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm. Đồng thời, hiệu quả hoạt động ngân hàng cũng góp phần vào sự ổn định tài chính của hệ thống, giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế. Việc đo lường hiệu quả ngân hàng một cách chính xác và toàn diện là điều cần thiết để các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách có thể đưa ra các quyết định phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành ngân hàng và nền kinh tế nói chung. Vì vậy, cải thiện hiệu quả ngân hàng là một mục tiêu quan trọng.

II. Thách Thức Vấn Đề Hiệu Quả của NHTM Việt Nam Hiện Nay

Mặc dù hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây, vẫn còn tồn tại nhiều thách thức liên quan đến hiệu quả hoạt động. Áp lực cạnh tranh từ các ngân hàng nước ngoài, yêu cầu tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, và nhu cầu đổi mới công nghệ là những yếu tố đặt ra nhiều thách thức cho các NHTM. Ngoài ra, vấn đề nợ xấu, quản trị rủi ro, và sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao cũng ảnh hưởng đến năng suất ngân hàng. Để vượt qua những thách thức này, các NHTM cần tập trung vào việc cải thiện hiệu quả kỹ thuật DEA, hiệu quả quy mô DEA, và áp dụng các giải pháp quản lý tiên tiến.

2.1. Áp lực cạnh tranh và yêu cầu nâng cao năng suất ngân hàng

Sự hội nhập kinh tế quốc tế và sự gia tăng của các ngân hàng nước ngoài đã tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam. Để tồn tại và phát triển, các ngân hàng cần phải nâng cao năng suất ngân hàng, giảm chi phí, và cung cấp các sản phẩm dịch vụ cạnh tranh. Việc áp dụng công nghệ mới, cải tiến quy trình hoạt động, và nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên là những yếu tố quan trọng để cải thiện năng suất ngân hàng. Ngoài ra, các ngân hàng cũng cần phải tập trung vào việc xây dựng thương hiệu và tạo dựng mối quan hệ tốt với khách hàng để giữ chân và thu hút khách hàng mới. Đo lường hiệu quả ngân hàng thông qua phân tích hiệu quả DEA giúp xác định điểm yếu và có giải pháp cải thiện.

2.2. Các vấn đề về nợ xấu và quản trị rủi ro ảnh hưởng đến hiệu quả

Nợ xấu và quản trị rủi ro yếu kém là những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Tỷ lệ nợ xấu cao làm giảm lợi nhuận, tăng chi phí dự phòng, và hạn chế khả năng cho vay của ngân hàng. Để giải quyết vấn đề này, các ngân hàng cần phải tăng cường công tác thẩm định tín dụng, quản lý rủi ro tín dụng, và có các biện pháp thu hồi nợ hiệu quả. Ngoài ra, các ngân hàng cũng cần phải tuân thủ các quy định về an toàn vốn và quản lý rủi ro của Ngân hàng Nhà nước để đảm bảo sự ổn định tài chính. Hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA có thể bị ảnh hưởng đáng kể bởi vấn đề nợ xấu. Phương pháp phân tích hiệu quả DEA giúp đo lường tác động của yếu tố này.

2.3. Đổi mới công nghệ và chuyển đổi số trong ngân hàng thương mại Việt Nam

Sự bùng nổ của công nghệ số đã tạo ra những cơ hội và thách thức lớn cho ngành ngân hàng. Các ngân hàng cần phải đầu tư vào công nghệ mới, phát triển các kênh phân phối trực tuyến, và cung cấp các dịch vụ ngân hàng số để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Chuyển đổi số giúp ngân hàng giảm chi phí, tăng hiệu quả hoạt động, và cải thiện trải nghiệm khách hàng. Tuy nhiên, chuyển đổi số cũng đặt ra những thách thức về bảo mật thông tin, quản lý rủi ro công nghệ, và đào tạo nhân viên. Hiệu quả hoạt động ngân hàng có thể được cải thiện đáng kể nhờ vào việc áp dụng công nghệ số.

III. Phân Tích DEA Ngân Hàng Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả

Phương pháp phân tích hiệu quả DEA (Data Envelopment Analysis) là một công cụ hiệu quả để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng. Mô hình DEA cho phép so sánh hiệu quả của các ngân hàng khác nhau bằng cách xác định đường biên hiệu quả (efficiency frontier) và đo lường khoảng cách từ mỗi ngân hàng đến đường biên này. Các ngân hàng nằm trên đường biên được coi là hiệu quả, trong khi các ngân hàng nằm dưới đường biên cần phải cải thiện để đạt được hiệu quả tối ưu. Phân tích hiệu quả DEA cung cấp thông tin chi tiết về các yếu tố đầu vào và đầu ra, giúp các nhà quản lý xác định những lĩnh vực cần tập trung để nâng cao hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA.

3.1. Cách xác định biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng

Việc lựa chọn biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng là một bước quan trọng trong phân tích hiệu quả DEA. Các biến đầu vào thường bao gồm chi phí hoạt động, chi phí nhân viên, và vốn. Các biến đầu ra thường bao gồm doanh thu, lợi nhuận, và số lượng khách hàng. Việc lựa chọn các biến phải dựa trên mục tiêu nghiên cứu và đặc điểm của ngành ngân hàng. Các biến phải có tính đại diện, đo lường được, và có liên quan đến hiệu quả hoạt động ngân hàng. Biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng phải được thu thập từ các nguồn dữ liệu đáng tin cậy, chẳng hạn như báo cáo tài chính đã được kiểm toán.

3.2. So sánh mô hình CCR DEA và BCC DEA trong đánh giá hiệu quả

Mô hình CCR DEA (Charnes, Cooper, and Rhodes) giả định Returns to scale DEA là không đổi (constant returns to scale), trong khi mô hình BCC DEA (Banker, Charnes, and Cooper) giả định Returns to scale DEA là thay đổi (variable returns to scale). Mô hình CCR DEA phù hợp khi các ngân hàng hoạt động trong một môi trường ổn định và không có sự khác biệt lớn về quy mô. Mô hình BCC DEA phù hợp khi các ngân hàng hoạt động trong một môi trường cạnh tranh và có sự khác biệt lớn về quy mô. Việc lựa chọn mô hình phải dựa trên đặc điểm của ngành ngân hàng và mục tiêu nghiên cứu. Mô hình BCC DEA cho phép phân tích hiệu quả kỹ thuật thuần DEA và hiệu quả quy mô DEA, trong khi mô hình CCR DEA chỉ đánh giá hiệu quả kỹ thuật DEA tổng thể.

IV. Ứng Dụng DEA Đánh Giá Hiệu Quả Ngân Hàng Việt Nam Kết Quả Thảo Luận

Áp dụng phương pháp phân tích hiệu quả DEA để đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa các ngân hàng. Một số ngân hàng đạt được hiệu quả kỹ thuật DEA cao, trong khi các ngân hàng khác cần phải cải thiện để đạt được mức hiệu quả tương đương. Kết quả phân tích hiệu quả DEA cho thấy rằng các ngân hàng có quy mô lớn hơn thường có hiệu quả quy mô DEA cao hơn, nhưng không phải lúc nào cũng có hiệu quả kỹ thuật DEA cao hơn. Điều này cho thấy rằng việc tăng quy mô không phải là yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng.

4.1. Phân tích hiệu quả kỹ thuật DEA CCR và BCC của các NHTM Việt Nam

Kết quả phân tích hiệu quả DEA cho thấy sự khác biệt về hiệu quả kỹ thuật DEA giữa các ngân hàng thương mại Việt Nam. Một số ngân hàng đạt được hiệu quả kỹ thuật DEA cao, cho thấy rằng họ đang sử dụng các nguồn lực một cách hiệu quả để tạo ra doanh thu và lợi nhuận. Tuy nhiên, nhiều ngân hàng khác cần phải cải thiện hiệu quả kỹ thuật DEA để đạt được mức hiệu quả tương đương. Phân tích cho thấy rằng các ngân hàng có hiệu quả kỹ thuật thuần DEA cao thường có quản lý tốt hơn, áp dụng công nghệ mới, và có đội ngũ nhân viên có trình độ chuyên môn cao hơn. Việc phân tích CCR DEA và BCC DEA cho phép so sánh hiệu quả trong các điều kiện khác nhau của Returns to scale DEA.

4.2. Đánh giá hiệu quả quy mô DEA và Returns to scale DEA của các ngân hàng

Kết quả phân tích hiệu quả DEA cho thấy rằng hiệu quả quy mô DEA là một yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng có hiệu quả quy mô DEA cao thường có quy mô lớn hơn và có khả năng tận dụng các lợi thế kinh tế theo quy mô. Tuy nhiên, việc tăng quy mô không phải là yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng. Nhiều ngân hàng có quy mô nhỏ hơn cũng đạt được hiệu quả kỹ thuật DEA cao nhờ vào quản lý tốt hơn và áp dụng công nghệ mới. Phân tích Returns to scale DEA giúp xác định xem các ngân hàng đang hoạt động ở quy mô tối ưu hay không.

V. Giải Pháp Cải Thiện Hiệu Quả Cho Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Để cải thiện hiệu quả ngân hàng, các ngân hàng thương mại Việt Nam cần tập trung vào nhiều yếu tố khác nhau. Các giải pháp bao gồm: (1) Tăng cường quản lý rủi ro tín dụng để giảm thiểu nợ xấu, (2) Đầu tư vào công nghệ mới để cải thiện quy trình hoạt động và cung cấp dịch vụ tốt hơn, (3) Nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên thông qua đào tạo và phát triển, (4) Cải thiện quản lý chi phí để giảm chi phí hoạt động, và (5) Tập trung vào việc xây dựng thương hiệu và tạo dựng mối quan hệ tốt với khách hàng. Các giải pháp này sẽ giúp các ngân hàng tăng hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động ngân hàng tổng thể.

5.1. Hàm ý chính sách và giải pháp quản trị nâng cao năng suất ngân hàng

Các nhà hoạch định chính sách cần tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho ngành ngân hàng, đồng thời khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ mới và nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên. Các nhà quản lý ngân hàng cần tập trung vào việc quản lý rủi ro tín dụng, cải thiện quản lý chi phí, và xây dựng thương hiệu mạnh. Phân tích Malmquist index giúp theo dõi sự thay đổi về năng suất ngân hàng theo thời gian. Các ngân hàng cần thường xuyên đánh giá hiệu quả hoạt động và áp dụng các biện pháp cải thiện hiệu quả ngân hàng một cách liên tục.

5.2. Tối ưu hóa biến đầu vào và biến đầu ra trong hoạt động kinh doanh

Các ngân hàng cần phải đánh giá và tối ưu hóa biến đầu vào DEA ngân hàng và biến đầu ra DEA ngân hàng để cải thiện hiệu quả hoạt động. Điều này có nghĩa là phải tìm cách giảm chi phí hoạt động, tăng doanh thu, và tối đa hóa lợi nhuận. Các ngân hàng cần phải có một chiến lược rõ ràng để quản lý biến đầu vào và biến đầu ra, đồng thời phải theo dõi và đánh giá hiệu quả của các hoạt động này một cách thường xuyên. Phân tích hiệu quả DEA giúp xác định các lĩnh vực cần tập trung để tối ưu hóa hoạt động kinh doanh.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Đánh Giá DEA

Nghiên cứu về đánh giá hiệu quả DEA của các ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy rằng phương pháp này là một công cụ hữu ích để đánh giá và so sánh hiệu quả hoạt động của các ngân hàng. Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách, và các nhà đầu tư. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng có một số hạn chế, chẳng hạn như phạm vi nghiên cứu hẹp và dữ liệu hạn chế. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu, sử dụng dữ liệu chi tiết hơn, và áp dụng các phương pháp phân tích khác để có một cái nhìn toàn diện hơn về hiệu quả hoạt động ngân hàng.

6.1. Tổng kết các phát hiện chính và hàm ý từ phân tích hiệu quả ngân hàng

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hiệu quả kỹ thuật DEA và hiệu quả quy mô DEA là những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động ngân hàng. Các ngân hàng cần tập trung vào việc quản lý rủi ro tín dụng, đầu tư vào công nghệ mới, nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên, cải thiện quản lý chi phí, và xây dựng thương hiệu mạnh. Các nhà hoạch định chính sách cần tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho ngành ngân hàng, đồng thời khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ mới và nâng cao trình độ chuyên môn của nhân viên. Cải thiện hiệu quả ngân hàng đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế.

6.2. Gợi ý cho các nghiên cứu tương lai về DEA trong lĩnh vực tài chính

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh hiệu quả hoạt động của các ngân hàng trước và sau khi áp dụng công nghệ mới, đánh giá tác động của các chính sách mới đến hiệu quả hoạt động ngân hàng, và phân tích hiệu quả hoạt động của các ngân hàng trong các khu vực khác nhau của Việt Nam. Các nghiên cứu cũng có thể áp dụng các phương pháp phân tích khác, chẳng hạn như Malmquist index, để theo dõi sự thay đổi về năng suất ngân hàng theo thời gian. Ngoài ra, cần chú trọng hơn đến các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động ngân hàng như Returns to scale DEA, và các yếu tố môi trường bên ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vị trí huyết mạch trong cấu trúc tài chính quốc gia, đóng vai trò trung gian phân bổ vốn và truyền dẫn các chính sách tiền tệ vĩ mô. Giai đoạn 2009–2021 chứng kiến những biến động lịch sử của hệ thống ngân hàng Việt Nam: từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008, giai đoạn tái cơ cấu quyết liệt xử lý nợ xấu (2011–2015) khi "Việt Nam đã giảm 17 tổ chức tín dụng và chuyển loại hình sở hữu 3 tổ chức tín dụng... Hoạt động ngân hàng giai đoạn 2011-2013 luôn có mức tỷ lệ nợ xấu trên 10%", cho đến sự bùng nổ của chuyển đổi số trong bối cảnh đại dịch COVID-19. Tính tiên phong của luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9340201) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Bình (Trường Đại học Tài chính – Marketing, 2023) thể hiện ở việc chuyển dịch hoàn toàn từ các mô hình tham số truyền thống sang phương pháp tiếp cận phi tham số hiện đại để đo lường hiệu quả hoạt động kinh doanh (HQHĐ).

Research gap căn bản được nhận diện: Phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận hiệu quả thông qua các chỉ số tài chính kế toán đơn lẻ (ROA, ROE, NIM) dựa trên mô hình tham số OLS, FEM, REM, hoặc nếu áp dụng phương pháp phân tích biên ngẫu nhiên (SFA) thì dễ bị sai lệch do áp đặt cấu trúc hàm sản xuất không phù hợp. Các nghiên cứu dùng phương pháp phân tích bao dữ liệu (Data Envelopment Analysis - DEA) trước đó chỉ giới hạn trong phạm vi mẫu hẹp, thời gian ngắn hoặc chỉ nhìn nhận ngân hàng thuần túy theo một góc độ tài sản/chi phí riêng biệt. Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách kết hợp cách tiếp cận tài sản, trung gian và chi phí hoạt động trên một tập mẫu bao quát.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu được xác định rõ ràng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mức độ hiệu quả kỹ thuật (TE), hiệu quả kỹ thuật thuần (PTE/PE) và hiệu quả quy mô (SE) của các NHTM Việt Nam biến thiên ra sao trong giai đoạn 2009–2021?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tiến bộ công nghệ (TC) và sự thay đổi hiệu quả kỹ thuật (TEC) đóng góp như thế nào vào sự thay đổi Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) theo chỉ số Malmquist?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những nhân tố nội tại (quy mô tài sản, vốn chủ sở hữu, tỷ lệ nợ xấu NPLs, chi phí ngoài lãi, mạng lưới chi nhánh, cấu trúc sở hữu, đa dạng hóa thu nhập HHI) và nhân tố ngoại cảnh (tăng trưởng GDP, lạm phát CPI) tác động như thế nào đến HQKT?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những hàm ý chính sách và giải pháp quản trị thực tiễn nào cần được thiết lập nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho hệ thống NHTM?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính bao gồm:

• $H_1$: Quy mô tổng tài sản (LNA) có tác động cùng chiều (+) đến hiệu quả kỹ thuật của NHTM.
• $H_2$: Tỷ lệ nợ xấu ($NPLs$) có mối tương quan ngược chiều (-) với hiệu quả kỹ thuật.
• $H_3$: Hình thức sở hữu Nhà nước ($SO$) có tác động tích cực (+) đến hiệu quả hoạt động so với khối tư nhân nhờ ưu thế nguồn lực và uy tín.
• $H_4$: Mở rộng mạng lưới chi nhánh vật lý ($NET$) quá mức làm phát sinh chi phí, tác động ngược chiều (-) đến hiệu quả quy mô.
• $H_5$: Đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi ($HHI$) có tác động cùng chiều (+) đến hiệu quả kỹ thuật thuần.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp: Lý thuyết đường biên sản xuất (Production Frontier Theory) của Farrell (1957); mô hình tối ưu hóa quy hoạch tuyến tính DEA của Charnes, Cooper, Rhodes (CCR, 1978) và Banker, Charnes, Cooper (BCC, 1984); Lý thuyết trung gian tài chính (Intermediation Theory) của Sealey & Lindley (1977); Lý thuyết đại diện (Agency Theory) của Jensen & Meckling (1976); và Lý thuyết X-inefficiency của Leibenstein (1966).

Phạm vi nghiên cứu: Bộ dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) gồm 26 NHTM cổ phần tại Việt Nam xuyên suốt 13 năm (2009–2021) với tổng cộng 338 quan sát hàng năm, loại trừ các ngân hàng trong diện sáp nhập, hợp nhất bắt buộc và ngân hàng mua lại 0 đồng nhằm đảm bảo tính đồng nhất của mẫu. Đóng góp đột phá của công trình đã định lượng hóa bức tranh hiệu quả kỹ thuật và chứng minh rằng sự tăng trưởng năng suất của hệ thống ngân hàng Việt Nam giai đoạn này được thúc đẩy chủ yếu bởi tiến bộ công nghệ (Technological Change) thay vì gia tăng hiệu quả kỹ thuật thuần túy.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu học thuật về đo lường hiệu quả ngân hàng trên thế giới phân chia thành hai trường phái tiếp cận lớn:

Trường phái truyền thống dựa trên tỷ số tài chính (Financial Ratio Analysis): Các nghiên cứu của Naceur (2003) tại Tunisia, Tarawneh (2006) tại Oman, Zeitun (2012) tại khu vực Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), Tabari và cộng sự (2013), Mwangi (2014) sử dụng ROA, ROE, NIM làm biến phụ thuộc phản ánh khả năng sinh lời. Tuy nhiên, Berger & Humphrey (1997) và Heffernan & Fu (2008) đã chứng minh rằng các tỷ số tài chính kế toán bị hạn chế nghiêm trọng do không tính toán được mối liên hệ đa chiều giữa nhiều yếu tố đầu vào và đầu ra, đồng thời không phân tách được giữa năng lực quản trị nội bộ và lợi thế kinh tế nhờ quy mô.

Trường phái phân tích đường biên hiệu quả (Frontier Efficiency Analysis): Khởi xướng từ nghiên cứu kinh điển của Farrell (1957), phân nhánh thành phương pháp tham số SFA (Aigner et al., 1977) và phương pháp phi tham số DEA. Nhóm tác giả Charnes, Cooper, Rhodes (1978) thiết lập mô hình hiệu suất không đổi theo quy mô (CCR/CRS), sau đó Banker, Charnes, Cooper (1984) mở rộng mô hình hiệu suất biến đổi theo quy mô (BCC/VRS), cho phép phân rã hiệu quả kỹ thuật toàn bộ (TE) thành hiệu quả kỹ thuật thuần (PTE) và hiệu quả quy mô (SE). Caves, Christensen & Diewert (1982) hoàn thiện chỉ số Năng suất Malmquist (MPI) để đo lường động thái thay đổi năng suất qua thời gian.

Các cuộc tranh luận học thuật cốt lõi trong y văn:

• Tranh luận 1: Tác động của quy mô (Economies of Scale vs. Diseconomies of Scale). Berger và cộng sự (1993), Evanoff & Israilevich (1995) lập luận ngân hàng quy mô lớn có lợi thế tiết kiệm chi phí, sở hữu nhân sự cao cấp và hệ thống quản trị rủi ro vượt trội. Ngược lại, các nghiên cứu khác cảnh báo hiện tượng quy mô quá lớn dẫn đến bộ máy cồng kềnh, chi phí quản lý quan liêu tăng vọt, đẩy ngân hàng rơi vào trạng thái hiệu suất giảm dần theo quy mô (Decreasing Returns to Scale - DRS).
• Tranh luận 2: Tác động của hình thức sở hữu (State-owned vs. Private Banks). Cornett và cộng sự (2010) cho rằng ngân hàng sở hữu nhà nước thường có hiệu quả kỹ thuật thấp hơn do phát sinh chi phí đại diện cao và thiếu động lực tối đa hóa lợi nhuận. Ngược lại, tại các thị trường mới nổi như Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Việt Hùng (2008) chỉ ra sở hữu nhà nước mang lại lợi thế vị thế độc quyền nhóm, nguồn vốn dồi dào và mạng lưới khách hàng trung thành, từ đó cải thiện hiệu quả vận hành.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

1. Nghiên cứu của Sufian & Chong (2008) tại Philippines (1990–2005): Đánh giá tác động của quy mô, rủi ro tín dụng và chi phí hoạt động lên hiệu quả ngân hàng qua mô hình FEM/REM, cho thấy chi phí hoạt động và rủi ro tín dụng kéo giảm mạnh hiệu quả sinh lời. Luận án của Nguyễn Thanh Bình phát triển xa hơn bằng cách sử dụng DEA để lượng hóa chính xác mức độ lãng phí đầu vào thay vì chỉ dừng lại ở hệ số tương quan hồi quy thông thường.
2. Nghiên cứu của Gul và cộng sự (2011) tại Pakistan (2005–2009): Khảo sát 15 ngân hàng lớn nhất qua mô hình Pooled OLS, khẳng định tổng tài sản và tỷ lệ cho vay đóng góp tích cực vào lợi nhuận. Tuy nhiên, Gul et al. chưa kiểm soát được tính chất biến bị chặn (censored data) của điểm số hiệu quả, trong khi luận án áp dụng mô hình hồi quy Tobit hai giai đoạn (Two-stage DEA-Tobit), khắc phục hoàn toàn hiện tượng ước lượng chệch (biased parameters).
3. Nghiên cứu của Grigorian & Manole (2002) tại 17 quốc gia chuyển đổi: Nhấn mạnh rằng phương pháp DEA đặc biệt phù hợp với các hệ thống ngân hàng đang tái cấu trúc vì không đòi hỏi hàm sản xuất xác định trước, khẳng định vị thế phương pháp luận vững chắc mà luận án kế thừa.

Positioning của luận án: Luận án định vị là công trình nghiên cứu thực nghiệm toàn diện, giải quyết khoảng trống học thuật về đánh giá hiệu quả kỹ thuật đa chiều tại một thị trường ngân hàng đang chuyển đổi đặc thù như Việt Nam trong suốt một chu kỳ kinh tế đầy đủ từ hậu khủng hoảng tài chính đến hậu đại dịch.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết kinh tế – tài chính nền tảng trong bối cảnh thực nghiệm tại Việt Nam:

1. Kiểm chứng Lý thuyết Đường biên Sản xuất của Farrell (1957) và BCC (1984): Chứng minh rằng trong môi trường cạnh tranh không hoàn hảo của ngành ngân hàng Việt Nam, giả định VRS phản ánh chính xác thực tế vận hành hơn giả định CRS. Hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng chịu sự chi phối đồng thời của năng lực quản trị điều hành (PTE) và sự tối ưu hóa trong phân bổ quy mô tài sản (SE).
2. Đóng góp vào Lý thuyết X-inefficiency của Leibenstein (1966): Luận án làm rõ nguồn gốc của tính phi hiệu quả kỹ thuật tại các NHTM Việt Nam không chỉ đến từ sự phân bổ sai lệch nguồn lực mà chủ yếu do "phi hiệu quả bên trong" (năng lực kiểm soát chi phí vận hành ngoài lãi và quản trị mạng lưới chi nhánh vật lý chưa theo kịp tốc độ tăng trưởng quy mô tài sản).
3. Bổ sung cho Lý thuyết Trung gian Tài chính Hiện đại (Modern Financial Intermediation Theory): Luận án chứng minh ngân hàng hiện đại không còn thuần túy là kênh dẫn vốn truyền thống (Sealey & Lindley, 1977) mà đã tích hợp sâu sắc mô hình tiếp cận thu nhập – chi phí (Leightner & Lovell, 1998), trong đó năng lực đa dạng hóa nguồn thu ngoài lãi (thu từ dịch vụ, thanh toán số, phái sinh) trở thành biến số then chốt quyết định hiệu quả kỹ thuật thuần.

Khung khái niệm và các mối quan hệ tác động được mô hình hóa qua hệ thống phương trình hồi quy Tobit:

$$TE_{it}^* = \beta_0 + \beta_1 LNA_{it} + \beta_2 DOL_{it} + \beta_3 LOA_{it} + \beta_4 NPL_{it} + \beta_5 CPNL_{it} + \beta_6 NET_{it} + \beta_7 HHI_{it} + \beta_8 SO_{it} + \beta_9 GDP_t + \beta_{10} CPI_t + \epsilon_{it}$$

Trong đó:

• $TE_{it}^*$ là biến tiềm ẩn (latent variable) phản ánh hiệu quả kỹ thuật (hoặc $PTE_{it}$, $SE_{it}$ trong các mô hình thành phần).
• Điểm hiệu quả thực tế quan sát được $TE_{it} = TE_{it}^$ nếu $0 < TE_{it}^ \le 1$, và $TE_{it} = 0$ nếu $TE_{it}^* \le 0$.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa cách tiếp cận tài sản (Asset Approach), tiếp cận giá trị gia tăng (Value-Added Approach) và tiếp cận chi phí - hoạt động:

• Véc-tơ Đầu vào (Inputs): Gồm 3 biến số thực chất:
  1. Chi phí nhân viên ($CPNV$): Đại diện cho nguồn lực lao động và năng suất nhân sự.
  2. Chi phí ngoài lãi ($CPNL$): Phản ánh chi phí quản lý vận hành, khấu hao tài sản cố định và chi phí hành chính.
  3. Mạng lưới hoạt động ($NET$): Số lượng chi nhánh/phòng giao dịch, đại diện cho quy mô cơ sở hạ tầng vật lý.
• Véc-tơ Đầu ra (Outputs): Gồm 2 biến số kinh doanh cốt lõi:
  1. Tổng cho vay ($LOANS$): Đầu ra chính của chức năng tín dụng trung gian tài chính.
  2. Thu nhập ngoài lãi ($TNNL$): Đại diện cho sản phẩm dịch vụ tài chính hiện đại, phi tín dụng.

Boundary Conditions (Điều kiện biên): Khung phân tích được thiết lập chuẩn xác cho hệ thống ngân hàng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự điều tiết chặt chẽ của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), nơi quy mô thị trường tài chính dựa chủ yếu vào hệ thống ngân hàng (bank-based financial system) và quá trình chuyển đổi số đang diễn ra với tốc độ rất nhanh.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triệt để triết lý thực chứng luận (Positivism), sử dụng phương pháp định lượng chuẩn tắc hai giai đoạn (Two-stage quantitative design) kết hợp giữa mô hình phi tham số DEA và mô hình kinh tế lượng tham số Tobit.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp độ (Multi-level design):

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Các đặc tính tài chính nội tại của từng NHTM (chất lượng tài sản, cơ cấu vốn, nợ xấu, chi phí hoạt động, mạng lưới, hình thức sở hữu).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Cấu trúc cạnh tranh ngành, mức độ đa dạng hóa thu nhập toàn ngành ($HHI$), thị phần ($MS$).
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Tăng trưởng kinh tế thực tế ($RGDP$) và lạm phát ($CPI$).

Mẫu nghiên cứu: Chọn mẫu có chủ đích bao gồm toàn bộ 26 NHTMCP hoạt động liên tục và công bố thông tin minh bạch trong giai đoạn 2009–2021. Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria) được áp dụng nghiêm ngặt đối với: các ngân hàng thương mại nhà nước sáp nhập hoàn toàn (NHTM Nhà nước sáp nhập vào NHTM Nhà nước khác), 03 ngân hàng bị NHNN mua lại bắt buộc với giá 0 đồng (OceanBank, GPBank, CBBank), các ngân hàng hợp nhất (SCB hình thành từ 3 ngân hàng), các chi nhánh ngân hàng nước ngoài và công ty tài chính giải thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Thu thập dữ liệu: Trích xuất dữ liệu từ Báo cáo tài chính hợp nhất đã được kiểm toán độc lập bởi các công ty kiểm toán Big 4 của 26 NHTM qua 13 năm tài chính; Báo cáo thường niên của NHNN; Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê và dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

2. Ước lượng DEA và Phân rã Hiệu quả: Sử dụng phần mềm chuyên dụng DEAP Version 2.1 (Coelli) để giải bài toán quy hoạch tuyến tính cho từng DMU (Decision Making Unit) qua từng năm theo định hướng đầu vào (Input-oriented) dưới giả định CRS và VRS:

   • Mô hình CCR: Tìm điểm hiệu quả kỹ thuật toàn bộ $TE_{CRS}$.
   • Mô hình BCC: Tìm điểm hiệu quả kỹ thuật thuần $TE_{VRS}$ ($PTE$).
   • Xác định hiệu quả quy mô: $SE = TE_{CRS} / TE_{VRS}$.
   • Xác định trạng thái quy mô: Tăng theo quy mô ($IRS$), Giảm theo quy mô ($DRS$), hoặc Không đổi theo quy mô ($CRS$).

3. Ước lượng Chỉ số Năng suất Malmquist (MPI): Đo lường biến động năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$) và phân rã thành hai thành phần độc lập:

   $$TFPCH = TECH \times TCH = (PECH \times SECH) \times TCH$$

   Trong đó $TECH$ là sự thay đổi hiệu quả kỹ thuật (bắt kịp đường biên - Catch-up effect), $TCH$ là sự dịch chuyển đường biên công nghệ (Frontier shift effect), $PECH$ là thay đổi hiệu quả kỹ thuật thuần, $SECH$ là thay đổi hiệu quả quy mô.

4. Hồi quy Tobit giai đoạn hai: Sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng Tobit với hàm hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE) để ước lượng các hệ số tác động lên $TE$, $PTE$, $SE$.

Kiểm định độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability):

• Tiến hành kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm ngặt thông qua ma trận hệ số tương quan Pearson và hệ số nhân tử phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF). Các biến ban đầu có hiện tượng đa cộng tuyến cao như Tỷ lệ thị phần ($MS$) và Số lượng lao động ($STAFF$) có hệ số $VIF > 10$ đã được loại bỏ khỏi mô hình hồi quy Tobit cuối cùng để đảm bảo tính vững của các ước lượng thống kê.
• Thực hiện kiểm định độ lệch chuẩn và kiểm tra tính phân phối chuẩn của phần dư.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá:

Thứ nhất, mức độ hiệu quả kỹ thuật tổng thể của hệ thống NHTM Việt Nam đạt mức khá cao và có xu hướng cải thiện bền vững qua thời gian. Điểm $TE_{CRS}$ và $TE_{VRS}$ bình quân của hệ thống duy trì ở mức cao và tăng dần trong giai đoạn 2009–2021, phản ánh sự phục hồi mạnh mẽ và khả năng thích ứng của hệ thống sau Đề án "Cơ cấu lại hệ thống các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2011–2015 và 2016–2020".

Thứ hai, vai trò áp đảo của hiệu quả quy mô so với hiệu quả kỹ thuật thuần. "Mặc dù hiệu quả kỹ thuật thuần túy đạt cao nhưng hiệu quả quy mô đạt kết quả cao hơn, đóng góp nhiều vào hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng." Kết quả phân tích phân phối hiệu quả cho thấy phần lớn các ngân hàng đạt được điểm số hiệu quả quy mô ($SE$) tiệm cận 1, khẳng định quy mô vận hành là động lực chính tạo ra lợi thế kinh tế trong giai đoạn vừa qua.

Thứ ba, tiến bộ công nghệ là nhân tố quyết định sự tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP). Phân tích chỉ số Malmquist qua 13 năm chỉ ra rằng sự gia tăng của chỉ số $TFPCH$ ($TFP > 1$) xuất phát chủ yếu từ sự bứt phá của chỉ số biến đổi kỹ thuật ($TCH > 1$), tức là sự dịch chuyển của đường biên công nghệ nhờ ứng dụng ngân hàng số, hệ thống Core Banking thế hệ mới và thanh toán điện tử, trong khi chỉ số cải thiện hiệu quả kỹ thuật ($TECH$) có mức đóng góp khiêm tốn hơn.

Thứ tư, tác động phi tuyến tính và nghịch chiều của việc mở rộng mạng lưới vật lý. Kết quả hồi quy Tobit cho thấy biến Mạng lưới hoạt động ($NET$) có mối tương quan ngược chiều có ý nghĩa thống kê với hiệu quả kỹ thuật. Việc chạy đua mở rộng chi nhánh/phòng giao dịch truyền thống trong giai đoạn trước làm chi phí vận hành tăng vọt nhưng doanh thu biên mang lại không tương xứng, đẩy nhiều ngân hàng vào tình trạng hiệu suất giảm dần theo quy mô ($DRS$).

Thứ năm, ưu thế vượt trội của khối NHTM Nhà nước và nghịch lý tăng trưởng kinh tế. Biến giả hình thức sở hữu ($SO$) có tương quan cùng chiều với hiệu quả kỹ thuật toàn bộ, chứng minh các NHTM có gốc vốn Nhà nước (như Vietcombank, VietinBank, BIDV, Agribank) tận dụng rất tốt lợi thế thương hiệu, quy mô tài sản và niềm tin thị trường để đạt hiệu quả cao. Đặc biệt, nghiên cứu phát hiện mối tương quan ngược chiều giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế ($GDP$) với hiệu quả quy mô ($SE$), giải thích hiện tượng khi nền kinh tế tăng trưởng nóng, các ngân hàng có xu hướng nới lỏng chuẩn tín dụng và mở rộng tài sản thiếu kiểm soát, dẫn đến lãng phí nguồn lực.

Implications đa chiều

Về mặt lý thuyết: Kết quả nghiên cứu chứng thực sự tương thích của mô hình tiếp cận đa đầu vào - đa đầu ra hiện đại đối với thị trường tài chính ngân hàng đang phát triển, làm sáng tỏ cơ chế tác động của tiến bộ công nghệ và cấu trúc sở hữu đến hiệu quả biên sản xuất.

Về mặt phương pháp luận: Khẳng định quy trình tích hợp mô hình DEA-Malmquist với hồi quy Tobit xử lý biến bị chặn là công cụ đo lường chuẩn xác, có khả năng nhân rộng cho các thị trường tài chính tương đồng tại khu vực Đông Nam Á.

Về mặt quản trị ngân hàng (Practical Applications):

1. Tái cấu trúc mạng lưới chi nhánh vật lý: Các NHTM cần ngừng chiến lược mở rộng chi nhánh truyền thống tràn lan; thay vào đó, tối ưu hóa các điểm giao dịch hiện hữu và chuyển dịch mạnh sang mô hình ngân hàng số (Digital Branch), tự động hóa quy trình qua eKYC và AI Banking.
2. Quản trị chi phí ngoài lãi và tối ưu hóa nhân sự: Cắt giảm các chi phí vận hành trung gian dư thừa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua đào tạo chuyên sâu về tài chính công nghệ nhằm tăng năng suất lao động trên mỗi nhân viên ($STAFF$).
3. Đẩy mạnh đa dạng hóa thu nhập: Nâng cao tỷ trọng thu nhập ngoài lãi ($TNNL$) từ các sản phẩm bảo hiểm liên kết (Bancassurance), dịch vụ ngân hàng đầu tư, tài trợ thương mại quốc tế và dịch vụ thanh toán để giảm thiểu sự phụ thuộc vào biên lãi thuần ($NIM$).

Về mặt chính sách vĩ mô (Policy Recommendations):

1. Đối với Ngân hàng Nhà nước: Tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô theo chuẩn mực Basel II và Basel III; kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ an toàn vốn ($CAR$) và trần tăng trưởng tín dụng; nâng cao năng lực giám sát sớm của Cơ quan Thanh tra Giám sát Ngân hàng để ngăn chặn nợ xấu ($NPLs$) bùng phát trở lại.
2. Định hướng sáp nhập và tái cơ cấu: Khuyến khích các NHTMCP quy mô nhỏ thực hiện sáp nhập tự nguyện nhằm đạt quy mô tối ưu ($IRS \rightarrow CRS$), loại bỏ các điểm phi hiệu quả quy mô và tăng cường năng lực cạnh tranh trong hội nhập quốc tế.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn 1 (Về mẫu nghiên cứu): Mẫu nghiên cứu chỉ bao gồm 26 NHTMCP hoạt động liên tục, đã loại bỏ các ngân hàng 0 đồng và các tổ chức tín dụng tái cơ cấu bắt buộc. Mặc dù giúp mẫu đạt tính ổn định cao nhưng chưa phản ánh được toàn diện bức tranh của các đơn vị yếu kém nhất hệ thống.
• Giới hạn 2 (Về biến số môi trường): Chưa đưa vào mô hình các biến số đo lường rủi ro thanh khoản theo chuẩn mực Basel III (LCR, NSFR) và rủi ro môi trường, xã hội, quản trị (ESG) do hạn chế về chuẩn mực công bố thông tin tại Việt Nam trong giai đoạn trước 2021.
• Giới hạn 3 (Về phương pháp luận DEA thuần túy): Phương pháp DEA truyền thống có tính chất tiền định (deterministic) và điểm số hiệu quả mang tính tương đối trong nội bộ mẫu quan sát, nhạy cảm với các quan sát ngoại lai (outliers).

Hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng kỹ thuật DEA Bootstrap (Simar & Wilson, 1998, 2007) để khắc phục sai số mẫu và kiểm định thống kê cho điểm số hiệu quả.
• Mở rộng khung dữ liệu sang giai đoạn 2022–2026 nhằm đánh giá tác động của chu kỳ thắt chặt tiền tệ toàn cầu, biến động tỷ giá và sự bùng nổ của các công ty công nghệ tài chính (Fintech/BigTech) cạnh tranh trực tiếp với ngân hàng.
• Kết hợp song song hai phương pháp SFA và DEA trong mô hình hợp nhất (Meta-frontier analysis) để so sánh độ nhạy và kiểm tra độ vững chắc của kết quả.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực với ước tính hàng chục lượt trích dẫn trong các công trình nghiên cứu sau đại học và các bài báo khoa học quốc tế (ISI/Scopus) về kinh tế ngân hàng tại các thị trường mới nổi.
• Tác động chuyển đổi ngành (Industry Transformation): Cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp Hội đồng quản trị và Ban điều hành của 26 NHTM nhận diện chính xác vị trí của ngân hàng mình trên bản đồ hiệu quả kỹ thuật toàn ngành, từ đó hoạch định chiến lược cắt giảm chi phí và đầu tư công nghệ chính xác.
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm độc lập hỗ trợ NHNN và Bộ Tài chính trong việc đánh giá hiệu quả của các giai đoạn tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng và xây dựng chiến lược phát triển ngành ngân hàng đến năm 2030.
• Ý nghĩa quốc tế (International Relevance): Cung cấp một case study điển hình về quá trình chuyển đổi số và tái cấu trúc hệ thống ngân hàng tại một quốc gia đang phát triển, đóng góp vào kho tàng y văn kinh tế học tài chính quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Kế thừa khung phân tích DEA hai giai đoạn chuẩn hóa, danh mục biến số và quy trình xử lý dữ liệu bảng bằng phần mềm DEAP và Stata/EViews.
• Lãnh đạo cấp cao và Chuyên gia Quản trị R&D Ngân hàng: Vận dụng trực tiếp các hàm ý quản trị để tối ưu hóa tỷ lệ Chi phí/Thu nhập ($CIR$), tái cấu trúc mạng lưới chi nhánh vật lý và định lượng hóa đóng góp của công nghệ vào năng suất lao động.
• Nhà hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính, Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia): Sử dụng các kết quả hồi quy Tobit về cấu trúc sở hữu, tác động của nợ xấu và quy mô để ban hành các quy định điều tiết vĩ mô, định hướng sáp nhập và kiểm soát sở hữu chéo.
• Nhà đầu tư và Cổ đông: Có thêm công cụ định lượng phi tài chính độc lập để đánh giá năng lực quản trị thực chất của ban điều hành ngân hàng trước khi đưa ra quyết định đầu tư vốn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận án mở rộng thành công Lý thuyết Trung gian Tài chính Hiện đại và Lý thuyết X-inefficiency trong bối cảnh thị trường tài chính chuyển đổi số. Bằng cách tích hợp véc-tơ đầu ra gồm cả thu nhập ngoài lãi ($TNNL$) và cho vay ($LOANS$), luận án chứng minh rằng tính phi hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng hiện đại tại Việt Nam chủ yếu bắt nguồn từ chi phí vận hành mạng lưới vật lý dư thừa và việc chậm trễ trong nâng cấp công nghệ chứ không đơn thuần là sự thiếu hụt vốn tín dụng.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam là gì? Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây thường dùng phương pháp hồi quy OLS/FEM/REM với các tỷ số tài chính đơn lẻ (như Sufian & Chong, 2008; Gul et al., 2011) hoặc SFA với dạng hàm Cobb-Douglas áp đặt, luận án đã triển khai quy trình chuẩn mực hai giai đoạn: Giai đoạn 1 dùng DEA-VRS và chỉ số Malmquist để phân tách đa chiều hiệu quả kỹ thuật ($TE = PTE \times SE$) và nguồn gốc tăng năng suất ($TFP = TECH \times TCH$); Giai đoạn 2 áp dụng mô hình hồi quy Tobit xử lý triệt để biến phụ thuộc bị chặn trong khoảng $(0, 1]$, đồng thời tiến hành kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến $VIF$ để loại bỏ các biến gây nhiễu ($MS$, $STAFF$).

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ nhất từ dữ liệu? Trả lời: Phát hiện bất ngờ và mang tính phản trực giác (counter-intuitive) nhất là: Tăng trưởng kinh tế ($GDP$) có mối tương quan nghịch chiều với hiệu quả quy mô ($SE$), và việc mở rộng mạng lưới chi nhánh vật lý ($NET$) làm suy giảm hiệu quả kỹ thuật. Điều này giải thích hiện tượng trong giai đoạn tăng trưởng kinh tế cao, các NHTM Việt Nam thường có xu hướng mở rộng quy mô chi nhánh và tăng trưởng tín dụng quá nóng, làm chi phí hoạt động cố định tăng nhanh hơn tốc độ tạo ra doanh thu thực tế, đẩy ngân hàng rơi vào vùng phi hiệu quả do quy mô ($DRS$).

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) hay không? Trả lời: Luận án cung cấp đầy đủ và minh bạch giao thức tái lặp nghiên cứu, bao gồm định nghĩa công thức tính toán của toàn bộ 10 biến số kinh tế lượng, bảng thống kê mô tả, ma trận tương quan, hệ số kiểm định $VIF$, cùng hướng dẫn chi tiết các bước chạy lệnh quy hoạch tuyến tính trên phần mềm DEAP 2.1 và hồi quy Tobit trên Stata/EViews.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Trả lời: Luận án định hình lộ trình nghiên cứu tiếp nối trong thập kỷ tới tập trung vào: (1) Tích hợp rủi ro khí hậu và tín dụng xanh (ESG metrics) vào mô hình đường biên hiệu quả ngân hàng; (2) Ứng dụng mô hình DEA động hai giai đoạn (Two-stage Dynamic Network DEA) để bóc tách hiệu quả riêng biệt của bộ phận huy động vốn và bộ phận đầu tư tín dụng; (3) Khảo sát tác động tương hỗ giữa tiền kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC), Fintech và hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng thương mại truyền thống.

Kết luận

1. Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thanh Bình là công trình nghiên cứu khoa học công phu, chuẩn mực và có độ tin cậy cao về đánh giá hiệu quả hoạt động của 26 NHTM Việt Nam trong giai đoạn 13 năm (2009–2021).
2. Thiết lập thành công khung phân tích phi tham số DEA hai giai đoạn kết hợp chỉ số Malmquist và hồi quy Tobit, khắc phục toàn diện các nhược điểm cố hữu của phương pháp phân tích tỷ số tài chính truyền thống.
3. Bằng chứng thực nghiệm khẳng định hiệu quả kỹ thuật của các NHTM Việt Nam đạt mức khá cao và cải thiện liên tục, trong đó hiệu quả quy mô ($SE$) đóng vai trò chủ đạo và tiến bộ công nghệ ($TCH$) là động lực dẫn dắt sự tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$).
4. Chỉ rõ các nguyên nhân gây phi hiệu quả vận hành gồm: sự mở rộng mạng lưới chi nhánh vật lý quá mức, tỷ lệ nợ xấu và sự gia tăng mất kiểm soát của chi phí ngoài lãi.
5. Chứng minh lợi thế quy mô và uy tín của các NHTM Nhà nước trong việc nâng cao hiệu quả kỹ thuật toàn hệ thống, đồng thời cảnh báo rủi ro suy giảm hiệu quả khi tăng trưởng nóng trong chu kỳ bùng nổ kinh tế.
6. Cung cấp hệ thống giải pháp quản trị thực tiễn và khuyến nghị chính sách có tính khả thi cao, đóng góp thiết thực vào công cuộc tái cơ cấu, hiện đại hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Trình bày tổng quan công trình nghiên cứu, lý do lựa chọn đề tài, mục tiêu, đối tượng-phạm vi nghiên cứu, đóng góp mới của đề tài. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm Phân tích, đánh giá các cơ sở lý luận liên quan đến đề tài đã được công bố trước đó. Nêu ra những vấn đề của nghiên cứu, khe hở nghiên cứu. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Trình bày cơ sở căn cứ và các phương pháp nghiên cứu đã được thực hiện.

Trình bày quy trình nghiên cứu, mô tả dữ liệu nghiên cứu. Đưa ra giả thiết nghiên cứu. Từ đó đề xuất lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp với mô hình nghiên cứu nhằm mang lại kết quả sát với thực tiễn. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Dựa trên dữ liệu được thu thập sẽ tiến hành xử lý dữ liệu thông qua sử dụng phần mềm DEAP.

Sau đó trình bày các kết quả đạt được về mặt lý thuyết và kết quả áp dụng; thảo luận kết quả và nêu những vấn đề tồn tại. Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách Kết luận kết quả nghiên cứu. Đưa ra một số hàm ý chính sách – khuyến nghị, 7 hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM 2.1 Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại Tổ chức kinh tế tham gia vào các hoạt động kinh doanh dựa trên các sản phẩm hữu hình nhưng hoạt động cung cấp dịch vụ tiền tệ của các tổ chức tài chính như ngân hàng thương mại mang tính chất đặc thù riêng biệt, các sản phẩm là vô hình.

Các NHTM thường sử dụng nghiệp vụ huy động tiền gửi của các khách hàng thừa vốn và cho vay khách hàng có nhu cầu vốn dưới nhiều hình thức khác nhau. Ngày nay, NHTM còn đóng vai trò trọng yếu trong các giao dịch thanh toán tài chính, đáp ứng nhu cầu thanh toán, đầu tư giữa các đối tượng khách hàng khác nhau theo nhu cầu cụ thể trong và ngoài nước, hay còn gọi là trung gian những bên cung vốn và bên cầu vốn. Trong tác phẩm Commercial Bank Management, theo Rose, P.S (1998) NHTM là đơn vị cung cấp tất cả các sản phẩm –dịch vụ tài chính đa dạng; đặc biệt là hoạt động tài trợ cho vay (cấp tín dụng), huy động vốn và trung gian thanh toán cùng nhiều nghiệp vụ tài chính chuyên môn đặc thù so với các tổ chức khác trong nền kinh tế. Ngoài ra, NHTM là một định chế tài chính trung gian quan trọng bậc nhất trong nền kinh tế thị trường, điều chuyển vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu (Rose (2014)), nhưng xét về bản chất là một doanh nghiệp, hoạt động kinh doanh với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trong mức độ rủi ro cho phép.

Trên thế giới, ngân hàng được định nghĩa như sau: - Định nghĩa của Pháp (1941): tổ chức ngân hàng là một đơn vị kinh doanh hoạt động chính thường xuyên là nhận của công dân dưới hình thức ký thác hay hình thức khác để có số tiền mà họ dùng cho chính họ vào hoạt động chuyên môn chiết khấu, tín dụng hay tài chính khác. - Định nghĩa của Ấn Độ (1959): ngân hàng là những cơ sở nhận tiền ký thác để cho vay hay tài trợ và đầu tư. - Định nghĩa của Cục dự trữ liên bang Mỹ - FED: Bất kỳ một tổ chức nào cung cấp tài khoản tiền gởi cho phép khách hàng rút tiền theo yêu cầu (như bằng cách viết Séc hay bằng việc rút tiền điện tử) và cho vay đối với tổ chức kinh doanh 9 hay cho vay thương mại, cho vay cá nhân – Hộ gia đình sẽ được xem là một ngân hàng. Ngân hàng thương mại ở Việt Nam được quy định cụ thể về chức năng hoạt động của ngân hàng thương mại theo quy định số 47/2010/QH12 được Quốc hội thông qua và ban hành ngày 16/06/2010 về Luật các tổ chức tín dụng.

Các NHTM là loại hình ngân hàng được hoạt động đầy đủ các chức năng, các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của pháp luật nhằm mục tiêu lợi nhuận. Tùy thuộc vào loại hình sở hữu, NHTM có các loại hình khác nhau như: - NHTM nhà nước (Nhà nước chiếm sở hữu 100%, được nhà nước thành lập – cấp vốn và tổ chức hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên). - NHTM cổ phần - Ngân hàng liên doanh - Chi nhánh NHTM nước ngoài - NHTM 100% vốn nước ngoài Trên thế giới, ngân hàng là tổ chức luôn giữ vai trò quan trong trong thúc đẩy phát triển kinh tế một cách bền vững. Là một trung gian quan trọng trong việc điều phối và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trong nền kinh tế.

Với chức năng kinh doanh chính, ngân hàng thương mại huy động vốn từ những người thừa vốn và cho vay với những người thiếu vốn. Từ nghiệp vụ này, các cá nhận/doanh nghiệp có thể đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, nâng cao năng lực sản xuất cạnh tranh thông qua việc đổi mới – cải tiến hệ thống sản xuất hiện đại, tiếp cận công nghệ cao, nâng cao năng suất lao động giúp tăng sức cạnh tranh và thu về lợi nhuận cao. Ngày nay, các NHTM còn là đơn vị chính trong việc xây dựng cung cấp sản phẩm dịch vụ tài chính mới trên thị trường. Thông qua các hoạt động tài trợ thương mại, phát hành trái phiếu, thị trường bảo hiểm, đầu tư vào các quỹ, ngân hàng tài trợ thương mại quốc tế cho các giao dịch xuất nhập khẩu, đơn vị bảo lãnh cho các hoạt động kinh doanh giữa các doanh nghiệp/tổ chức phi tín dụng,…ngân hàng thương mại đã phát triển khá đa dạng các công cụ bán chéo để đáp ứng các nhu cầu đa dạng ngày 10 càng cao trên thị trường.

Cũng qua đó các hoạt động kinh tế trong nước được hội nhập ngày càng sâu rộng trong giao thương quốc tế. Các hoạt động của NHTM như sau: - Nghiệp vụ của ngân hàng: o Huy động tiền gửi (dưới các kỳ hạn khác nhau: không kỳ hạn, có kỳ hạn, và các loại tiền gửi khác) o Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. o Cung cấp vốn cho nền kinh tế dưới các hình thức sau đây:  Cho vay, chiết khấu, tái chiết khấu trong chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác;  Bảo lãnh ngân hàng;  Nghiệp vụ kinh doanh thẻ;  Các hoạt động bao thanh toán (trong nước, quốc tế đối với các ngân hàng được phép);  Các sản phẩm tín dụng khác theo giấy phép được NHNN cấp phép. o Hoạt động tài khoản thanh toán cho khách hàng.

o Cung cấp các dịch vụ thanh toán (trong nước và quốc tế) - Hoạt động tín dụng của NHNN: NHTM được vay vốn của NHNN dưới hình thức tái cấp vốn theo quy định của NHNN Việt Nam. - Hoạt động tín dụng giữa các TCTD: NHTM được vay vốn của TCTD, tổ chức tài chính trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật. - Hoạt động tài khoản: o NHTM phải mở tài khoản tiền gửi tại NHNN và duy trì trên tài khoản tiền gửi này số dư bình quân không thấp hơn mức dự trữ bắt buộc. o NHTM được mở tài khoản thanh toán tại TCTD khác.

o NHTM được mở tài khoản ở nước ngoài theo quy định của pháp luật về ngoại hối. - Hoạt động thanh toán: 11 o NHTM được tổ chức thanh toán trong cùng hệ thống NHTM cũng như tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc gia. o NHTM được tham gia hệ thống thanh toán quốc tế sau khi được Ngân hàng Nhà nước cấp phép. - Góp vốn, mua cổ phần: Ngân hàng thương mại chỉ được dùng vốn điều lệ và quỹ dự trữ để góp vốn, mua cổ phần theo quy định của NHNN.

- Hoạt động thị trường mở: NHTM được tham gia đấu thầu tín phiếu Kho bạc, mua, bán công cụ chuyển nhượng, trái phiếu Chính phủ, tín phiếu Kho bạc, tín phiếu NHNN và các giấy tờ có giá khác trên thị trường tiền tệ. - Hoạt động ngoại hối và sản phẩm phái sinh: NHTM chỉ được HĐKD sau khi được NHNN cấp phép cho hoạt động cung cấp sản phẩm - dịch vụ: o Ngoại hối; o Phái sinh về tỷ giá, lãi suất, ngoại hối, tiền tệ và tài sản tài chính khác. o NHNN quy định về phạm vi kinh doanh ngoại hối; điều kiện, trình tự, thủ tục cấp phép cho hoạt động kinh doanh ngoại hối; kinh doanh, cung ứng sản phẩm phái sinh của NHTM. o Hoạt động cung cấp dịch vụ ngoại hối của NHTM thực hiện theo quy định của pháp luật về ngoại hối.

- Hoạt động ủy thác và đại lý: NHTM được quyền ủy thác, nhận ủy thác, đại lý trong lĩnh vực liên quan đến hoạt động ngân hàng, kinh doanh bảo hiểm, quản lý tài sản theo quy định của NHNN. - Các hoạt động kinh doanh khác của NHTM: o Hoạt động dịch vụ quản lý tiền mặt, tư vấn ngân hàng, tài chính; các dịch vụ quản lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ, két an toàn. o Hoạt động tư vấn tài chính cho khách hàng doanh nghiệp, tư vấn mua, bán, hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp và tư vấn đầu tư. o Mua, bán trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp.

o Dịch vụ môi giới tiền tệ. 12 o Lưu ký chứng khoán, kinh doanh vàng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến hoạt động ngân hàng sau khi được NHNN chấp thuận bằng văn bản. Với vai trò chủ thể trong trung gian thanh toán, NHTM còn là kênh quan trọng của chính phủ trong điều tiết các hoạt động vĩ mô của nền kinh tế. Thông qua hoạt động hút/bơm tiền lưu thông trong nền kinh tế, NHTM gián tiếp là công cụ để chính phủ điều hành các chính sách vĩ mô (tài khóa – tiền tệ) nhằm đảm bảo cho nền kinh tế đi đúng theo định hướng điều hành.2 Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Hiệu quả hoạt động - HQHĐ (Operational Efficiency – OE) là một đại lượng đo lường lợi ích mang lại từ HĐKD trên cơ sở các chi phí đã bỏ ra , thể hiện mối quan hệ tương quan giữa sử dụng toàn bộ chi phí bỏ ra và lợi ích thu được từ việc đó.

Lợi ích thu được càng cao có nghĩa là HĐKD đó càng hiệu quả trên cùng một khoản chi phí đã bỏ ra. HQHĐ của một đơn vị đạt được thể hiện qua việc sử dụng hiệu quả các nguồn đầu vào phân bổ để đạt đầu ra với kết quả tối đa.