Chương 1 TỎNG QUAN 1. Tình hình dịch HIV/AIDS 1. Tình hình dịch HIV/AIDS trên thế giới Theo thống kê của Tổ chức Y tế thể giới (WHO) và chương trình phối họp của liên hiệp quốc về phòng chống HIV/AIDS (UNAIDS), đến tháng 12/2007 toàn thế giới có khoảng 33,2 triệu người đang bị nhiễm HIV, trong đó châu Mỹ có khoảng 2,9 triệu người nhiễm HIV, Đông Âu và Trung Á 1,6 triệu người. Khu vực có người nhiễm HIV nhiều nhất là ở cận Saraha Châu phi hơn 22,5 triệu người.
Nam Á và Đông Nam Á có 4 triệu người nhiễm HIV, chủ yếu là Ấn Độ và Thái Lan. Ở các khu vực khác, mức độ bị nhiễm HIV là tương đối thấp [1]. số người nhiễm HIV trên toàn thế giới tiếp tục gia tăng, đến năm 2008 có khoảng 33,4 triệu người nhiễm HIV/AIDS còn sống, 2,7 triệu mới nhiễm trong năm. số người tử vong do AIDS trong năm 2008 là 2 triệu người.
Khu vực cận Sahara vẫn là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, chiếm 67% số ca nhiễm trên toàn thể giới và chiếm 72% số ca chết do AIDS trong năm 2008. Ước tính có đến 430.000 trẻ em dưới 15 tuổi nhiễm HIV trong năm 2008, hầu hết các trường họp này là do các em bị nhiễm từ người mẹ trong quá trình mang thai, cho con bú [31], Châu Á, dân số chiếm 60% dân sổ thế giới, là khu vực có số người nhiễm HIV đứng thứ hai với 4,7 triệu người, sau khu vực cận Sahara. Các quốc gia đều có tỷ lệ nhiễm dưới 1%, ngoại trừ Thái Lan. Ước tính khoảng 33.000 người tử vong có liên quan đến AIDS trong năm 2008.
Trong khi số lượng người tử vong ở Nam Á và Đông Nam Á thấp hơn 12% so với cực điểm. Năm 2004 thì tỷ lệ tử vong liên quan đến HIV vẫn tiếp tục gia tăng ở Nam Á. Tình hình dịch HIV/AIDS ở Việt Nam Tính từ ca nhiễm HIV được phát hiện lần đầu tiên vào tháng 12 năm 1990 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Đen nay tất cả 63 tỉnh/thành phố trong toàn quốc có người nhiễm HIV [2], [23].
Tính đến ngày 30/6/2010, theo báo cáo của Cục phòng, chống 5 HIV/AIDS Việt Nam thì cả nước đã có 176.436 người nhiễm HIV đang còn sống, 41.239 bệnh nhân AIDS còn sống và 47.466 người chết do AIDS. Đến nay, thành phố Hồ Chí Minh vẫn là địa phương có tổng số người nhiễm HIV cao nhất nước, chiếm 25,9% các trường hợp nhiễm HIV được phát hiện ừên toàn quốc [9], Qua báo cáo công tác phòng, chống HIV/AIDS của Bộ Y tế giai đoạn 2000 - 2010, dịch HIV/AIDS vẫn tập trung chủ yếu ở nhóm tuổi 20 - 39 chiếm tỷ lệ 80%, nam giới chiếm tỷ lệ 75%, người nghiện chích ma túy chiếm tỷ lệ 50%. Giai đoạn trước năm 2005, dịch HIV chỉ tập ữung chủ yếu ở các khu vực đô thị, nhưng hiện nay dịch HIV đã có mặt ở 71% số xã, phường, 97% số quận, huyện và 100% các tỉnh, thành phố trong cả nước. Đặc biệt các năm gần đây, dịch tăng nhanh ở các tỉnh miền núi phía Bắc.
Kết quả giám sát ừọng điểm qua các năm cho thấy, dịch có chiều hướng giảm trong nhóm nghiện chích ma túy và nhóm gái mại dâm. Cụ thể, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nghiện chích ma túy giảm từ 29,35% năm 2001 xuống còn 18,4% năm 2009. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm gái mại dâm năm 2001 là 5,9%, giảm dần trong các năm tiếp theo và hiện ở mức 3,6% vào năm 2009. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm cộng đồng như thanh niên khám tuyển nghĩa vụ quân sự và phụ nữ mang thai hiện ở mức dưới 0,95% và không tăng qua các năm gần đây.
Số trường hợp nhiễm HIV được phát hiện theo các năm 6 Như vậy, dịch HIV ở Việt Nam hiện nay vẫn trong giai đoạn tập trung, các trường họp nhiễm HIV chủ yếu trong nhóm nghiện chích ma túy và gái mại dâm. về cơ bản, chúng ta đã kiềm chế được tỷ lệ nhiễm HIV dưới 0,3% dân sổ. Theo ước tính nhiễm HIV năm 2010 là 0,28% và nếu tính theo số ca nhiễm HIV phát hiện được từ đầu vụ dịch đến nay tỷ lệ này là 0,18%. Năm 2009 là năm thứ 2 liên tiếp có số trường hợp nhiễm HIV mới phát hiện và số tử vong do AIDS giảm hơn so với năm trước.
Cụ thể, số trường họp nhiễm HIV mới phát hiện trong năm 2008 giảm 37,6% so với năm 2007; năm 2009 giảm 13% so với năm 2008. sổ mới tử vong do AIDS năm 2009 giảm 26,4% so với năm 2008 [2], Trong 6 tháng đầu năm 2010, toàn quốc đã có 1.881 trường họp bệnh nhân AIDS, 620 trường họp tử vong và 4.812 trường họp mới xét nghiệm phát hiện nhiễm HIV. Phân tích số trường họp nhiễm HIV được báo cáo xét nghiệm phát hiện mới của Quý 1/2010 cho thấy, số trường họp phát hiện tập trung chủ yểu ở một số tỉnh trọng điểm, đứng đầu là (1) TP.HỒ Chí Minh với 284 trường họp (Chiếm 10,4% số trường hợp nhiễm HIV được báo cáo), đứng thứ hai là (2) Hà Nội với 257 trường họp (Chiếm 9,4% số trường họp nhiễm HIV được báo cáo), tiếp đến là (3) Thái Nguyên với 245 trường họp (Chiếm 8,9% số trường họp nhiễm HIV được báo cáo), (4) Điện Biên với 147 trường họp, (5) Thanh Hóa với 123 trường họp. So sánh cùng kỳ năm 2009, số người nhiễm HIV được báo cáo mới xét nghiệm phát hiện giảm 27,08%, số bệnh nhân AIDS giảm 17,8% và số tử vong giảm 29,3%.
Phân tích so sánh số liệu cùng kỳ năm 2009 cho thấy có sự thay đổi về phân bố giữa nam và nữ, nam chiếm 70%, nữ chiếm 30%, trong khi cùng kỳ năm 2009 nam chiếm 82% và nữ chiếm 18%. Phân bố nhóm tuổi 20-29 chiếm 39% và nhóm tuổi 30-39 chiếm 42,6%, trong khi phân bố nhóm tuổi tương ứng năm 2009 lần lượt là 52% và 31 %. Đối với đường lây truyền HIV, cho thấy có sự khác nhau giữa các khu vực, ở khu vực Miền Nam phần lớn số người nhiễm HIV là do lây truyền qua đường tình dục chiếm 54,4%, tỷ lệ này đặc biệt cao ở một số tỉnh như (1) Kiên Giang 95,1%, (2) Đồng Tháp 94,7%, (3) Bạc Liêu 92,2%, (4) Cà Mau 7 88%, (5) An Giang 82,1%. Khác với khu vực Miền Nam, đường lây chủ yếu ở khu vực Miền Bắc là do lây truyền qua đường máu chiếm 63,1%.
Tỷ lệ lây nhiễm HIV qua đường máu đặc biệt cao ở các tỉnh như: (1) Hà Nam 77,8%, (2) Nghệ An 77,3%, (3) Thái Nguyên 75,9%, (4) Lào Cai 71,9%, (5) Sơn La 71%, (6) Điện Biên 69,3% [9]. Đánh giá chung về tình hình dịch HIV/AIDS cho thấy, các trường hợp mới được phát hiện vẫn tập trung chủ yếu ở các tỉnh trọng điểm. Tuy nhiên, về hình thái dịch đã có sự thay đổi phân bố giới tính và nhóm tuổi. Cảnh báo nguy cơ về lây truyền qua đường tình dục gia tăng.
Tình hình dịch HIV/AIDS tại tỉnh Hà Giang Hà Giang phát hiện trường hợp nhiễm HIV đầu tiên vào tháng 10/1998. Những năm sau đó dịch HIV/AIDS không ngừng gia tăng trên phạm vi toàn tỉnh, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ, tính mạng con người và sự phát triển kinh tể, xã hội của tỉnh [22]. Tính đến 30/6/2010 sổ người nhiễm HIV/AIDS trên địa bàn toàn tỉnh là 1328 người, số người chuyển sang giai đoạn AIDS là 611 người, số người tử vong do AIDS là 263 người, sổ người nhiễm HIV/AIDS còn sống là 1065 người, trong đó nam giới chiếm tỷ lệ 75,07%, nữ chiếm tỷ lệ 24,93%. Tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS cao nhất ở nhóm nghiện chích ma túy 59,58%, sau đó là nhiễm HIV qua đường tình dục chiếm tỷ lệ 17,3%, còn lại là những đổi tượng khác chiếm tỷ lệ thấp.
Dịch HIV/AIDS tại tỉnh Hà Giang đang gia tăng và lan rộng ra cộng đồng, 75% sổ xã và 100% huyện, thị có người nhiễm HIV/AIDS. Tỷ lệ nhiễm HIV ở nam giới có chiều hướng giảm dần, nhưng tỷ lệ nhiễm HIV ở nữ giới lại tăng 4,62% [19], [22]. Thực trạng chăm sóc điều trị HIV/AIDS trên thế giói và ở Việt Nam 1. Điều trị HIV/AIDS trên thế giói Năm 1996, thuốc điều trị HIV thuộc loại kháng retrovirus (ARV) mạnh được sử dụng rộng rãi ở các nước phát triển để điều trị cho bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS.
Điều trị này đã cải thiện rõ rệt tỷ lệ mắc bệnh nhiễm trùng cơ hội, gia tăng chất lượng cuộc sống và quan trọng hơn cả là giảm được nguy cơ tử vong cho bệnh nhân. Tuy nhiên 8 việc điều trị này có thể gây ra một số bất lợi như: Kháng thuốc, bệnh nhân dùng thuốc bị tác dụng phụ nhiều, trong đó có tác dụng phụ rất trầm trọng và nguy hiểm. Thật không may, khoảng 42 triệu người nhiễm HIV/AIDS hiện nay sống ở các nước đang phát triển, chưa được hưởng nhũng lợi ích của điều trị đặc hiệu. Tổ chức Sức khỏe Thế Giới (WHO) ước tính, trong năm 2003 có khoảng 6 triệu người nhiễm HIV/AIDS ở các nước đang phát triển cần thuốc để kéo dài cuộc sống.
Tuy nhiên, chỉ có khoảng 350.000 người được điều trị và 1/3 số này là người Brazil [14], Tại Brazil chính phủ đã dành 300 - 330 triệu USD/năm cho chương trình HIV/AIDS, trong đó 250 - 270 USD được dùng để mua thuốc kháng virus HIV. Để giảm chi phí điều trị Brazil đã sản xuất 9 loại thuốc trong nước có tác dụng kháng HIV, trong đó sản xuất trong nước chiếm khoảng 40% tổng số thuốc cần cho chương trình điều trị. Đồng thời để giảm tải cho các cơ sở điều trị HIV/AIDS, Brazil đã áp dụng điều trị và điều trị ngay tại nhà cho bệnh nhân AIDS. Nhờ vậy mà từ năm 1997 - 2001 Braziil đã giảm được 358 lượt người đến bệnh viện và đã tiết kiệm được 1,1 tỷ USD; giảm nhiễm trùng cơ hội từ 60% đến 80% cho bệnh nhân AIDS; giảm tỷ lệ người chết do AIDS xuống còn 50%.
Tại Thái Lan việc tiếp cận thuốc kháng virus của bệnh nhân HIV/AIDS được thực hiện dưới nhiều hình thức: Chính phủ đã đàm phán với công ty thuốc đa quốc gia để giảm giá thuốc kháng HIV; cho phép sản xuất thuốc kháng virus dưới dạng tên gổc. Nhờ vậy mà chi phí điều trị cho bệnh nhân AIDS chỉ khoảng 365 USD/bệnh nhân/năm với phác đồ điều trị 3 loại thuốc. Đen nay, một số nước khác thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương (Bao gồm Cam-pu- chia, Trung Quốc, Pa-pua Niu Ghinê) đã xây dựng chương trình chăm sóc hỗ trợ và điều trị HIV/AIDS làm nền tảng cho việc mở rộng điều trị kháng HIV với sự cam kết mạnh mẽ của Chính phủ về chỉ đạo, tài chính và sự tham gia tích cực của các Ban, Nghành, đoàn thể trong xã hội [1].