Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cở sở khoa học của đề tài Đã từ lâu, đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quan trọng trong phát triển kinh tế- xã hội. Đất đai được coi là tư liệu sản xuất đóng vai trò quan trọng trong đời sống con người. Trong dòng lịch sử phát triển của xã hội Việt Nam, con người luôn gắn kết chặt chẽ với trái đất trong đời sống hàng ngày.
Trái đất đã trở thành môi trường sống, là nguồn tài nguyên không thể thiếu của nhân loại. Nhờ vào tư liệu sản xuất, con người đã tạo ra các sản phẩm, để phục vụ cho chính đời sống con người. Khoa học phát triển, những nghiên cứu về mối quan hệ giữa con người và trái đất ngày càng được chứng minh và sáng tỏ. Con người đã khám phá những “kho báu” không chỉ trên mặt đất hay vũ trụ, mà còn khám phá dưới lòng đất đầy bí ẩn.
Ngày nay, con người luôn nhận thức rõ nguồn tài nguyên đất đai có hạn nên việc quản lý, sử dụng phải khoa học và hợp lý. Thực tế nguồn tài nguyên đất đai không chỉ là tư liệu sản xuất, mà chúng nhờ hoạt động khoa học của con người có khả năng tái tạo. Ngày nay, khoa học đã giúp cho con người hướng đến các hoạt động tích cực tác động đến tài nguyên đất đai một cách hợp lý và tiết kiệm nhất. Những tác động của con người không chỉ đem lại hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất đai, mà còn phải đáp ứng cho an ninh quỹ đất, bảo vệ môi trường sống.
Những tác động khoa học đến tài nguyên đất đai không chỉ cho hiện tại ngày nay mà còn cho cả tương lai mai sau. Hơn nữa, trong giai đoạn hiện nay, đất đai ngày càng trở nên quý giá, việc hình thành thị trường đất “ngầm” là tất yếu, ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội nói riêng. Đặc biệt, đất đai tác động mạnh đến sự hình thành và phát triển của thị trường bất động sản ở nước ta. Vì vậy, Nhà nước cần có những giải pháp quản lý đất đai chặt chẽ đối với từng mục đích sử dụng đất đai.
Một trong những nội dung đó là quy hoạch lãnh thổ. Thực tế, 4 quy hoạch lãnh thổ làm cơ sở pháp lý để Nhà nước thống nhất quản lý quỹ đất và phân bổ sử dụng đất phù hợp. Quy hoạch lãnh thổ dựa trên căn cứ vào tình hình phát triển kinh tế - xã hội hiện nay của từng địa phương cũng như trong cả nước để đáp ứng trong một thời kỳ nhất định. Quy hoạch lãnh thổ nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho người dân sử dụng hiệu quả và góp phần nâng cao hiệu suất sử dụng đất.
Từ năm 1991 đến năm 2000, hầu hết các xã trong huyện Quỳ Châu đều phân chia địa giới hành chính và giao đất để phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp theo Quyết định 364/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng và Thông tư 106/QHTK. Trên cơ sở đó, quy hoạch là áp dụng các phương pháp để đề xuất ra các giải pháp phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế -xã hội của từng vùng. Xuất phát từ cơ sở quy hoạch sử dụng đất, nhà nước đã giao đất hợp lý, bền vững lâu dài cho nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Qua công tác giao đất hình thành nên cơ cấu sử dụng đất phù hợp với cơ cấu kinh tế, khai thác phát huy tiềm năng của đất đai và sử dụng vào đúng mục đích.
Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay khi Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đang dẫn đầu quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhiều nhu cầu khác nhau đang gây sức ép rất lớn đến tài nguyên đất đai. Trong quản lý đất đai quy hoạch sử dụng đất luôn được coi là nhiệm vụ chiến lược, định hướng trong quản lý nguồn tài nguyên đất đai. Theo Điều 3 Luật Đất đai năm 2013, quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch không gian là việc phân bổ, quy hoạch đất dựa trên không gian sử dụng cho mục đích phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, bảo vệ và thích ứng môi trường. căn cứ vào tiềm năng đất đai và nhu cầu sử dụng của các ngành, lĩnh vực đối với từng vùng kinh tế - xã hội, đơn vị hành chính trong thời gian nhất định.
Quy hoạch không gian là việc phân chia quy hoạch không gian kịp thời để thực hiện trong giai đoạn quy hoạch và phát triển. Kế hoạch sử dụng và phát triển đất tập trung vào các đô thị có biến động, các đô thị 5 nằm ở các khu vực lân cận hoặc các đô thị nằm trong khu vực sẽ được đô thị hóa trong tương lai. Nội dung quy hoạch không gian cấp thành phố được lồng ghép vào quy hoạch không gian cấp huyện. Việc tích hợp không chỉ đảm bảo công tác quản lý nhà nước về đất đai ở cấp thành phố mà còn bù đắp cho sự thiếu liên kết, đồng bộ giữa các địa phương trên địa bàn huyện Quỳ Châu.
Nguyên tắc quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được quy định rất rõ tại khoản 2 Điều 35 trong Luật Đất đai năm 2013. Nguyên tắc cụ thể: “Quy hoạch sử dụng đất quốc gia phải bảo đảm tính đặc thù, gắn kết các vùng kinh tế - xã hội” ; Như vậy, Quy hoạch sử dụng đất ở cấp huyện cần thể hiện rõ các nội dung sử dụng đất ở cấp xã phường. Trong Luật Đất đai năm 2013 đã thể hiện rõ ở điều 43 về quy định cơ quan tổ chức lập quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất phải nêu cao trách nhiệm về việc tổ chức lấy ý kiến rộng rãi của nhân dân về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. Trong đó, luật đã quy định cụ thể về hình thức lấy ý kiến cũng như nội dung và thời gian lấy ý kiến rộng rãi của nhân dân; Cơ quan tổ chức lấy ý kiến phải có trách nhiệm tiếp thu những ý kiến của nhân dân trong quá trình lập quy hoạch, lập kế hoạch sử dụng đất ở mọi cấp đảm bảo công khai, dân chủ và minh bạch.
Theo quy đinh, kết quả quy hoạch và phát triển sử dụng đất được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định, phê duyệt và phải được công bố, công khai trong suốt kỳ quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất ở địa phương đó. Việc công khai quy hoạch nhằm minh bạch hoá để cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan biết đồng thời nhân dân giám sát được việc thực hiện bản quy hoạch của cơ quan tổ chức được nhà nước giao trách nhiệm. Kế hoạch sử dụng đất được lập theo cấp hành chính, ngành, lãnh thổ nhưng phải có sự phối hợp chặt chẽ và đáp ứng các yêu cầu sau: Bao trùm toàn bộ đất đai phục vụ nền kinh tế quốc dân (không phân biệt cơ cấu quản lý hay hình thức phụ thuộc). 6 Quy hoạch phát triển mọi thành phần kinh tế trên một địa bàn nhất định.
Xây dựng cơ cấu quy hoạch sử dụng đất hợp lý trên toàn lãnh thổ, theo ngành và trên từng lãnh thổ. Đạt được hiệu quả đồng bộ ba lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường. Trong quá trình quy hoạch sử dụng đất theo lĩnh vực ngành và phạm vi cả nước phải bảo đảm thực hiện các mục tiêu vĩ mô như an ninh quốc phòng, an ninh lương thực, bảo vệ môi trường, công bằng xã hội. Quy hoạch theo lãnh thổ hành chính phải cụ thể, hài hòa giữa mục tiêu vĩ mô, giải quyết được mục tiêu cụ thể và vấn đề cụ thể của địa phương.
của từng người sử dụng đất trên địa bàn. Trong quy hoạch sử dụng đất, nguyên tắc là phải gắn với kế hoạch, chiến lược, chủ trương phát triển kinh tế - xã hội cụ thể của từng địa phương. Quy hoạch phải dựa trên mục tiêu chung nhằm đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần của người dân. Điều quan trọng, quy hoạch là các kế hoạch không gian tập trung phát triển một hình thức thời gian.
Thực tế, nội dung quy hoạch được triển khai với một hình thức không gian nhất định cho từng địa phương. Trong quy hoạch, phương án chiến lược phát triển kinh tế - xã hội là tiền đề của phương án sử dụng đất đai trong tương lai. Quy hoạch sử dụng đất thực chất là việc thực hiện quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Thông qua quy hoạch nhằm tạo tính đồng bộ về không gian cho các yếu tố gắn liền với đất (xây dựng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất…) trong thời kỳ quy hoạch cụ thể của một địa phương nào đó.
Theo quy định, thời hạn lập quy hoạch sử dụng đất phù hợp với khung thời gian quy hoạch phát triển kinh tế, xã hội của các địa phương, các ngành, các cấp. Quy hoạch sử dụng đất của các ngành, các địa phương thường từ 5 năm đến 10 năm hoặc dài hơn nữa. Trong thực tế, khi quy hoạch sử dụng đất được phân thành 3 nhóm: (i) nhóm đất phục vụ nông nghiệp; (ii) nhóm đất phục vụ phi nông nghiệp và (iii) nhóm đất chưa sử dụng hay không thể sử 7 dụng. Thực tiễn, hệ thống quản lý đất đai hiện nay phức tạp, bởi nhiều lĩnh vực, nhiều ngành khác nhau nên thiếu thống nhất giữa Bộ TN&MT với Bộ NN&PTNT về đất lâm nghiệp và đôi khi khó áp dụng vào điều kiện cụ thể của từng địa phương.
Trong quy hoạch, việc phân định ranh giới trên thực địa và tiêu chuẩn phân chia các loại đất, loại rừng còn chưa đồng nhất giữa Bộ NN&PTNT, Bộ TN&MR. Nhiều cách phân loại đất chưa cụ thể dẫn đến rất khó khăn trong khi tiến hành quy hoạch cũng như phân bổ sử dụng đất giữa các ngành sản xuất. Luật Đất đai năm 2013 đã quy định cụ thể tại Điều 25, quy hoạch sử dụng đất của các xã, huyện, thị trấn được lập chi tiết gắn với các thửa đất. Việc quy hoạch bản chất là kế hoạch sử dụng đất chi tiết trong quá trình lập kế hoạch sử dụng đất đai.
Theo quy đinh, lập kế hoạch phải được triển khai lấy ý kiến đóng góp của mọi người dân. Trong quá trình quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đòi hỏi phải có sự nghiên cứu nghiêm túc, sáng tạo để xác định ý nghĩa, mục đích của từng phần đất và đề xuất một số giải pháp sử dụng đất hợp lý nhất. Quy hoạch lãnh thổ là hệ thống các biện pháp của nhà nước nhằm tổ chức quá trình sử dụng và quản lý chặt chẽ đất đai một cách khoa học và hiệu quả. Quy hoạch khoa học sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc phân bổ quỹ đất và tổ chức sử dụng đất hợp lý.