ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất là một bộ phận quan trọng của môi trường sống, không chỉ là tái nguyên thiên nhiên mà còn là nền tảng để định cư và tổ chức hoạt động kinh tế, xã hội, không chỉ là đối tượng của lao động mà còn là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông - lâm nghiệp, là địa bàn phân bố dân cư, xây dựng các công trình kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng…Đất đai là điều kiện, nền tảng tự nhiên của mọi ngành sản xuất, nó không mất đi nhưng nó có giới hạn đối với con người. Xã hội phát triển dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về văn hóa đã làm cho mối quan hệ giữa đất đai và con người ngày càng trở nên căng thẳng. Nhu cầu về đất đai cho các ngành kinh tế, nhu cầu về đất ở và đất phục vụ con người ngày càng tăng trong khi quỹ đất của của nước ta có giới hạn.
Việc sử dụng đất đai hiện nay ở nước ta còn chưa hợp lý, chồng chéo, thiếu khoa học nên hiệu quả chưa cao. Bên cạnh đó những sai lầm của con người trong quá trình sử dụng đất cùng với sự tác động của thiên nhiên đã và đang làm hủy hoại môi trường đất.Vấn đề quản lý và sử dụng đất đai một cách khoa học, hợp lý và đúng pháp luật là nhiệm vụ mang tính cấp bách và lâu dài của nước ta. Hiện trạng sử dụng đất phản ánh sự tác động của con người lên tài nguyên đất đai, là kết quả của quá trình chọn lọc và sử dụng lâu đời của con người. Vì vậy đánh giá tình hình sử dụng đất là một trong các hoạt động nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhà nước về đất đai phục vụ công tác quy hoạch xây dựng nông thôn mới.
Xã Đức Vân, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn là địa bàn có diện tích đất nông nghiệp khá lớn (2550,64 ha, chiếm 89,05% tổng diện tích tự nhiên của xã), địa hình tương đối phức tạp gây khó khăn cho công tác quản lý các ban ngành. Dân số sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp. Đất đai màu mỡ nhưng sử dụng chưa hợp lý, chưa có biện pháp cải tạo đất nên hiệu quả sử dụng đất chưa cao. Việc đánh giá tình hình sử dụng đất trên địa bàn xã là một 2 công tác thật sự cần thiết, nhằm xác định tình hình sử dụng đất nông nghiệp của địa phương, góp phần xây dựng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Xuất phát từ những vấn đề thực tế trên đây, được sự phân công của ban chủ nhiệm khoa Quản lý tài nguyên cùng với sự giúp đỡ của UBND xã Đức Vân, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn và sự hướng dẫn của giảng viên ThS. Nông Thu Huyền, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp cho xã Đức Vân, huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn ” 1. Mục đích của đề tài Đánh giá hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp ở xã Đức Vân để tìm ra các loại hình sử dụng đất hiệu quả từ đó đề xuất hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng hiệu quả cao và bền vững cho Đức Vân. Yêu cầu của đề tài - Thu thập đầy đủ các số liệu, đánh giá khách quan trung thực, toàn diện hiên trạng sử dụng đất nông nghiệp.
- Các phương án đánh giá cần phải xây dựng trên cơ sở điều tra số liệu, phân tích cụ thể đảm bảo tính khoa học. - Đề xuất các biện pháp sử dụng đất có hiệu quả, bền vững và có tính khả thi cao. - Sử dụng tổng hợp các phương pháp điều tra đảm bảo độ chính xác của số liệu. - Lựa chọn được loại hình sử dụng đất có hiệu quả cao.
Ý nghĩa của đề tài -Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở. -Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài. -Trên cơ sở đánh giá hiệu quả đất đai, từ đó định hướng và đề xuất những giải pháp sử dụng đất hiệu quả cao, phù hợp với diều kiện của địa phương. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.
Cơ sở lý luận của đánh giá đất 2. Các khái niệm liên quan. Khái niệm về đất đai. Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ của lục địa mà bên dưới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển.
Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhưỡng, là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguồn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thường xuyên và cơ bản. Theo luật đất đai 2003 quy định: “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quá giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh và quốc phòng”.
Các nhà kinh tế, thổ nhưỡng và qui hoạch Việt Nam cho rằng: “ Đất đai là phần trên mặt của vỏ trái đất mà ở đó cây cối có thể mọc được”. Như vậy đã có rất nhiều khái niệm và định nghĩa khác nhau về đất nhưng khái niệm chung nhất có thể hiểu: Đất đai là khoảng không gian có giới hạn, theo chiều thẳng đứng, gồm: Khí hậu của bầu khí quyển, lớp phủ thổ nhưỡng, thảm thực vật, động vật, diện tích mặt nước, tài nguyên nước ngầm và khoáng sản trong lòng đất; theo chiều ngang, trên mặt đất là sự kết hợp giữa thổ nhưỡng, địa hình, thủy văn thảm thực vật với các thành phần khác, nó tác động giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa to lớn đối với hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống của xã hội loài người. Khái niệm đất nông nghiệp. Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng, bao gồm: đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác.
Khái niệm về đánh giá đất đai. - Đánh giá đất đai là so sánh, đánh giá khả năng của đất theo từng khoanh đất vào độ màu mỡ và khả năng sản xuất đất. - Đánh giá đất đai là sự phân chia có tính chất chuyên canh về hiệu suất của đất do những dấu hiệu khách quan (khí hậu, thủy văn, thảm thực vật tự nhiên, hệ động vật tự nhiên…) và thuộc tính của chính đất đai tạo nên. - Theo FAO (1976) đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn có của vạt đất/ khoanh đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại hình sử dụng đất yêu cầu.
- Trong sản xuất nông nghiệp,việc đánh giá đất nông nghiệp được dựa theo các yếu tố đánh giá đất với mức độ khác nhau. Mức độ khác nhau của các yếu tố đánh giá đất được tính toán dựa trên những cơ sở khách quan, phản ánh các thuộc tính của đất và mối tương quan giữa chúng với năng suất cây trồng trong nhiều năm. Nói cách khác đánh giá đất đai trong sản suất nông nghiệp thường dựa vào chất lượng (độ phì) của đất và mức sản phẩm mà độ phì tạo nên. - Trong đánh giá đất đai có hai khái niệm cụ thể sau: + Đánh giá tiềm năng sử dụng đất đai: Là việc phân chia hay phân hạng đất đai thành các nhóm dựa trên các yếu tố thuận lợi hay hạn chế trong sử dụng như độ dốc, độ dày tầng đất, đá lẫn, tình trạng sói mòn, ngập úng, khô hạn…Trên cơ sở đó có thể sử dụng những loại hình sử dụng đất phù hợp.
+ Đánh giá mức độ thích hợp đất đai: Là quá trình xác định mức độ thích hợp cao hay thấp của các kiểu sử dụng đất cho một đơn vị đất đai và tổng hợp cho toàn khu vực dựa trên so sánh yêu cầu kiểu sử dụng đất với đặc điểm các đơn vị đất đai. Khái niệm về loại hình sử dụng đất (Land Yse Type – LUT) LUT là loại hình đặc biệt của sử dụng đất được mô tả theo các thuộc tính nhất định. LUT là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế xã hội và kỹ thuật được xác định. Trong sản xuất nông nghiệp, loại hình sử dụng đất được hiểu khái quát là hình thức sử dụng đất đai để sản xuất hoặc phát triển 5 một nhóm cây trồng, vật nuôi trong một chu kỳ hoặc chu kỳ nhiều năm.
Ngoài ra LUT còn có nghĩa là kiểu sử dụng đất. Khái niệm đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit – LMU) Đơn vị bản bồ đất đai là một hợp phần của hệ thống sử dụng đất trong đánh giá đất. LMU là khoanh/vạt đất được xác định củ thể trên bản đỗ đơn vị đất đai với những đặc tính và tính chất đất đai riêng biệt thích hợp đồng nhất cho từng LUT, có cùng một điều kiện quản lý đất và cùng một khả năng sản xuất và cải tạo đất. Khái niệm yêu cầu sử dụng đất.
Yêu cầu sử dụng đất là những đòi hỏi về đặc điểm và tính chất đất đai để đảm bảo cho mỗi loại hình sử dụng đất nêu lên trong đánh giá đất phát triển bền vững. Mỗi loại hình sử dụng đất đai có những yêu cầu cơ bản khác nhau, để việc phân hạng mức độ sử dụng thích hợp được chuẩn xác, cần phải cân nhắc, xem xét cận trọng cho sát đúng và phù hợp với thực tế, dựa trên cơ sở 3 nhóm yêu cầu sử dụng đất sau: - Các yêu cầu sinh trưởng hoặc sinh thái: Các yêu cầu sinh lý của LUT cần thiết cho sự sinh trưởng và sự sống của LUT sẽ được tính vào mức đầu tư và quản lý đã được xác định khi mô tả LUT. - Các yêu cầu quản lý: Các yêu cầu này liên quan đến các thuộc tính kỹ thuật và quản lý của LUT.