ĐẶT VẤN ĐỀ Sản xuất lâm nghiệp là một ngành sản xuất đặc biệt quan trọng có đặc thù là lấy rừng và đất rừng làm đối tƣợng và tƣ liệu sản xuất, hơn nữa nghề rừng là một nghề mang tính xã hội hóa sâu sắc nên ngoài việc tổ chức sản xuất kinh doanh nhằm phát triển kinh tế xã hội, sản xuất lâm nghiệp còn mang giá trị môi trƣờng sinh thái cao. Nhƣng giữa phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trƣờng sinh thái luôn tồn tại mâu thuẫn. Vì vậy, để giải quyết vấn đề này trong sản xuất lâm nghiệp cần đƣa ra đƣợc những phƣơng thức canh tác thích hợp nhằm giải quyết hài hòa các lợi ích kinh tế - xã hội - môi trƣờng sinh thái, đảm bảo phát triển lâm nghiệp theo hƣớng bền vững. Đặc biệt là trong trồng rừng, hiện nay việc lựa chọn loài cây trồng, lựa chọn mô hình rừng trồng không những thu đƣợc hiệu quả kinh tế - xã hội cao mà còn cải thiện và bảo vệ môi trƣờng sinh thái tốt đang là giải pháp có ý nghĩa chiến lƣợc và mang tính khả thi nhất.
Do vậy, việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trƣờng của các phƣơng thức sản xuất kinh doanh lâm nghiệp có ý nghĩa rất quan trọng. Song việc đánh giá hiệu quả của mô hình rừng trồng là một vấn đề khá phức tạp, vì giữa ba mặt kinh tế - xã hội - môi trƣờng sinh thái có mối quan hệ khăng khít và ảnh hƣởng lẫn nhau. Nếu nhƣ ta quá coi hiệu quả mặt này sẽ dẫn đến xem nhẹ mặt khác, cho nên việc tìm ra điểm gặp gỡ và hài hòa cho cả ba mặt trên là điều cần thiết, có ý nghĩa rất lớn đối với hoạt động sản xuất kinh doanh, là điều kiện tiên quyết đảm bảo cho việc phát triển bền vững. Đình Lập là một huyện nghèo biên giới của tỉnh Lạng Sơn, khu vực này có diện tích đất lâm nghiệp khá lớn, diện tích đất canh tác nông nghiệp ở khu vực này nhìn chung là ít và xấu ảnh hƣởng lớn đến việc thâm canh tăng năng suất cây trồng, thu nhập có đƣợc từ nông nghiệp không đủ đảm bảo cuộc sống ngƣời dân.
Vì vậy, cuộc sống ngƣời dân còn dựa vào rừng là chính. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 Cùng với nhu cầu gỗ củi và các lâm sản khác từ rừng ngày càng tăng, kiểu canh tác lạc hậu của đồng bào miền núi đã làm giảm nhanh diện tích và chất lƣợng rừng, đồng thời ảnh hƣởng xấu tới nguồn nƣớc, tăng lƣợng xói mòn, giảm độ phì làm suy thoái tài nguyên rừng. Từ trƣớc tới nay chƣa có một công trình nghiên cứu nào về đánh giá hiệu quả tổng hợp cho các mô hình rừng trồng tại địa phƣơng. Xuất phát từ vấn đề này mà trong những năm gần đây, công tác trồng rừng để phát triển sản xuất và bảo vệ môi trƣờng đƣợc các cấp tỉnh và huyện rất quan tâm, nhiều mô hình sản xuất đã đƣợc áp dụng và phát huy hiệu quả cao.
Chính vì những lý do trên mà tôi tiến hành nghiên cứu luận văn: “Đánh giá hiệu quả tổng hợp một số mô hình rừng trồng tại huyện Đình Lập, tỉnh Lạng Sơn”. Nhằm đƣa ra đƣợc mô hình mang lại hiệu quả cao nhất cả về kinh tế - xã hội - môi trƣờng sinh thái. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới Trên thế giới, việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả mối quan hệ giữa kinh tế - xã hội - môi trƣờng sinh thái đã đƣợc chú ý từ những năm 1960.
Vấn đề này đƣợc quan tâm nhằm đảm bảo an toàn lƣơng thực, đồng thời bảo vệ môi trƣờng sinh thái thông qua ngăn chặn nạn phá rừng. Nhiều phƣơng thức canh tác ra đời nhằm sử dụng rừng và đất rừng có hiệu quả nhƣ: Nông lâm kết hợp, Phƣơng thức canh tác trên đất dốc (SATL 1, SATL 2, …). Vào những năm 1970 - 1980 ở những nƣớc đang phát triển nhƣ Thái lan, Singapore, Philippines và nhiều tổ chức quốc tế khác cũng dành những quan tâm thích đáng đến đánh giá tác động môi trƣờng trong các hoạt động sản xuất kinh doanh (dẫn theo Đoàn Thị Mai, 1997). Gunter trƣờng đại học tổng hợp thuộc bang Michigan - Mỹ đã xuất bản giáo trình: “Những vấn đề cơ bản trong đánh giá đầu tƣ lâm nghiệp”.
Trong đó, chủ yếu tác giả đƣa ra các cơ sở để đánh giá hiệu quả rừng trồng nhƣ các công thức tính lãi, giá trị thu nhập trên chi phí, tỷ lệ thu hồi vốn nội bộ,… Đây là một giáo trình tƣơng đối hoàn chỉnh để giới thiệu hệ thống chi tiêu và cơ sở để đánh giá hiệu quả từ đơn giản đến phức tạp, các chỉ tiêu cho phép đánh giá hiệu quả kinh doanh rừng trồng về mặt kinh tế - xã hội và môi trƣờng, một số chỉ tiêu đơn giản đã và đang đƣợc vận dụng trong đánh giá hiệu quả kinh doanh (dẫn theo Trần Hữu Đào, 2001). Năm 1979, Tổ chức nông nghiệp và lƣơng thực thế giới (FAO) đã xuất bản giáo trình: “Phân tích các dự án lâm nghiệp”, do Hans - Maregersen và Amoldo H. Contresal biên soạn. Tài liệu này đƣợc FAO dùng để giảng dạy tại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 các nƣớc có đầu tƣ dự án trồng rừng và phát triển lâm nghiệp.
Giáo trình đã đề cập đến các nội dung sau: Tiếp cận các phân tích dự án lâm nghiệp, Phƣơng pháp xác định chi phí đầu tƣ vào dự án, Phƣơng pháp đánh giá hiệu quả của dự án. Đây là một tài liệu tƣơng đối đầy đủ và phù hợp với điều kiện đánh giá hiệu quả của dự án lâm nghiệp của nhiều nƣớc trên thế giới. Hiệu quả của dự án thể hiện trên hai mặt: Phân tích tài chính là sự đánh giá, mô tả tính sinh lời thƣơng mại tự động của dự án. Phân tích kinh tế và phân tích xã hội thu đƣợc từ vốn đầu tƣ các nguồn lực cho dự án.
Ở đây hiệu quả kinh tế đƣợc hiểu theo nghĩa bao hàm cả hiệu quả về mặt xã hội và môi trƣờng (dẫn theo Trần Hữu Đào, 2001). Với quan điểm phát triển bền vững và ổn định rừng trồng kinh tế, giải pháp đƣa ra ngoài mục tiêu chủ yếu là hiệu quả về mặt kinh tế còn phải đáp ứng đƣợc cả yêu cầu về mặt môi trƣờng, xã hội. Chính vì vậy, bên cạnh việc đánh giá hiệu quả kinh tế thì đánh giá hiệu quả về môi trƣờng, xã hội là một yêu cầu tất yếu khách quan vì sự phát triển bền vững, giúp con ngƣời nhận thức đúng đắn tầm quan trọng của môi trƣờng bên cạnh hiệu quả kinh tế mà con ngƣời nhận đƣợc, cho phép con ngƣời xác định đƣợc ngƣỡng tác động có thể vào môi trƣờng để vừa đảm bảo đƣợc nhu cầu cần thiết mà không ảnh hƣởng đến môi trƣờng. Việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trƣờng hay chính là tác động của con ngƣời đến tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng đã hình thành và phát triển ở nhiều nƣớc trên thế giới.
Đến những năm 1980, khái niệm về phát triển bền vững đã đƣợc nêu ra và đến nay khái niệm này đã trở nên phổ biến. Phát triển bền vững có thể hiểu là một sự phát triển mà việc thỏa mãn những yêu cầu hiện không làm ảnh hƣởng đến việc đáp ứng các yêu cầu của tƣơng lai. Điều đó có nghĩa là sự phát triển kinh tế - xã hội để đáp ứng nhu cầu của con ngƣời trong hiện tại phải đảm bảo duy trì và phát triển các nguồn tài nguyên và môi trƣờng cho LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 các thế hệ mai sau. Mọi hoạt động của con ngƣời đều nhằm đạt đƣợc hiệu quả kinh tế cao nhất đƣợc ngƣời dân đồng tình và tham gia tích cực, hiệu quả đồng thời các hoạt động này phải đảm bảo không làm tổn hại đến môi trƣờng (dẫn theo Nông Phƣơng Nhung, 2005).
Từ những khái niệm và quan điểm trên có thể hiểu về phát triển bền vũng một các đơn giản là: “Phát triển bền vững sự phát triển toàn diện và tổng hợp về các mặt kinh tế - xã hội và mô trƣờng trong hiện tại và tƣơng lai”. Năm 1992, hội nghị quốc tế về môi trƣờng ở Rio - Dejanerio đã đi tới tiếng nói chung: Phải kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trƣờng, hƣớng tới phát triển bền vững phạm vi quốc gia và trên thế giới”. Cũng vào năm này, R.Rhoadr đã vận dụng phƣơng pháp PRA để xây dựng phƣơng pháp “từ nông dân đến nông dân”, phƣơng pháp này đã có nhiều ƣu điểm. Các thông tin đƣợc kiểm tra chéo nhiều lần qua đánh giá của ngƣời dân.
Vì vậy, hiệu quả trong đánh giá tƣơng đối chính xác. Hiện nay phƣơng pháp này đang đƣợc sử dụng để điều tra đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trƣờng ở nhiều nƣớc trên thế giới. Năm 1994, Walifrad Raqued Rola đã đƣa ra mô phỏng về các phƣơng thức canh tác. Theo mô phỏng này hiệu quả đƣợc đánh giá theo quan điểm tổng hợp.
Các ảnh hƣởng tác động trên các mặt của một phƣơng thức canh tác đƣợc tóm tắt theo sơ đồ sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Phƣơng thức canh tác Tác động về Tác động về xã hôi Tác động về sinh thái kinh tế - Chi phí - Việc làm - Xói mòn đất - Thu nhập - Nhận thức - Độ phì của đất - Sản xuất - Tiếp thu kỹ - Độ ẩm của đất - Thị trƣờng - Nhu cầu cuộc sống - Độ tàn che Tăng trƣởng kinh tế Phát triển xã hội Cân bằng sinh thái Ổn định và phát triển toàn diện kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trƣờng sinh thái Sơ đồ 2. Sơ đồ tác động của phƣơng thức canh tác. (Mô phỏn t eo sơ đồ của W.Rola) Từ sơ đồ trên cho thấy: Hiệu quả của một phƣơng thức canh tác đƣợc nghiên cứu đánh giá trên cả ba mặt: Kinh tế - xã hội và môi trƣờng sinh thái. Tất cả các ảnh hƣởng, tác động đó đều nhằm mục tiêu cuối cùng là ổn định và phát triển toàn diện kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trƣờng sinh thái.
Nhƣ vậy, đánh giá hiệu quả kinh doanh rừng trồng về mặt phƣơng pháp luận, cho tới nay đã tƣơng đối hoàn chỉnh và ngày càng đƣợc phổ cập rộng rãi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trên thế giới.