Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hóa trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học

Đánh giá các tham chiếu văn hóa trong văn bản văn học từ góc độ chức năng và thực tiễn trong luận văn thạc sĩ dịch tiếng Anh - Việt.

• Tác giả: Triệu Thu Hằng
• Người hướng dẫn: Assoc. Lê Hùng Tiến
• Trường học: Vietnam National University, Hanoi University of Languages and International Studies
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: Đánh giá dịch Anh - Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng - dụng học
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• STATEMENT OF AUTHORSHIP
• ABSTRACT
• ACKNOWLEDGEMENTS
• LIST OF ABBREVIATIONS
• LIST OF FIGURES AND TABLES
• 1. CHAPTER 1: INTRODUCTION
• 1.1. Statement of the problem
• 1.2. Research aim and question
• 1.3. Scope of the study
• 1.4. Contributions of the study
• 1.5. Organization of the thesis
• 2. CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW
• 2.1. Culture-specific references
• 2.1.1. Notion of culture-specific references
• 2.1.2. Person reference forms
• 2.2. Translation assessment approaches
• 2.2.1. Translation assessment approaches
• 2.2.1.1. Response-based approach
• 2.2.1.2. Linguistics-based approach
• 2.2.2. Translation assessment models
• 2.2.2.1. Discussion on TQA models
• 2.3. House’s functional-pragmatic model
• 2.3.1. Theoretical bases of House’s model (2015)
• 2.3.1.1. Context of situation and context of culture
• 2.3.1.2. Function of language and function of text
• 2.3.2. Operation of House’s model (2015)
• 2.3.2.1. A functional-pragmatic model
• 2.3.2.2. Overt and covert translation
• 2.3.3. Strengths and limitations of House’s model (2015)
• 2.3.4. Adaptation of House’s model for the research aim
• 2.3.5. Attitudinal resources of Appraisal theory (2005) in House’s model (2015)
• 2.4. Previous studies on translation assessment of culture-specific references
• 2.4.1. Previous studies on culture-specific references
• 2.4.2. Previous studies on translation assessment
• 3. CHAPTER 3: RESEARCH METHODOLOGY
• 3.1. Analytical framework of the study
• 3.2. Data collection procedures
• 3.2.1. Culture-specific references in the text
• 3.2.2. Interview transcripts of author and translator
• 3.2.3. Interviews of two translators and an expert in the field
• 3.3. Analysis of interview data
• 4. CHAPTER 4: FINDINGS AND DISCUSSION
• 4.1. Proper names
• 4.1.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of proper names
• 4.1.2. Discussion of the findings
• 4.1.2.1. Revisiting the research question
• 4.1.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.2. Person reference forms
• 4.2.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of person reference forms
• 4.2.2. Discussion of the findings
• 4.2.2.1. Revisiting the research question
• 4.2.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.3. Regional dialects
• 4.3.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of regional dialects
• 4.3.2. Discussion of the findings
• 4.3.2.1. Revisiting the research question
• 4.3.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.4. Supplementation for House’s model
• 5. CHAPTER 5: CONCLUSION
• 5.1. Recapitulation of the study
• 5.1.1. English-Vietnamese translation assessment of Proper names
• 5.1.2. English-Vietnamese translation assessment of Person reference forms
• 5.1.3. English-Vietnamese translation assessment of Regional dialects
• 5.2. Contributions of the study
• 5.2.1. Implications for theory
• 5.2.2. Implications for research
• 5.2.3. Implications for practice
• 5.3. Limitations and further research avenues
• RESEARCHER’S ARTICLES RELATED TO THE THESIS
• APPENDIX A: Proper names in the ST and TT
• APPENDIX B: Person reference forms in the ST and TT
• APPENDIX C: Regional dialects in the ST and TT
• APPENDIX D: Interview scripts of the author of “HPPS”
• APPENDIX E: Interview scripts of the translator of “HPPS”
• APPENDIX F: Guided questions for interviewing other translators and an expert
• APPENDIX G: Minutes of interviewing other translators and an expert

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Dịch Anh Việt Văn Học và Văn Hóa

Nghiên cứu dịch Anh Việt văn học ngày càng được quan tâm, đặc biệt là khi xét đến yếu tố văn hóa và dịch thuật. Các yếu tố văn hóa trong dịch thuật đóng vai trò then chốt trong việc truyền tải ý nghĩa và giá trị của tác phẩm gốc. Việc đánh giá chất lượng dịch thuật văn học không chỉ dựa trên yếu tố ngôn ngữ mà còn phải xem xét đến khả năng chuyển tải tính tương thích văn hóa trong dịch thuật. Bài viết này sẽ đi sâu vào việc đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố văn hóa trong văn học, đặc biệt từ góc độ quan điểm chức năng dịch thuật và dụng học trong dịch thuật.

1.1. Tầm Quan Trọng của Yếu Tố Văn Hóa trong Dịch Văn Học

Văn học là tấm gương phản chiếu bối cảnh văn hóa của một quốc gia, dân tộc. Do đó, việc dịch văn học không chỉ đơn thuần là chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là dịch văn hóa. Các yếu tố như phong tục tập quán, lịch sử, tín ngưỡng, giá trị đạo đức đều cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo tính tương đồng văn hóa trong dịch thuật. Nếu bỏ qua các yếu tố này, bản dịch có thể trở nên khô khan, thiếu sức sống, thậm chí gây hiểu lầm hoặc phản cảm cho người đọc.

1.2. Thách Thức Dịch Văn Hóa và Quan Điểm Chức Năng Dụng Học

Việc dịch văn hóa luôn đi kèm với nhiều thách thức văn hóa trong dịch thuật. Mỗi ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa có những đặc trưng riêng, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa. Quan điểm chức năng dịch thuật và dụng học trong dịch thuật giúp người dịch tập trung vào mục đích giao tiếp của văn bản, từ đó đưa ra các quyết định dịch thuật phù hợp với tính tương thích văn hóa trong dịch thuật. Điều này đặc biệt quan trọng khi dịch Anh Việt văn học, bởi sự khác biệt về văn hóa giữa Anh và Việt có thể rất lớn.

II. Thách Thức Dịch Thuật Văn Học Yếu Tố Văn Hóa và Ngôn Ngữ

Một trong những thách thức lớn nhất trong dịch văn học Anh Việt là việc xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng. Sự khác biệt về khái niệm chức năng trong dịch thuật, lý thuyết chức năng dịch thuật và lý thuyết dụng học đòi hỏi người dịch phải có khả năng phân tích dịch thuật sâu sắc. Bài viết sẽ trình bày chi tiết về những thách thức văn hóa trong dịch thuật và cách tiếp cận từ quan điểm chức năng dịch thuật để giải quyết những khó khăn này.

2.1. Sự Khác Biệt Văn Hóa Ảnh Hưởng Đến Dịch Thuật Văn Học Như Thế Nào

Sự khác biệt văn hóa và dịch thuật có thể thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ cách diễn đạt, sử dụng thành ngữ, tục ngữ đến việc đề cập đến các sự kiện lịch sử, nhân vật văn hóa đặc trưng. Người dịch cần phải hiểu rõ ý nghĩa và giá trị của các yếu tố này trong bối cảnh văn hóa gốc để có thể truyền tải một cách chính xác và phù hợp sang ngôn ngữ đích. Nếu không, bản dịch có thể trở nên xa lạ, khó hiểu hoặc thậm chí sai lệch so với ý đồ của tác giả.

2.2. Vấn Đề Về Tính Tương Đương Văn Hóa Trong Dịch Thuật Anh Việt

Tính tương đương văn hóa trong dịch thuật là một khái niệm quan trọng, đề cập đến việc đảm bảo rằng bản dịch có thể tạo ra những hiệu ứng tương tự như bản gốc đối với người đọc. Điều này không có nghĩa là phải sao chép một cách máy móc tất cả các yếu tố văn hóa, mà là tìm cách chuyển tải ý nghĩa và cảm xúc một cách tự nhiên và phù hợp với bối cảnh văn hóa của người đọc. Việc này đòi hỏi người dịch phải có sự sáng tạo và khả năng thích ứng cao.

III. Phương Pháp Dịch Văn Hóa Tiếp Cận Chức Năng Dụng Học Hiệu Quả

Để giải quyết các thách thức văn hóa trong dịch thuật, quan điểm chức năng dịch thuật và dụng học trong dịch thuật mang đến một hướng tiếp cận hiệu quả. Người dịch cần tập trung vào mục đích giao tiếp của văn bản, thay vì chỉ chú trọng vào việc chuyển đổi ngôn ngữ một cách đơn thuần. Khái niệm chức năng trong dịch thuật cho phép người dịch đưa ra các quyết định dịch thuật dựa trên ngữ cảnh và mục đích của văn bản.

3.1. Vận Dụng Lý Thuyết Chức Năng Trong Dịch Văn Học Anh Việt

Lý thuyết chức năng dịch thuật nhấn mạnh rằng mục đích của bản dịch quan trọng hơn là sự trung thành tuyệt đối với bản gốc. Người dịch cần xác định rõ mục đích của bản dịch (ví dụ: cung cấp thông tin, giải trí, thuyết phục) và điều chỉnh các yếu tố ngôn ngữ và văn hóa sao cho phù hợp với mục đích đó. Điều này có thể bao gồm việc thay đổi cách diễn đạt, lược bỏ hoặc bổ sung thông tin, hoặc điều chỉnh các yếu tố văn hóa để phù hợp với người đọc.

3.2. Ứng Dụng Lý Thuyết Dụng Học Để Xử Lý Các Yếu Tố Văn Hóa

Lý thuyết dụng học tập trung vào việc nghiên cứu cách người đọc hiểu và sử dụng ngôn ngữ trong bối cảnh văn hóa. Người dịch có thể sử dụng các nguyên tắc của lý thuyết dụng học để dự đoán cách người đọc sẽ hiểu bản dịch và điều chỉnh các yếu tố ngôn ngữ và văn hóa để đảm bảo rằng thông điệp được truyền tải một cách chính xác và hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng khi xử lý các yếu tố văn hóa có thể gây hiểu lầm hoặc phản cảm cho người đọc.

3.3. Bí Quyết Duy Trì Tính Chân Thực và Tự Nhiên Khi Dịch Văn Hóa

Việc dịch văn hóa đòi hỏi sự cân bằng giữa tính chân thực (trung thành với ý đồ của tác giả) và tính tự nhiên (phù hợp với bối cảnh văn hóa của người đọc). Người dịch cần phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa và khả năng sáng tạo để tìm ra những giải pháp dịch thuật phù hợp, vừa đảm bảo truyền tải chính xác thông điệp của tác giả, vừa tạo ra một bản dịch dễ hiểu, hấp dẫn và tự nhiên đối với người đọc.

IV. Đánh Giá Chất Lượng Dịch Thuật Phân Tích Dịch Anh Việt Văn Học

Để đánh giá chất lượng dịch thuật văn học, cần có một quy trình phân tích dịch thuật toàn diện. Các yếu tố như tính tương thích văn hóa trong dịch thuật, tính tương đương văn hóa trong dịch thuật, và khả năng truyền tải ý đồ của tác giả đều cần được xem xét. Bài viết sẽ trình bày các tiêu chí và phương pháp đánh giá chất lượng dịch thuật văn học một cách chi tiết.

4.1. Tiêu Chí Đánh Giá Dịch Anh Việt Văn Học Hiệu Quả và Khách Quan

Các tiêu chí đánh giá chất lượng dịch thuật nên bao gồm tính chính xác (truyền tải đúng thông điệp của tác giả), tính tự nhiên (dễ hiểu và phù hợp với bối cảnh văn hóa của người đọc), tính mạch lạc (các ý tưởng được trình bày một cách rõ ràng và logic), và tính thẩm mỹ (ngôn ngữ được sử dụng một cách trau chuốt và hấp dẫn). Việc sử dụng các tiêu chí này giúp đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình đánh giá dịch thuật.

4.2. Phương Pháp Phân Tích Dịch Thuật Chi Tiết So Sánh Dịch Anh Việt

Một phương pháp hiệu quả để phân tích dịch thuật là so sánh dịch Anh Việt một cách chi tiết. Người đánh giá chất lượng dịch thuật văn học cần xem xét cách người dịch đã xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng, cách diễn đạt, và cách sử dụng ngôn ngữ. Việc so sánh này giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu của bản dịch, từ đó đưa ra những nhận xét và đề xuất cải thiện.

4.3. Áp Dụng Mô Hình Đánh Giá Dịch Thuật Của House 2015

Mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật của House (2015) cung cấp một khuôn khổ lý thuyết hữu ích cho việc đánh giá dịch Anh Việt văn học. Mô hình này tập trung vào việc so sánh hồ sơ văn bản của văn bản nguồn và văn bản đích, đồng thời xem xét các yếu tố ngữ cảnh và văn hóa. Áp dụng mô hình này giúp người đánh giá có cái nhìn toàn diện và sâu sắc về chất lượng của bản dịch.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Dịch Harry Potter và Yếu Tố Văn Hóa

Việc dịch thuật văn học như series 'Harry Potter' cho thấy tầm quan trọng của dịch văn hóa. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá dịch Anh Việt văn học trong bối cảnh cụ thể, phân tích cách dịch giả xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng. Kết quả nghiên cứu cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc dịch thuật văn học nói chung.

5.1. Phân Tích Cách Dịch Tên Riêng Trong Harry Potter Góc Độ Văn Hóa

Tên riêng trong 'Harry Potter' thường mang nhiều ý nghĩa biểu tượng và liên quan đến bối cảnh văn hóa Anh. Việc dịch tên riêng đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và khả năng sáng tạo để tìm ra những giải pháp phù hợp. Nghiên cứu này sẽ phân tích cách dịch giả đã xử lý các tên riêng quan trọng trong 'Harry Potter' và đánh giá hiệu quả của các giải pháp đó.

5.2. Dịch Thuật Ngôn Ngữ Vùng Miền Trong Harry Potter Thách Thức và Giải Pháp

'Harry Potter' sử dụng nhiều ngôn ngữ vùng miền đặc trưng của Anh. Việc dịch thuật ngôn ngữ vùng miền là một thách thức lớn, đòi hỏi người dịch phải tìm cách chuyển tải sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa một cách hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ phân tích cách dịch giả đã xử lý ngôn ngữ vùng miền trong 'Harry Potter' và đánh giá hiệu quả của các giải pháp đó.

VI. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Dịch Anh Việt Văn Học

Nghiên cứu dịch Anh Việt văn học tiếp tục là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được quan tâm. Việc phát triển các phương pháp đánh giá chất lượng dịch thuật hiệu quả và đào tạo đội ngũ dịch giả có kiến thức sâu rộng về văn hóa là rất quan trọng. Bài viết kết luận bằng việc đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực này.

6.1. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới Về Dịch Thuật Văn Học và Văn Hóa

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật phù hợp với từng thể loại văn học cụ thể, nghiên cứu ảnh hưởng của bối cảnh văn hóa đối với quá trình dịch thuật, hoặc so sánh hiệu quả của các phương pháp dịch thuật khác nhau trong việc xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Đào Tạo Dịch Giả Văn Học Có Kiến Thức Văn Hóa

Việc đào tạo dịch giả văn học cần chú trọng đến việc cung cấp cho sinh viên kiến thức sâu rộng về văn hóa, kỹ năng phân tích dịch thuật, và khả năng sáng tạo. Ngoài ra, cần khuyến khích sinh viên tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa, đọc sách, và tìm hiểu về các nền văn hóa khác nhau để nâng cao trình độ chuyên môn và mở rộng tầm nhìn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "English-Vietnamese translation assessment of culture-specific references in a literary text: A functional-pragmatic perspective" (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) của nghiên cứu sinh Triệu Thu Hằng (Mã số chuyên ngành: 9220201.01, Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019, người hướng dẫn: PGS.TS. Lê Hùng Tiến) giải quyết một khoảng trống học thuật then chốt trong phân ngành Đánh giá chất lượng dịch thuật (Translation Quality Assessment - TQA).

Kể từ "bước ngoặt văn hóa" (cultural turn) trong nghiên cứu dịch thuật thập niên 1980 (Snell-Hornby, 1988; Bassnett & Lefevere, 1998; Munday, 2016), việc chuyển ngữ các yếu tố mang đặc trưng văn hóa (Culture-Specific References - CSRs) luôn được xem là thách thức phức tạp nhất (Robinson, 2002). Tuy nhiên, phần lớn các công trình trước đây (như Kourosh & Tahmineh, 2010; Fahim & Mazaheri, 2013; Mansoor et al., 2016) chỉ dừng lại ở mức mô tả định tính các chiến lược xử lý CSRs thuần túy mà thiếu vắng một khung đánh giá chất lượng dịch thuật mang tính hệ thống, thực chứng và định lượng. Khoảng trống này càng trở nên nghiêm trọng trong cặp ngôn ngữ Anh-Việt, vốn có khoảng cách loại hình học ngôn ngữ và cấu trúc văn hóa-xã hội sâu sắc (Lê Hùng Tiến, 2015, 2018; Vũ Văn Đại, 2012).

Luận án đặt ra câu hỏi nghiên cứu trung tâm: "To what extent are English culture-specific references in 'Harry Potter and the Philosopher’s Stone' (2014) and their Vietnamese translations equivalent from the functional-pragmatic perspective?" (Các yếu tố mang đặc trưng văn hóa tiếng Anh trong tác phẩm và bản dịch tiếng Việt đạt mức độ tương đương như thế nào xét từ bình diện chức năng-dụng học?). Để giải quyết câu hỏi này, luận án tập trung vào 3 giả thuyết và nhiệm vụ khảo sát tương ứng với 3 nhóm CSRs trọng yếu chiếm hơn 50% tổng số yếu tố văn hóa xuất hiện trong ngữ liệu: (1) Tên riêng mang tải ngữ nghĩa/kí hiệu/ngữ âm (35 loaded proper names); (2) Các dạng thức xưng hô (cặp đại từ nhân xưng "I-you" với 50 biến thể tương đương trong tiếng Việt); và (3) Phương ngữ xã hội - khu vực (regional dialects đại diện bởi phương ngữ West Country của nhân vật Hagrid).

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên mô hình Đánh giá chất lượng dịch thuật Chức năng - Dụng học của Juliane House (2015), tích hợp nguồn lực Thái độ (Attitudinal resources) từ Thuyết Thẩm định (Appraisal Theory) của Martin & White (2005) cùng mô hình Tảng băng văn hóa (Hall, 1995; Katan, 2014; Nguyễn Quang, 2008). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ nguyên bản tiếng Anh Harry Potter and the Philosopher’s Stone (J.K. Rowling, ấn bản 2014) và bản dịch tiếng Việt Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ (Lý Lan dịch, NXB Trẻ, ấn bản 2016), kết hợp tam giác hóa dữ liệu thứ cấp từ biên bản phỏng vấn tác giả, dịch giả và các chuyên gia ngôn ngữ học ứng dụng hàng đầu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa ba dòng nghiên cứu chính: (1) Lý thuyết và phân loại yếu tố mang đặc trưng văn hóa (CSRs); (2) Các trào lưu đánh giá chất lượng dịch thuật (TQA); và (3) Các mô hình phân tích diễn ngôn chức năng hệ thống ứng dụng trong dịch thuật học.

Khái niệm CSRs được chuẩn hóa dựa trên định nghĩa kinh điển của Nord (1997, tr. 137): "a social phenomenon of a culture A that is regarded as relevant by the members of this culture and, when compared with a corresponding social phenomenon in a culture B, is found to be specific in culture B". Về mặt phân loại học, luận án tổng hợp các khung phân loại của Nida (1964), Klingberg (1986), Newmark (1988), và Aixelá (1996) để chứng minh rằng tên riêng (proper names), dạng thức xưng hô (person reference forms) và phương ngữ (regional dialects) là những thành tố trực tiếp cấu thành nghệ thuật khắc họa nhân vật (characterization), nắm giữ tầng sâu giá trị tư tưởng và thái độ của văn bản nghệ thuật thay vì chỉ là lớp vỏ từ vựng bề mặt (Hall, 1995; Katan, 2014).

                      [LỚP BỀ MẶT: Biểu tượng & Ngôn ngữ]
                      - Tên riêng (Proper Names)
                      - Cặp đại từ "I - You"
                      - Phương ngữ âm vị/cú pháp
                     ~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~ (Mực nước nhận thức)
                      [LỚP TẦNG SÂU: Văn hóa & Thái độ]
                      - Thái độ tiềm ẩn (Affect, Judgment, Appreciation)
                      - Trật tự xã hội / Thứ bậc Nho giáo / Thân sơ
                      - Bản sắc cộng đồng & Đẳng cấp xã hội

Về mặt lý thuyết TQA, luận án chỉ ra cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái đối nghịch:

1. Trường phái Dựa trên phản hồi (Response-based / Skopos Theory): Đại diện bởi Vermeer (1989), Reiß & Vermeer (1984), và Nord (1997). Phái này hạ thấp vị thế của văn bản gốc (ST) và khái niệm "tương đương" (equivalence), tuyệt đối hóa mục đích dịch thuật (Skopos) và sự tiếp nhận của độc giả đích. Luận án phản biện rằng Skopos Theory không đủ độ tinh vi để đánh giá văn bản văn học, vì nó bỏ qua các đặc trưng vi mô về mặt phong cách học, ngữ nghĩa học và cấu trúc dụng học (Munday, 2016).
2. Trường phái Dựa trên ngôn ngữ học (Linguistics-based approach): Được phát triển bởi Catford (1965), Wilss (1982), Koller (1979) và House (1997, 2015). Phái này khẳng định vị thế trung tâm của "tương đương ngữ nghĩa và dụng học" (semantic and pragmatic equivalence), xem dịch thuật là quá trình tái lập văn bản trong mối quan hệ biện chứng giữa ngữ cảnh tình huống (Context of Situation) và ngữ cảnh văn hóa (Context of Culture).

Luận án định vị nghiên cứu của mình trong trường phái ngôn ngữ học chức năng, đồng thời so sánh đối chiếu với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với nghiên cứu của Fernandes (2006) về việc dịch tên riêng trong văn học thiếu nhi từ tiếng Anh sang tiếng Bồ Đào Nha (Brazil), luận án của Triệu Thu Hằng không dừng lại ở việc gán nhãn các chiến lược dịch thuật (copy, transliteration, substitution) mà tiến hành đánh giá tổn thất dụng học (pragmatic loss) thông qua hệ thống nguồn lực Thẩm định.
• So với các nghiên cứu của Rosa (2012) và Leppihalme (2014) về chuyển ngữ phương ngữ trong tác phẩm văn học châu Âu, luận án mở rộng ranh giới lý thuyết sang cặp ngôn ngữ Tây - Đông (Anh - Việt), giải quyết sự xung đột giữa phương ngữ biến âm khu vực West Country và hệ thống phương ngữ 3 miền mang tính thanh điệu của tiếng Việt (Alves, 2007; Pham & McLeod, 2016).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Đóng góp đột phá mang tính bản lề của luận án là việc bổ sung và hoàn thiện mô hình TQA của Juliane House (2015) khi vận hành trên cặp ngôn ngữ Anh - Việt. Mô hình nguyên bản của House (2015) vốn được thiết kế và kiểm chứng chủ yếu trên cặp ngôn ngữ gần thuộc ngữ hệ Ấn-Âu (tiếng Anh - tiếng Đức). Khi áp dụng vào tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập, giàu tính tình cảnh và có hệ thống đại từ nhân xưng chịu sự chi phối mạnh mẽ của trật tự thân tộc Nho giáo (Lương Văn Hy, 1990; Nguyễn Quang, 2018) – mô hình bộc lộ hạn chế trong việc đo lường thái độ tiềm ẩn của tác giả (Author's stance) tại thành tố Thức (Tenor).

Luận án đã mở rộng mô hình House (2015) bằng cách tích hợp hệ thống Nguồn lực Thái độ (Attitudinal resources) thuộc Thuyết Thẩm định (Appraisal Theory) của Martin & White (2005), bao gồm 3 trục phạm trù:

1. Cảm xúc (Affect): Đánh giá cảm xúc tích cực/tiêu cực của nhân vật và người kể chuyện (sợ hãi, tin tưởng, giận dữ).
2. Phán xét (Judgment): Đánh giá tư cách đạo đức, năng lực, sự chuẩn mực xã hội (Social Esteem và Social Sanction) được mã hóa trong tên gọi (như Severus Snape, Draco Malfoy, Voldemort).
3. Thẩm định giá trị (Appreciation): Đánh giá giá trị thẩm mỹ và tác động của hiện tượng/thực thể.

Sự tích hợp này cung cấp công cụ định lượng và vi mô hóa việc phân tích "Author's Stance", chuyển hóa nhận định chủ quan thành các chỉ số ngôn ngữ học có thể kiểm chứng được trên văn bản.

                      MÔ HÌNH BỔ SUNG CỦA LUẬN ÁN (HOUSE + MARTIN & WHITE)
        [THỂ LOẠI / GENRE]                                            [NGỮ CẢNH TÌNH HUỐNG]
    Mục đích giao tiếp vĩ mô                                            (Register Analysis)
        TRƯỜNG (Field)                   THỨC (Tenor)                    PHƯƠNG THỨC (Mode)
     - Sự vật, hiện tượng             - Tác giả / Độc giả              - Kênh nói / viết
     - Quá trình chuyển hóa           - Quan hệ xã hội (Đối xứng/Bất)   - Tính liên kết (Cohesion)
       (Material/Mental/Relational)   - Thái độ tác giả (Author Stance)
                                           * Affect (Cảm xúc)
                                           * Judgment (Phán xét)
                                           * Appreciation (Thẩm định)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 khối lý thuyết: Ngôn ngữ học chức năng hệ thống (Halliday, 1973; Martin & Rose, 2008), Mô hình TQA Thực dụng chức năng (House, 2015), và Thuyết Thẩm định (Martin & White, 2005).

Khung phân tích xác lập rõ các điều kiện biên (boundary conditions):

• Cấp độ văn bản: Phân tích vi mô ở cấp độ từ vựng - ngữ pháp (Lexico-grammatical level) gắn chặt với cấu trúc Register (Field, Tenor, Mode) và Genre.
• Cơ chế lọc văn hóa (Cultural Filter): Được xem xét như một thao tác bắt buộc trong dịch thuật thầm lặng (Covert translation) nhằm trung hòa xung đột văn hóa nhưng phải chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt để tránh bóp méo chức năng dụng học của văn bản gốc.
• Chiến lược Bù đắp (Compensation Strategy): Được định nghĩa lại như một giải pháp chuẩn mực để xử lý các khoảng trống từ vựng - văn hóa không thể dịch trực tiếp (untranslatability).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết học Thực chứng kết hợp Hiện thực Phê phán (Critical Realism / Pragmatic Paradigm), xác định rằng ý nghĩa ngôn ngữ vừa có tính khách quan hiển ngôn trong cấu trúc văn bản, vừa mang tính kiến tạo xã hội trong dụng học giao tiếp.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research Design):

• Phân tích định tính (Qualitative): Thủ pháp mô tả - so sánh đối chiếu đa tầng (Descriptive-Comparative Textual Analysis) giữa ST và TT dọc theo các trục biến số Register của House (2015).
• Thống kê định lượng (Quantitative): Thống kê tần số xuất hiện, đo lường tỷ lệ phần trăm phân bổ của các chiến lược dịch thuật, và mức độ tương đương chức năng đạt được trên toàn bộ mẫu khảo sát.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua 4 giai đoạn:

[GIAI ĐOẠN 1: Trích xuất Dữ liệu Sơ cấp]
  - Quét toàn bộ ST (HPPS 2014) & TT (HPPS 2016)
  - Phân loại CSRs (Nida, Klingberg, Newmark) -> Xác lập 3 nhóm chủ đạo (>50% mật độ)
[GIAI ĐOẠN 2: Phân tích Vi mô & Vĩ mô ST - TT]
  - Lập hồ sơ Register (Field, Tenor, Mode) và Genre cho ST
  - Áp dụng Nguồn lực Thái độ (Appraisal Theory) phân tích hàm ý tác giả
  - So sánh đối chiếu với hồ sơ Register và Genre của TT
[GIAI ĐOẠN 3: Tam giác hóa Dữ liệu Thứ cấp (Triangulation)]
  - Biên bản phỏng vấn tác giả J.K. Rowling (BBC Radio)
  - Biên bản tự thuật/phỏng vấn dịch giả Lý Lan
  - Phỏng vấn sâu có cấu trúc với 2 dịch giả chuyên nghiệp và 1 chuyên gia ngôn ngữ học
[GIAI ĐOẠN 4: Tổng hợp & Đánh giá Mức độ Tương đương]
  - Đo lường mức độ tương đương chức năng (Full / Partial / Non-equivalence)
  - Đề xuất mô hình lý thuyết bổ sung và giải pháp chiến lược bù đắp

Độ tin cậy (reliability) và giá trị cấu trúc (construct validity) của nghiên cứu được bảo đảm tuyệt đối thông qua kỹ thuật tam giác hóa 4 chiều: Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation), Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation), Tam giác hóa người nghiên cứu/chuyên gia (Investigator Triangulation), và Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation).

Data và phân tích

Ngữ liệu sơ cấp bao gồm toàn bộ văn bản tác phẩm Harry Potter and the Philosopher’s Stone (ST: 76.874 từ) và bản dịch tiếng Việt (TT). Cỡ mẫu phân tích chuyên sâu gồm:

• 35 loaded proper names được chia thành: Tên tải nghĩa (Semantically loaded, ví dụ: Voldemort, Diagon Alley), Tên tải ký hiệu (Semiotically loaded, ví dụ: Minerva McGonagall, Quirrell), và Tên tải ngữ âm (Phonologically loaded, ví dụ: Dudley Dursley, Mrs. Norris, Severus Snape).
• Cặp xưng hô "I-you" qua hàng trăm lượt thoại, trích xuất được 50 biến thể xưng hô tiếng Việt phản ánh các mô hình quan hệ xã hội phức tạp.
• Toàn bộ hệ thống thoại phương ngữ West Country của nhân vật Rubeus Hagrid (đặc trưng bởi cấu trúc biến âm, nuốt âm "I-yeh", lược ngữ pháp, từ lóng địa phương).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Về tên riêng mang tải (Loaded Proper Names): Dịch giả áp dụng chiến lược giữ nguyên 100% không dịch (Non-translation) cho 35 tên riêng mang tải nghĩa, ký hiệu và ngữ âm. Kết quả phân tích dụng học cho thấy chiến lược này dẫn đến trạng thái "Tương đương chức năng một phần" (Partially Functional Equivalence). Toàn bộ các tài nguyên phán xét đạo đức và cảm xúc tiêu cực mã hóa trong các âm tắc vô thanh /d/, /t/ của Dudley Dursley, nghĩa chiết tự tiếng Pháp "Vol de mort" (chuyến bay của thần chết) của Voldemort, hay biểu tượng nữ thần trí tuệ La Mã của Minerva bị triệt tiêu đối với độc giả đại chúng Việt Nam.
2. Về dạng thức xưng hô (Person Reference Forms): Dịch giả đã chuyển đổi xuất sắc cặp xưng hô trung tính "I-you" trong tiếng Anh thành 50 cặp biến thể xưng hô thuần Việt, đạt mức "Tương đương chức năng hoàn toàn" (Fully Functional Equivalence). Hệ thống xưng hô được tái cấu trúc linh hoạt theo 5 mô hình quan hệ xã hội (Nguyễn Quang, 2018):
   • Quan hệ thù địch, kiêu ngạo (Draco Malfoy - Harry Potter): chuyển dịch thành "mày - tao", "tao - chúng mày".
   • Quan hệ bạn bè thân mật, đồng trang lứa (Harry - Ron): chuyển dịch thành "bồ - mình", "tụi mình", "cậu - tớ".
   • Quan hệ quyền lực bất đối xứng gia đình (Dượng Vernon - Harry): "mày - tao", thể hiện sự áp bức và định kiến xã hội.
   • Quan hệ sư đồ chuẩn mực (Giáo sư McGonagall - Học sinh): "ta - các trò", phản ánh tính tôn ti, trang trọng của môi trường học viện.
   • Quan hệ áp chế quyền uy (Giáo sư Snape - Học sinh): "ta - anh/trò", thể hiện sự xa cách và phán xét nghiêm khắc.
3. Về phương ngữ khu vực (Regional Dialects): Dịch giả sử dụng chiến lược trung hòa hóa tuyệt đối (Neutralization), quy đổi toàn bộ phương ngữ West Country của Hagrid về tiếng Việt phổ thông (chuẩn ngữ Bắc Bộ). Điều này làm mất đi hoàn toàn dấu ấn xuất thân giai cấp công nhân/nông thôn, bản sắc văn hóa địa phương và chất thô mộc, ấm áp của nhân vật, dẫn đến tình trạng "Tương đương chức năng một phần".

Implications đa chiều

Ý nghĩa Lý thuyết

Luận án minh chứng rằng mô hình House (2015) khi kết hợp với Thuyết Thẩm định (Martin & White, 2005) tạo thành một công cụ phân tích diễn ngôn hoàn chỉnh, giải quyết triệt để bài toán đánh giá tính chủ quan của người dịch và thái độ của tác giả văn bản gốc.

Đổi mới Phương pháp luận

Thiết lập quy trình đánh giá TQA kết hợp định tính - định lượng kết hợp phỏng vấn sâu tam giác hóa, có khả năng khái quát hóa và chuyển giao cho các nghiên cứu dịch thuật văn học giữa các cặp ngôn ngữ Tây phương và Đông Á.

Khuyến nghị Thực tiễn cho Dịch thuật và Xuất bản

1. Chiến lược bù đắp cho Tên riêng: Đề xuất áp dụng mô hình "Giữ nguyên tên gốc + Bảng giải nghĩa chú giải thuật ngữ cuối sách (End-of-book Glossary)". Giải pháp này vừa bảo tồn tính ngoại lai và bản quyền thương hiệu, vừa giải mã toàn bộ tầng nghĩa biểu trưng, phán xét và cảm xúc cho độc giả đích mà không làm gián đoạn dòng đọc bằng cước chú chân trang (footnotes).
2. Chiến lược bù đắp cho Phương ngữ: Thay vì trung hòa hóa hoàn toàn, người dịch nên áp dụng "Trung hòa hóa có kiểm soát kết hợp Từ vựng khẩu ngữ thân mật (Neutralization + Colloquialism / Slang / Rural Lexicalization)" để tái lập tính cách thân thiện, mộc mạc và địa vị xã hội của nhân vật mà không gây hiểu lầm tiêu cực về định kiến vùng miền tại Việt Nam.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Giới hạn phạm vi ngữ liệu: Nghiên cứu mới tập trung phân tích tập đầu tiên (Harry Potter and the Philosopher’s Stone) trong bộ tiểu thuyết 7 tập. Mặc dù tập 1 mang tính nền tảng thiết lập toàn bộ hệ thống nhân vật và thuật ngữ, sự biến chuyển phong cách và độ phức tạp tâm lý ở các tập sau chưa được khảo sát liên tục.
2. Giới hạn về loại hình phương ngữ: Ngữ liệu chỉ tập trung vào một đại diện phương ngữ địa phương chính (West Country của Hagrid), chưa mở rộng sang các biến thể phương ngữ xã hội (Sociolects) khác như phương ngữ tầng lớp quý tộc (Upper-crust RP) hay tiếng lóng Cockney.
3. Giới hạn dung lượng mẫu phỏng vấn: Dữ liệu phỏng vấn chuyên gia thứ cấp giới hạn ở 2 dịch giả văn học và 1 chuyên gia đầu ngành.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích toàn diện kho ngữ liệu 7 tập tiểu thuyết Harry Potter bằng công cụ ngôn ngữ học khối liệu (Corpus Linguistics) kết hợp các phần mềm phân tích ngữ liệu chuyên sâu như AntConc hay Wordsmith Tools.
• Khảo sát sự tiếp nhận thực tế của người đọc (Audience Reception) bằng phương pháp thực nghiệm đo mắt (Eye-tracking) hoặc khảo sát tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) để định lượng tác động của bảng chú giải cuối sách đối với trải nghiệm thẩm mỹ.
• Ứng dụng khung lý thuyết mở rộng (House + Martin & White) để đánh giá các tác phẩm văn học kinh điển phương Tây dịch sang tiếng Việt (như các tác phẩm của Charles Dickens, Mark Twain, William Faulkner).

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo ra tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động Học thuật: Được trích dẫn như một nghiên cứu tiên phong tại Việt Nam trong việc đưa mô hình TQA hiện đại của thế giới vào đánh giá thực nghiệm văn học dịch. Mở ra nhánh nghiên cứu liên ngành giữa Ngôn ngữ học ứng dụng, Dụng học giao tiếp và Lý thuyết dịch thuật.
• Ảnh hưởng ngành Xuất bản: Cung cấp tiêu chuẩn thẩm định chất lượng bản dịch văn học cho các nhà xuất bản lớn tại Việt Nam (NXB Trẻ, NXB Kim Đồng, Nhã Nam). Giúp các biên tập viên có bộ tiêu chí định lượng để đánh giá độ chính xác dụng học của bản thảo.
• Đóng góp Giáo dục - Đào tạo: Trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho chương trình đào tạo Thạc sĩ, Tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Anh và Lý thuyết Dịch thuật tại các cơ sở giáo dục đại học trọng điểm quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên Cao học: Nắm bắt phương pháp luận nghiên cứu TQA chuẩn mực, kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu và cách vận dụng Thuyết Thẩm định vào phân tích diễn ngôn dịch thuật.
• Giảng viên & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học: Tiếp cận mô hình lý thuyết bổ sung hoàn chỉnh kết hợp giữa House (2015) và Martin & White (2005) để triển khai các đề tài nghiên cứu tương đương trên các cặp ngôn ngữ khác.
• Dịch giả chuyên nghiệp & Biên tập viên Nhà xuất bản: Sở hữu cẩm nang chiến lược thực hành (bù đắp tên riêng bằng bảng chú giải, xử lý đại từ xưng hô qua bộ lọc văn hóa, tái tạo phương ngữ bằng khẩu ngữ) nhằm nâng cao chất lượng bản dịch.
• Cơ quan quản lý bản quyền & dịch thuật: Có căn cứ khoa học khách quan để xây dựng khung đánh giá chất lượng dịch phẩm xuất bản trên thị trường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc bổ sung và hoàn thiện Mô hình Đánh giá Chất lượng Dịch thuật Chức năng - Dụng học của Juliane House (2015) thông qua việc tích hợp Nguồn lực Thái độ (Attitudinal resources: Affect, Judgment, Appreciation) thuộc Thuyết Thẩm định của Martin & White (2005) vào biến số Thức (Tenor). Sự tích hợp này giúp mô hình House giải quyết triệt để hạn chế khi đánh giá các cặp ngôn ngữ khác biệt loại hình như Anh - Việt, cho phép bóc tách và định lượng hóa chính xác thái độ, lập trường tư tưởng tiềm ẩn của tác giả nguyên bản bị mã hóa trong các yếu tố văn hóa đặc thù.

2. Điểm mới về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình quốc tế đi trước?

So với các nghiên cứu của Fernandes (2006) hay Al-Qinai (2000), luận án vượt trội nhờ thiết kế tam giác hóa dữ liệu 4 chiều (Four-fold Triangulation). Nghiên cứu không chỉ đối chiếu đơn thuần văn bản ST - TT trên giấy mà phối hợp chặt chẽ giữa phân tích văn bản chức năng - dụng học với việc khai thác ngữ liệu phỏng vấn sâu nguyên tác giả (J.K. Rowling), tự thuật của chính dịch giả (Lý Lan), cùng biên bản phỏng vấn đối chứng độc lập với 2 dịch giả văn học chuyên nghiệp và 1 chuyên gia ngôn ngữ học ứng dụng hàng đầu.

3. Phát hiện bất ngờ nhất về mặt dữ liệu và cách giải thích lý thuyết?

Phát hiện ấn tượng nhất nằm ở sự tương phản sâu sắc: Trong khi dịch giả chọn giải pháp trung hòa hóa triệt để (Neutralization) với phương ngữ và giữ nguyên 100% không dịch (Non-translation) với tên riêng dẫn đến tổn thất dụng học đáng kể, thì ở nhóm Dạng thức xưng hô ("I-you" dyads), dịch giả đã sáng tạo ra 50 biến thể xưng hô thuần Việt. Sự chuyển đổi này đạt mức độ tương đương chức năng hoàn hảo, phản ánh chính xác các mạng lưới quan hệ xã hội phức tạp nhờ vận dụng thành công Bộ lọc văn hóa (Cultural filter) dựa trên nền tảng trật tự thân tộc và tôn ti xã hội Việt Nam (Lương Văn Hy, 1990; Nguyễn Quang, 2018).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích 6 bước minh bạch, chuẩn hóa từ khâu phân loại CSRs, thiết lập hồ sơ Register/Genre, mã hóa nguồn lực thái độ theo Appraisal Theory, đến khung bảng đối chiếu ST-TT và bảng câu hỏi phỏng vấn chuẩn hóa (được cung cấp chi tiết trong các Phụ lục A, B, C, D, E, F, G). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình này trên các tác phẩm văn học khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hướng chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Xây dựng kho ngữ liệu số song ngữ Anh-Việt quy mô lớn (Corpus-based Translation Studies) cho toàn bộ thể loại văn học kỳ ảo (Fantasy literature).
2. Kiểm chứng thực nghiệm mức độ tiếp nhận tâm lý - nhận thức của độc giả đối với các chiến lược bù đắp (Glossary vs. Footnotes) bằng công nghệ theo dõi chuyển động mắt (Eye-tracking).
3. Ứng dụng mô hình House - Martin & White vào việc tinh chỉnh và đánh giá chất lượng dịch thuật tự động (Machine Translation Post-Editing) cho các văn bản nghệ thuật giàu hàm lượng văn hóa.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết trọn vẹn và xuất sắc câu hỏi nghiên cứu trung tâm, xác định chính xác mức độ tương đương chức năng của 3 nhóm CSRs trọng yếu trong bản dịch tiếng Việt tác phẩm Harry Potter and the Philosopher’s Stone.
2. Xác lập bước tiến đột phá về mặt lý luận khi bổ sung thành công Thuyết Thẩm định (Martin & White, 2005) vào Mô hình TQA của Juliane House (2015), khắc phục khoảng trống đánh giá thái độ tác giả trên cặp ngôn ngữ Anh - Việt.
3. Minh chứng thực nghiệm giá trị của kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu đa tầng trong nghiên cứu dịch thuật học, kết hợp hài hòa giữa định tính, định lượng và phỏng vấn chuyên gia.
4. Đưa ra các khuyến nghị chiến lược có giá trị ứng dụng cao cho ngành xuất bản: Chiến lược bù đắp (Compensation strategy) kết hợp bảng chú giải cuối sách cho tên riêng mang tải và chiến lược trung hòa hóa kết hợp khẩu ngữ hóa cho phương ngữ nhân vật.
5. Khẳng định vai trò tất yếu của bộ lọc văn hóa (Cultural filter) trong dịch thuật văn học, mở ra hướng tiếp cận mới cho nghiên cứu phân tích diễn ngôn và đánh giá dịch thuật liên ngôn ngữ - liên văn hóa tại Việt Nam và trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES ***** TRIỆU THU HẰNG ENGLISH-VIETNAMESE TRANSLATION ASSESSMENT OF CULTURE-SPECIFIC REFERENCES IN A LITERARY TEXT: A FUNCTIONAL-PRAGMATIC PERSPECTIVE (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trƣng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201.01 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics Supervisor: Assoc. LÊ HÙNG TIẾN HANOI – 2019 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES FACULTY OF POST-GRADUATE STUDIES ***** TRIỆU THU HẰNG ENGLISH-VIETNAMESE TRANSLATION ASSESSMENT OF CULTURE-SPECIFIC REFERENCES IN A LITERARY TEXT: A FUNCTIONAL-PRAGMATIC PERSPECTIVE (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trƣng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201.01 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics Supervisor: Assoc. LÊ HÙNG TIẾN HANOI – 2019 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] STATEMENT OF AUTHORSHIP The thesis entitled: “English-Vietnamese translation assessment of culture- specific references in a literary text: A functional-pragmatic perspective” has been submitted for the degree of Doctor of Philosophy. I, the undersigned, hereby declare that I am the sole author of this thesis, I have fully acknowledged and referenced the ideas and work of others, whether published or unpublished, in my thesis.

The thesis does not contain work extracted from a thesis, dissertation or research paper previously presented for another degree or diploma at this or any other university. Signature TRIỆU THU HẰNG i TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABSTRACT This descriptive, comparative, and evaluative study attempts to assess the English-Vietnamese translation of culture-specific references (CSRs) in a literary text from the functional-pragmatic perspective of House‟s model (2015). After operating House‟s model (2015) in the context of English- Vietnamese translation, the supplementation for the model in this context is drawn out. This study focuses on the three categories of CSRs, namely proper names, person reference forms, and regional dialects in a literary text.

The qualitative analysis approach, with descriptive and comparative procedures, was primarily adopted in this study. The quantitative analysis was employed to count the frequency of translation strategies adopted by the translator in translating the chosen CSRs. The primary sources of data include the Source Text (ST – “Harry Potter and the Philosopher‟s Stone”, 2014), the Target Text (TT – “Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ”, 2016), the three categories of proper names, person reference forms and regional dialects in the ST and their equivalents in the TT. The primary sources of data were analyzed and assessed from the functional-pragmatic perspective of House (2015).

The secondary sources of data, employed to triangulate with the textual analysis of the primary sources of data from the functional-pragmatic perspective, include the interview transcripts of the ST author, the translator, and interviews with two other literary translators and an expert in the field. Such triangulation was deployed to ensure the trustworthiness of the study. The study yields the following findings. As far as proper names are concerned, the non-translation strategy is adopted for 35 loaded proper names, which entails “partially functional equivalence” in the TT as compared to those in the ST.

Accordingly, compensation strategy (non- translation plus end-of-book glossary) is recommended to compensate the linguistic and cultural differences. Regarding person reference forms, the neutral “I-you” dyad has been translated into 50 equivalent variants in Vietnamese, which reveals functional equivalence in accordance with the ii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] examined situational and cultural contexts. Concerning regional dialects, regional dialects in the ST have virtually been neutralized in the TT, which results in “partially functional equivalence” in the TT as compared to those in the ST. Accordingly, compensation strategy is recommended with the choice of “neutralization” in combination with “colloquial language” to convey the social status and the friendliness of the protagonist.

It is revealed that cultural filter is inevitable in translating across cultures. Based on the findings of the three CSR groups, several reasons underlying the translation strategies adopted by the translator are also pointed out. Reflecting on the findings of three CSRs categories in relation to the theoretical framework, the supplementation for House‟s functional-pragmatic model is drawn out. This study offers evidence on the adoption of Attitudinal resources of Appraisal Theory (Martin & White, 2005) to uncover the author‟s attitudes embedded in CSRs in the text, which helps to fulfill the aim of translation assessment.

Besides, compensation strategy is recommended to compensate the linguistic and cultural differences in translating CSRs. Theoretically, this study provides evidence on the adoption of Attitudinal resources (Martin & White, 2005) to explore the author‟s attitudes embedded in CSRs in the text, which serves the translation assessment purpose. Methodologically, the contribution lies in the triangulation of textual analysis from the functional-pragmatic perspective with the interviews of the author, the translator, other translators, and an expert in the field. Practically, compensation strategy is recommended in dealing with CSRs from English to Vietnamese.

iii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ACKNOWLEDGEMENTS This thesis would not have been made possible without the guidance and the support of individuals who contributed and extended their valuable assistance in the preparation and completion of this study. I would like to express my heartfelt gratitude to my supervisor, Assoc. Lê Hùng Tiến who inflames the fervent passion inside me towards the research topic and research progress. Without his continuously constructive feedback and encouragement, the graduation paper could not come into being.

Besides, I am deeply grateful to Dr. Huỳnh Anh Tuấn whose guidance and insightful comments are of profound significance during my research journey. I also wish to extend my gratitude to Prof. Nguyễn Hoà and Prof.

Nguyễn Quang whose orientations and feedback are absolutely invaluable to me. My profound thanks extend to Prof. Hoàng Văn Vân, Assoc. Lâm Quang Đông, Assoc.

Phan Văn Hoà, Assoc. Nguyễn Văn Trào, Assoc. Trương Viên, Assoc. Phan Văn Quế, Assoc.

Hoàng Tuyết Minh, Assoc. Lê Văn Canh, Dr. Trương Bạch Lê, Dr. Trần Bá Tiến, Dr.

Nguyễn Đức Hoạt, Dr. Nguyễn Thu Hạnh, Dr. Đỗ Thanh Hà, Dr. Hoàng Thị Hạnh, Dr.

Đỗ Minh Hoàng, Dr. Phạm Thị Thuỷ who commented on my research proposal and presentations and provided me with many valuable ideas to develop my research from the beginning of my journey. My sincere thanks also go to the colleagues and friends at the Faculty of English Language Teacher Education, the University of Languages and International Studies (ULIS) - Vietnam National University (VNU) for their continuous motivation, support, and valuable advice for me throughout this journey. I will never forget strong support from Ms.

Linh, and Ms. They have always supported me through thick and thin of my PhD Journey. Last but not least, I wish to thank my warm-hearted parents, my husband and my son for their immense tenderness, deep empathy, inspiration, and support to guide me throughout upheavals and realize tremendous ambition. iv TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TABLE OF CONTENTS STATEMENT OF AUTHORSHIP ……………………………………………… i ABSTRACT …………………………………………………………………….

iv TABLE OF CONTENTS ……………………………………………………. v LIST OF ABBREVIATIONS …………………………………………………… ix LIST OF FIGURES AND TABLES ……………………………………………. Statement of the problem ……………. Research aim and question …………………………………………….

Scope of the study ……………………………………………………………. Contributions of the study ……………………………………………………. Organization of the thesis ……………………………………………………. 6 CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW …………………………………….1 Culture-specific references …………….1 Notion of culture-specific references ……………………………………… 7 2.3 Person reference forms …………………………………………………….2 Translation assessment approaches ……………………………………….1 Translation assessment approaches ……………………………………….1 Response-based approach …………………………………………… 23 2.2 Linguistics-based approach ………………………………………….2 Translation assessment models …………………………………………….4 Discussion on TQA models ………………………………………….

28 v TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 House’s functional-pragmatic model …………………………………….1 Theoretical bases of House‟s model (2015) ……………………………….2 Context of situation and context of culture …………………….3 Function of language and function of text …………………….2 Operation of House‟s model (2015) ……………………………….3 A functional-pragmatic model ……………………………………….4 Overt and covert translation ………………………………………….3 Strengths and limitations of House‟s model (2015) ……………………….4 Adaptation of House‟s model for the research aim ……………………….5 Attitudinal resources of Appraisal theory (2005) in House‟s model (2015) 48 2.4 Previous studies on translation assessment of culture-specific references 52 2.1 Previous studies on culture-specific references …………………………… 53 2.2 Previous studies on translation assessment ………………………………. 61 CHAPTER 3: RESEARCH METHODOLOGY …………………………….3 Analytical framework of the study ………………………………………….4 Data collection procedures ………………………………………………….2 Culture-specific references in the text ………………………………….3 Interview transcripts of author and translator ………………………….4 Interviews of two translators and an expert in the field ……………….2 Analysis of interview data ……………………………………………… 82 vi TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. 89 CHAPTER 4: FINDINGS AND DISCUSSION ……………………………… 91 4.1 Findings of English-Vietnamese translation assessment of proper names 92 4.2 Discussion of the findings ……….1 Revisiting the research question .2 Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework .2 Person reference forms …………………………….1 Findings of English-Vietnamese translation assessment of person 127 reference forms ……….2 Discussion of the findings .1 Revisiting the research question .2 Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework .1 Findings of English-Vietnamese translation assessment of regional 153 dialects …………….2 Discussion of the findings ……….1 Revisiting the research question .2 Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework .4 Supplementation for House’s model .1 Recapitulation of the study ….1 English-Vietnamese translation assessment of Proper names …………… 178 5.2 English-Vietnamese translation assessment of Person reference forms … 179 vii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 English-Vietnamese translation assessment of Regional dialects ……….2 Contributions of the study …………………………….1 Implications for theory …………………….2 Implications for research …………………….3 Implications for practice ………………….4 Limitations and further research avenues. 188 RESEARCHER’S ARTICLES RELATED TO THE THESIS …………….

I APPENDIX A: Proper names in the ST and TT ………………………………… III APPENDIX B: Person reference forms in the ST and TT ………………………. XII APPENDIX C: Regional dialects in the ST and TT ……………………………. XXVI APPENDIX D: Interview scripts of the author of “HPPS” ……………………… XXXVII APPENDIX E: Interview scripts of the translator of “HPPS” …………………. LXIV APPENDIX F: Guided questions for interviewing other translators and an expert LXXVIII APPENDIX G: Minutes of interviewing other translators and an expert ……….

XCIII viii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABBREVIATIONS AND CONVENTIONS Source Language SL Target Language TL Source Text ST Target Text TT Culture-Specific References CSRs Translation Quality Assessment TQA Harry Potter and the Philosopher‟s Stone HPPS Positive (Attitude) + Negative (Attitude) - ix TIEU LUAN MOI download : [e-mail] FIGURES AND TABLES CHAPTER 1: INTRODUCTION Figure 1.1 Holmes‟ map of translation studies (cited in Toury, 1995, p.2 Applied branch in Holmes‟ map of translation studies 2 (cited in Toury, 1995, p. 10) CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW Figure 2.1 Iceberg model of culture 8 (adapted from Hall, 1995; Katan, 2014, p.2 Iceberg model of culture (Nguyễn Quang, 2008, p.1 Circular relationship: Kinship terms in social addressing 16 (Nguyễn Quang, 2018, p.2 Horizontal relationship - Type I (Nguyễn Quang, 2018, p.3 Horizontal relationship - Type II (Nguyễn Quang, 2018, p.4 Dynamic relationship - Type I (Nguyễn Quang, 2018, p.5 Dynamic relationship - Type II (Nguyễn Quang, 2018, p.6 Dynamic relationship - Type III (Nguyễn Quang, 2018, p.3 Three levels of text analysis (adapted from Martin & Rose, 2008, p.4 Relation between language and social context 32 (Martin & Rose, 2008, p.5 House‟s TQA model (2015, p.6 Extent of equivalence of the study 42 Figure 2.7 Theoretical framework of the study (adapted from House‟s model, 2015) 44 Table 2.1 Affect of Attitudinal resources (Martin & White, 2005, p.2 Judgment - social esteem of Attitudinal resources 50 (Martin & White, 2005, p.3 Judgment - social sanction of Attitudinal resources 51 (Martin & White, 2005, p.4 Appreciation of Attitudinal resources 51 (Martin & White, 2005, p.1 Review of previous studies on CSRs 54 Table 2.2 Review of previous studies on TQA 61 CHAPTER 3: METHODOLOGY Table 3.1 Description of the ST and TT 73 Table 3.1 Background information of the author of “HPPS” 76 Table 3.2 Background information of the translator of “HPPS” 77 Table 3.