Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hóa trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học

Đánh giá các tham chiếu văn hóa trong văn bản văn học từ góc độ chức năng và thực tiễn trong luận văn thạc sĩ dịch tiếng Anh - Việt.

• Tác giả: Triệu Thu Hằng
• Người hướng dẫn: Assoc. Lê Hùng Tiến
• Trường học: Vietnam National University, Hanoi University of Languages and International Studies
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: Đánh giá dịch Anh - Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng - dụng học
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• STATEMENT OF AUTHORSHIP
• ABSTRACT
• ACKNOWLEDGEMENTS
• LIST OF ABBREVIATIONS
• LIST OF FIGURES AND TABLES
• 1. CHAPTER 1: INTRODUCTION
• 1.1. Statement of the problem
• 1.2. Research aim and question
• 1.3. Scope of the study
• 1.4. Contributions of the study
• 1.5. Organization of the thesis
• 2. CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW
• 2.1. Culture-specific references
• 2.1.1. Notion of culture-specific references
• 2.1.2. Person reference forms
• 2.2. Translation assessment approaches
• 2.2.1. Translation assessment approaches
• 2.2.1.1. Response-based approach
• 2.2.1.2. Linguistics-based approach
• 2.2.2. Translation assessment models
• 2.2.2.1. Discussion on TQA models
• 2.3. House’s functional-pragmatic model
• 2.3.1. Theoretical bases of House’s model (2015)
• 2.3.1.1. Context of situation and context of culture
• 2.3.1.2. Function of language and function of text
• 2.3.2. Operation of House’s model (2015)
• 2.3.2.1. A functional-pragmatic model
• 2.3.2.2. Overt and covert translation
• 2.3.3. Strengths and limitations of House’s model (2015)
• 2.3.4. Adaptation of House’s model for the research aim
• 2.3.5. Attitudinal resources of Appraisal theory (2005) in House’s model (2015)
• 2.4. Previous studies on translation assessment of culture-specific references
• 2.4.1. Previous studies on culture-specific references
• 2.4.2. Previous studies on translation assessment
• 3. CHAPTER 3: RESEARCH METHODOLOGY
• 3.1. Analytical framework of the study
• 3.2. Data collection procedures
• 3.2.1. Culture-specific references in the text
• 3.2.2. Interview transcripts of author and translator
• 3.2.3. Interviews of two translators and an expert in the field
• 3.3. Analysis of interview data
• 4. CHAPTER 4: FINDINGS AND DISCUSSION
• 4.1. Proper names
• 4.1.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of proper names
• 4.1.2. Discussion of the findings
• 4.1.2.1. Revisiting the research question
• 4.1.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.2. Person reference forms
• 4.2.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of person reference forms
• 4.2.2. Discussion of the findings
• 4.2.2.1. Revisiting the research question
• 4.2.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.3. Regional dialects
• 4.3.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of regional dialects
• 4.3.2. Discussion of the findings
• 4.3.2.1. Revisiting the research question
• 4.3.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.4. Supplementation for House’s model
• 5. CHAPTER 5: CONCLUSION
• 5.1. Recapitulation of the study
• 5.1.1. English-Vietnamese translation assessment of Proper names
• 5.1.2. English-Vietnamese translation assessment of Person reference forms
• 5.1.3. English-Vietnamese translation assessment of Regional dialects
• 5.2. Contributions of the study
• 5.2.1. Implications for theory
• 5.2.2. Implications for research
• 5.2.3. Implications for practice
• 5.3. Limitations and further research avenues
• RESEARCHER’S ARTICLES RELATED TO THE THESIS
• APPENDIX A: Proper names in the ST and TT
• APPENDIX B: Person reference forms in the ST and TT
• APPENDIX C: Regional dialects in the ST and TT
• APPENDIX D: Interview scripts of the author of “HPPS”
• APPENDIX E: Interview scripts of the translator of “HPPS”
• APPENDIX F: Guided questions for interviewing other translators and an expert
• APPENDIX G: Minutes of interviewing other translators and an expert

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Dịch Anh Việt Văn Học và Văn Hóa

Nghiên cứu dịch Anh Việt văn học ngày càng được quan tâm, đặc biệt là khi xét đến yếu tố văn hóa và dịch thuật. Các yếu tố văn hóa trong dịch thuật đóng vai trò then chốt trong việc truyền tải ý nghĩa và giá trị của tác phẩm gốc. Việc đánh giá chất lượng dịch thuật văn học không chỉ dựa trên yếu tố ngôn ngữ mà còn phải xem xét đến khả năng chuyển tải tính tương thích văn hóa trong dịch thuật. Bài viết này sẽ đi sâu vào việc đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố văn hóa trong văn học, đặc biệt từ góc độ quan điểm chức năng dịch thuật và dụng học trong dịch thuật.

1.1. Tầm Quan Trọng của Yếu Tố Văn Hóa trong Dịch Văn Học

Văn học là tấm gương phản chiếu bối cảnh văn hóa của một quốc gia, dân tộc. Do đó, việc dịch văn học không chỉ đơn thuần là chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là dịch văn hóa. Các yếu tố như phong tục tập quán, lịch sử, tín ngưỡng, giá trị đạo đức đều cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo tính tương đồng văn hóa trong dịch thuật. Nếu bỏ qua các yếu tố này, bản dịch có thể trở nên khô khan, thiếu sức sống, thậm chí gây hiểu lầm hoặc phản cảm cho người đọc.

1.2. Thách Thức Dịch Văn Hóa và Quan Điểm Chức Năng Dụng Học

Việc dịch văn hóa luôn đi kèm với nhiều thách thức văn hóa trong dịch thuật. Mỗi ngôn ngữ và bối cảnh văn hóa có những đặc trưng riêng, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa. Quan điểm chức năng dịch thuật và dụng học trong dịch thuật giúp người dịch tập trung vào mục đích giao tiếp của văn bản, từ đó đưa ra các quyết định dịch thuật phù hợp với tính tương thích văn hóa trong dịch thuật. Điều này đặc biệt quan trọng khi dịch Anh Việt văn học, bởi sự khác biệt về văn hóa giữa Anh và Việt có thể rất lớn.

II. Thách Thức Dịch Thuật Văn Học Yếu Tố Văn Hóa và Ngôn Ngữ

Một trong những thách thức lớn nhất trong dịch văn học Anh Việt là việc xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng. Sự khác biệt về khái niệm chức năng trong dịch thuật, lý thuyết chức năng dịch thuật và lý thuyết dụng học đòi hỏi người dịch phải có khả năng phân tích dịch thuật sâu sắc. Bài viết sẽ trình bày chi tiết về những thách thức văn hóa trong dịch thuật và cách tiếp cận từ quan điểm chức năng dịch thuật để giải quyết những khó khăn này.

2.1. Sự Khác Biệt Văn Hóa Ảnh Hưởng Đến Dịch Thuật Văn Học Như Thế Nào

Sự khác biệt văn hóa và dịch thuật có thể thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ cách diễn đạt, sử dụng thành ngữ, tục ngữ đến việc đề cập đến các sự kiện lịch sử, nhân vật văn hóa đặc trưng. Người dịch cần phải hiểu rõ ý nghĩa và giá trị của các yếu tố này trong bối cảnh văn hóa gốc để có thể truyền tải một cách chính xác và phù hợp sang ngôn ngữ đích. Nếu không, bản dịch có thể trở nên xa lạ, khó hiểu hoặc thậm chí sai lệch so với ý đồ của tác giả.

2.2. Vấn Đề Về Tính Tương Đương Văn Hóa Trong Dịch Thuật Anh Việt

Tính tương đương văn hóa trong dịch thuật là một khái niệm quan trọng, đề cập đến việc đảm bảo rằng bản dịch có thể tạo ra những hiệu ứng tương tự như bản gốc đối với người đọc. Điều này không có nghĩa là phải sao chép một cách máy móc tất cả các yếu tố văn hóa, mà là tìm cách chuyển tải ý nghĩa và cảm xúc một cách tự nhiên và phù hợp với bối cảnh văn hóa của người đọc. Việc này đòi hỏi người dịch phải có sự sáng tạo và khả năng thích ứng cao.

III. Phương Pháp Dịch Văn Hóa Tiếp Cận Chức Năng Dụng Học Hiệu Quả

Để giải quyết các thách thức văn hóa trong dịch thuật, quan điểm chức năng dịch thuật và dụng học trong dịch thuật mang đến một hướng tiếp cận hiệu quả. Người dịch cần tập trung vào mục đích giao tiếp của văn bản, thay vì chỉ chú trọng vào việc chuyển đổi ngôn ngữ một cách đơn thuần. Khái niệm chức năng trong dịch thuật cho phép người dịch đưa ra các quyết định dịch thuật dựa trên ngữ cảnh và mục đích của văn bản.

3.1. Vận Dụng Lý Thuyết Chức Năng Trong Dịch Văn Học Anh Việt

Lý thuyết chức năng dịch thuật nhấn mạnh rằng mục đích của bản dịch quan trọng hơn là sự trung thành tuyệt đối với bản gốc. Người dịch cần xác định rõ mục đích của bản dịch (ví dụ: cung cấp thông tin, giải trí, thuyết phục) và điều chỉnh các yếu tố ngôn ngữ và văn hóa sao cho phù hợp với mục đích đó. Điều này có thể bao gồm việc thay đổi cách diễn đạt, lược bỏ hoặc bổ sung thông tin, hoặc điều chỉnh các yếu tố văn hóa để phù hợp với người đọc.

3.2. Ứng Dụng Lý Thuyết Dụng Học Để Xử Lý Các Yếu Tố Văn Hóa

Lý thuyết dụng học tập trung vào việc nghiên cứu cách người đọc hiểu và sử dụng ngôn ngữ trong bối cảnh văn hóa. Người dịch có thể sử dụng các nguyên tắc của lý thuyết dụng học để dự đoán cách người đọc sẽ hiểu bản dịch và điều chỉnh các yếu tố ngôn ngữ và văn hóa để đảm bảo rằng thông điệp được truyền tải một cách chính xác và hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng khi xử lý các yếu tố văn hóa có thể gây hiểu lầm hoặc phản cảm cho người đọc.

3.3. Bí Quyết Duy Trì Tính Chân Thực và Tự Nhiên Khi Dịch Văn Hóa

Việc dịch văn hóa đòi hỏi sự cân bằng giữa tính chân thực (trung thành với ý đồ của tác giả) và tính tự nhiên (phù hợp với bối cảnh văn hóa của người đọc). Người dịch cần phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa và khả năng sáng tạo để tìm ra những giải pháp dịch thuật phù hợp, vừa đảm bảo truyền tải chính xác thông điệp của tác giả, vừa tạo ra một bản dịch dễ hiểu, hấp dẫn và tự nhiên đối với người đọc.

IV. Đánh Giá Chất Lượng Dịch Thuật Phân Tích Dịch Anh Việt Văn Học

Để đánh giá chất lượng dịch thuật văn học, cần có một quy trình phân tích dịch thuật toàn diện. Các yếu tố như tính tương thích văn hóa trong dịch thuật, tính tương đương văn hóa trong dịch thuật, và khả năng truyền tải ý đồ của tác giả đều cần được xem xét. Bài viết sẽ trình bày các tiêu chí và phương pháp đánh giá chất lượng dịch thuật văn học một cách chi tiết.

4.1. Tiêu Chí Đánh Giá Dịch Anh Việt Văn Học Hiệu Quả và Khách Quan

Các tiêu chí đánh giá chất lượng dịch thuật nên bao gồm tính chính xác (truyền tải đúng thông điệp của tác giả), tính tự nhiên (dễ hiểu và phù hợp với bối cảnh văn hóa của người đọc), tính mạch lạc (các ý tưởng được trình bày một cách rõ ràng và logic), và tính thẩm mỹ (ngôn ngữ được sử dụng một cách trau chuốt và hấp dẫn). Việc sử dụng các tiêu chí này giúp đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình đánh giá dịch thuật.

4.2. Phương Pháp Phân Tích Dịch Thuật Chi Tiết So Sánh Dịch Anh Việt

Một phương pháp hiệu quả để phân tích dịch thuật là so sánh dịch Anh Việt một cách chi tiết. Người đánh giá chất lượng dịch thuật văn học cần xem xét cách người dịch đã xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng, cách diễn đạt, và cách sử dụng ngôn ngữ. Việc so sánh này giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu của bản dịch, từ đó đưa ra những nhận xét và đề xuất cải thiện.

4.3. Áp Dụng Mô Hình Đánh Giá Dịch Thuật Của House 2015

Mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật của House (2015) cung cấp một khuôn khổ lý thuyết hữu ích cho việc đánh giá dịch Anh Việt văn học. Mô hình này tập trung vào việc so sánh hồ sơ văn bản của văn bản nguồn và văn bản đích, đồng thời xem xét các yếu tố ngữ cảnh và văn hóa. Áp dụng mô hình này giúp người đánh giá có cái nhìn toàn diện và sâu sắc về chất lượng của bản dịch.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Dịch Harry Potter và Yếu Tố Văn Hóa

Việc dịch thuật văn học như series 'Harry Potter' cho thấy tầm quan trọng của dịch văn hóa. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá dịch Anh Việt văn học trong bối cảnh cụ thể, phân tích cách dịch giả xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng. Kết quả nghiên cứu cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc dịch thuật văn học nói chung.

5.1. Phân Tích Cách Dịch Tên Riêng Trong Harry Potter Góc Độ Văn Hóa

Tên riêng trong 'Harry Potter' thường mang nhiều ý nghĩa biểu tượng và liên quan đến bối cảnh văn hóa Anh. Việc dịch tên riêng đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và khả năng sáng tạo để tìm ra những giải pháp phù hợp. Nghiên cứu này sẽ phân tích cách dịch giả đã xử lý các tên riêng quan trọng trong 'Harry Potter' và đánh giá hiệu quả của các giải pháp đó.

5.2. Dịch Thuật Ngôn Ngữ Vùng Miền Trong Harry Potter Thách Thức và Giải Pháp

'Harry Potter' sử dụng nhiều ngôn ngữ vùng miền đặc trưng của Anh. Việc dịch thuật ngôn ngữ vùng miền là một thách thức lớn, đòi hỏi người dịch phải tìm cách chuyển tải sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa một cách hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ phân tích cách dịch giả đã xử lý ngôn ngữ vùng miền trong 'Harry Potter' và đánh giá hiệu quả của các giải pháp đó.

VI. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Dịch Anh Việt Văn Học

Nghiên cứu dịch Anh Việt văn học tiếp tục là một lĩnh vực đầy tiềm năng và cần được quan tâm. Việc phát triển các phương pháp đánh giá chất lượng dịch thuật hiệu quả và đào tạo đội ngũ dịch giả có kiến thức sâu rộng về văn hóa là rất quan trọng. Bài viết kết luận bằng việc đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực này.

6.1. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới Về Dịch Thuật Văn Học và Văn Hóa

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật phù hợp với từng thể loại văn học cụ thể, nghiên cứu ảnh hưởng của bối cảnh văn hóa đối với quá trình dịch thuật, hoặc so sánh hiệu quả của các phương pháp dịch thuật khác nhau trong việc xử lý các yếu tố văn hóa đặc trưng.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Đào Tạo Dịch Giả Văn Học Có Kiến Thức Văn Hóa

Việc đào tạo dịch giả văn học cần chú trọng đến việc cung cấp cho sinh viên kiến thức sâu rộng về văn hóa, kỹ năng phân tích dịch thuật, và khả năng sáng tạo. Ngoài ra, cần khuyến khích sinh viên tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa, đọc sách, và tìm hiểu về các nền văn hóa khác nhau để nâng cao trình độ chuyên môn và mở rộng tầm nhìn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dịch thuật học (Translation Studies) từ thập niên 1980 đã chứng kiến sự chuyển dịch văn hóa (cultural turn) với sự đóng góp của nhiều học giả như Bochner (1981), Snell-Hornby (1988, 2006), Leppihalme (1997), Bassnett và Lefevere (1998), Katan (2014), Munday (2016). Trong các thách thức của chuyển dịch liên văn hóa, việc xử lý các yếu tố mang đặc trưng văn hóa (Culture-Specific References - CSRs) được nhìn nhận là một tác vụ phức tạp (Robinson, 2002). Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về CSRs (Kourosh & Tahmineh, 2010; Qing, 2010; Fahim & Mazaheri, 2013; Salehi, 2013; Balaban & Caclayan, 2014; Bracai, 2015; Mono và cộng sự, 2015; Moradi và cộng sự, 2015; Sasaninejad & Delpazir, 2015; Anari & Sanjarami, 2016; Farahani & Mokhtari, 2016; Mansoor và cộng sự, 2016), phần lớn các nghiên cứu này chỉ dừng lại ở mức độ mô tả các chiến lược dịch thuật đã được áp dụng. Luận án chỉ ra rằng hiện nay vẫn còn thiếu vắng các công trình đánh giá chất lượng dịch thuật (Translation Quality Assessment - TQA) đối với các yếu tố mang đặc trưng văn hóa, đặc biệt là trong cặp ngôn ngữ Anh - Việt (Hoàng Văn Vân, 2006; Lê Hoài Ân, 2006; Vũ Văn Đại, 2012; Lê Hùng Tiến, 2015, 2018). Việc dịch thuật chưa thỏa đáng các CSRs có thể dẫn đến sự hiểu sai thông điệp giữa tác giả nguyên tác và độc giả bản dịch.

Bên cạnh đó, mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật chức năng - dụng học của Juliane House (1997, 2015) vốn được phát triển ban đầu dựa trên cặp ngôn ngữ Anh - Đức. Việc vận hành mô hình này trên ngữ liệu văn học dịch Anh - Việt đòi hỏi phải có những bổ cứu lý thuyết phù hợp với đặc thù loại hình và văn hóa của tiếng Việt.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu bao quát của luận án là đánh giá chất lượng bản dịch Anh - Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hóa trong một tác phẩm văn học dưới góc nhìn chức năng - dụng học theo mô hình của House (2015), từ đó rút ra những bổ cứu về mặt lý thuyết cho mô hình khi áp dụng vào bối cảnh dịch thuật Anh - Việt.

Mục tiêu nghiên cứu được cụ thể hóa thông qua 01 câu hỏi nghiên cứu duy nhất:

1. To what extent are English culture-specific references in “Harry Potter and the Philosopher’s Stone” (2014) and their Vietnamese translations equivalent from the functional-pragmatic perspective? (Ở mức độ nào các yếu tố mang đặc trưng văn hóa tiếng Anh trong tác phẩm “Harry Potter and the Philosopher’s Stone” (2014) và các bản dịch tiếng Việt đạt được sự tương đương từ bình diện chức năng - dụng học?)

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự tương đương chức năng - dụng học giữa các yếu tố mang đặc trưng văn hóa tiếng Anh và các phương án dịch tiếng Việt tương ứng.
• Phạm vi cấp độ ngôn ngữ: Nghiên cứu tập trung vào 03 nhóm yếu tố mang đặc trưng văn hóa ở cấp độ từ vựng trong văn bản văn học, bao gồm:
  1. Tên riêng mang nghĩa (Proper names/Loaded names);
  2. Hình thức xưng hô (Person reference forms - cụ thể là cặp đại từ "I-you");
  3. Phương ngữ vùng miền (Regional dialects).
• Phạm vi tư liệu:
  • Văn bản gốc tiếng Anh: Tiểu thuyết Harry Potter and the Philosopher’s Stone của J.K. Rowling (ấn bản năm 2014 của Bloomsbury).
  • Văn bản dịch tiếng Việt: Bản dịch Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ của dịch giả Lý Lan (ấn bản năm 2016 của Nhà xuất bản Trẻ).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Luận án hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu liên quan theo các mạch nội dung chính:

1. Khái niệm văn hóa và các yếu tố mang đặc trưng văn hóa (CSRs):

   • Tác giả tiếp cận khái niệm văn hóa qua mô hình tảng băng văn hóa (Iceberg model) của Hall (1995), Katan (2014) và Nguyễn Quang (2008), phân chia văn hóa thành tầng bề mặt (ngôn ngữ, trang phục, kiến trúc...) và tầng chìm (thái độ, niềm tin, giá trị).
   • Khái niệm CSRs được định nghĩa theo Nord (1997) và thuật ngữ chuẩn hóa theo Gambier (2007). Các phân loại CSRs của Klingberg (1986), Newmark (1988), Aixelá (1996) được tổng kết để làm rõ các nhóm hiện tượng văn hóa.
   • Về tên riêng: Hermans (1988) phân loại tên thông thường (conventional) và tên mang tải ngữ nghĩa/nghĩa dụng học (loaded names); Fernandes (2006) chia loaded names thành semantically loaded, semiotically loaded, và phonologically loaded names; các nghiên cứu miêu tả chiến lược dịch tên riêng của Davies (2003), Hagfors (2003), Trần Văn Minh (2013), Coillie và Verschuren (2014), Phạm Ngọc Hàm và Phạm Hữu Khương (2018).
   • Về xưng hô: Brown và Gilman (1960), Lương Văn Hy (1988, 1990), Nguyễn Đức Hoạt (1996), Đỗ Hữu Châu (2007), Nguyễn Quang (2018) chỉ ra tính phức tạp của hệ thống xưng hô tiếng Việt (thể hiện quan hệ tôn ty, khoảng cách xã hội, thân sơ qua đại từ, danh từ thân tộc, chức danh) so với cặp đại từ trung tính "I-you" trong tiếng Anh.
   • Về phương ngữ: Wells (1982) phân loại các biến thể phát âm chuẩn RP (Received Pronunciation: mainstream, upper-crust, near, adoptive RP); các phương ngữ Anh (Cockney, West Country...) qua Trudgill (2000, 2004), Chambers và Trudgill (2004); hệ thống phương ngữ ba miền Bắc - Trung - Nam của tiếng Việt (Hoàng Thị Châu, 1989, 2004; Đoàn Thiện Thuật, 2003; Huỳnh Công Tín, 2013; Pham & McLeod, 2016); các chiến lược trung hòa (neutralization) và từ vựng hóa (lexicalization) của Newmark (1988), Rosa (2012), Leppihalme (2014).

2. Các hướng tiếp cận đánh giá chất lượng dịch thuật (TQA):

   • Hướng tiếp cận tâm lý/trực giác (Mentalist views): Đánh giá chủ quan, tiền ngôn ngữ học, dựa trên cảm nhận cá nhân.
   • Hướng tiếp cận dựa trên phản hồi độc giả (Response-based approach): Thuyết Skopos (Vermeer, 1989; Reiß & Vermeer, 1984; Nord, 1997; Nida, 1964) nhấn mạnh mục đích bản dịch và phản ứng của người tiếp nhận, hạ thấp vị thế của văn bản gốc và khái niệm tương đương vi mô.
   • Hướng tiếp cận ngôn ngữ học (Linguistics-based approach): Coi trọng khái niệm tương đương (Catford, 1965; Koller, 1979; House, 1997, 2015). Luận án kế thừa định nghĩa của House (2015): dịch thuật là sự thay thế một văn bản nguồn bằng một văn bản tương đương về mặt ngữ nghĩa và dụng học trong ngôn ngữ đích.

3. Các mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật tiêu biểu:

   • Mô hình của Reiß (1971): Phân tích văn bản đích và so sánh mức độ tương đương với văn bản gốc nhưng thiếu tiêu chí phân tích cụ thể.
   • Mô hình của Newmark (1988): Gồm 5 bước thực hành nhưng thiếu nền tảng ngôn ngữ học lý thuyết vững chắc.
   • Mô hình của House (1997, 2015): Dựa trên ngôn ngữ học chức năng hệ thống của Halliday (1973), phân tích ngữ vực (Field, Tenor, Mode), thể loại (Genre) và chức năng văn bản (Ideational và Interpersonal functions).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

• Đa phần các nghiên cứu về CSRs trong văn học trước đây chỉ khảo sát mô tả các chiến lược dịch thuật, thiếu khung đánh giá chất lượng dựa trên cơ sở ngôn ngữ học chức năng - dụng học.
• Việc áp dụng mô hình House (2015) vào cặp ngôn ngữ Anh - Việt còn hạn chế. Mô hình gốc của House chưa tích hợp công cụ tường minh để bóc tách thái độ tiềm ẩn của tác giả nguyên tác được cài cắm trong các yếu tố văn hóa vi mô, đòi hỏi phải bổ sung tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources) thuộc Thuyết Đánh giá (Appraisal Theory) của Martin và White (2005).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích thích nghi dựa trên mô hình TQA của House (2015) kết hợp với Thuyết Đánh giá (Appraisal Theory) của Martin và White (2005):

1. Khái niệm Văn bản và Ngữ cảnh:

   • Ngữ cảnh tình huống (Context of situation) và Ngữ cảnh văn hóa (Context of culture) theo quan điểm của Malinowski (1923, 1938), Firth (1957), Hymes (1967), Martin và Rose (2008).
   • Phân tích Ngữ vực (Register) qua 3 biến số:
     • Trường (Field): Đề tài, diễn tiến hành động, quá trình vị từ (material, mental, relational processes).
     • Không khí (Tenor): Nguồn gốc tác giả (Author's provenance), lập trường tác giả (Author's stance), quan hệ vai xã hội (Social role relationship - đối xứng hoặc bất đối xứng), thái độ xã hội (Social attitude - trang trọng hoặc thân mật), sự tham gia (Participation - đơn thoại hoặc phức hợp).
     • Phương thức (Mode): Kênh giao tiếp (Medium - viết/nói) và tính liên kết (Connectivity - liên kết và mạch lạc).
   • Phân tích Thể loại (Genre) và Chức năng văn bản (Ideational & Interpersonal functions).
   • Phân biệt dịch công khai (Overt translation) và dịch che đậy (Covert translation), cùng vai trò của Bộ lọc văn hóa (Cultural filter).

2. Bổ sung tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources):

   • Để nhận diện thái độ của tác giả cài cắm trong tên nhân vật, cách xưng hô và phương ngữ, luận án tích hợp hệ thống Attitude (Martin & White, 2005) gồm 3 nhánh:
     • Affect (Tình cảm/Cảm xúc): Thể hiện cảm xúc tích cực hoặc tiêu cực.
     • Judgment (Phán đoán): Đánh giá hành vi con người theo chuẩn mực xã hội (Social esteem: Normality, Capacity, Tenacity; Social sanction: Veracity, Propriety).
     • Appreciation (Đánh giá thẩm mỹ/giá trị): Đánh giá sự vật, hiện tượng, cấu trúc văn bản (Reaction, Composition, Valuation).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính (chủ đạo): Quy trình mô tả (descriptive), so sánh đối chiếu (comparative) và đánh giá (evaluative) văn bản gốc (ST) và văn bản đích (TT) dọc theo các chiều kích của Ngữ vực, Thể loại và Tài nguyên Thái độ.
• Phương pháp định lượng: Sử dụng kỹ thuật thống kê mô tả để tính tần suất xuất hiện và tỷ lệ phần trăm của các chiến lược dịch thuật đối với 3 nhóm CSRs.
• Kỹ thuật tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp phân tích văn bản với dữ liệu phỏng vấn sâu nhằm nâng cao độ tin cậy và giá trị khoa học của các đánh giá.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

• Dữ liệu sơ cấp (Primary sources):
  • Toàn văn tiểu thuyết tiếng Anh Harry Potter and the Philosopher’s Stone (2014).
  • Toàn văn bản dịch tiếng Việt Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ (2016).
  • Danh mục trích xuất gồm 35 tên riêng mang nghĩa (loaded names), 50 biến thể dịch tương đương của cặp xưng hô "I-you", và toàn bộ các phát ngôn mang phương ngữ vùng West Country của nhân vật Hagrid cùng bản dịch tiếng Việt tương ứng.
• Dữ liệu thứ cấp (Secondary sources):
  • Biên bản phỏng vấn/bản ghi âm tác giả ST (J.K. Rowling) từ các nguồn tư liệu chính thức (BBC radio...).
  • Bản ghi phỏng vấn dịch giả bản dịch tiếng Việt (Lý Lan).
  • Biên bản phỏng vấn chuyên sâu với 02 dịch giả văn học giàu kinh nghiệm và 01 chuyên gia trong lĩnh vực ngôn ngữ - dịch thuật tại Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu (Introduction)

Chương 1 thiết lập nền tảng cho công trình nghiên cứu:

• Trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh phân ngành Phê bình dịch thuật (Translation criticism) thuộc nhánh Ứng dụng (Applied branch) trong sơ đồ Holmes (Toury, 1995).
• Xác định khoảng trống nghiên cứu về TQA đối với CSRs trong dịch thuật Anh - Việt.
• Giới thiệu ngữ liệu nghiên cứu (HPPS của J.K. Rowling và bản dịch của Lý Lan).
• Nêu rõ mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi khảo sát (3 nhóm CSRs ở cấp độ từ vựng), ý nghĩa lý luận, phương pháp luận và thực tiễn, cùng bố cục 5 chương của luận án.

Chương 2: Tổng quan tài liệu (Literature Review)

Chương 2 cung cấp bức tranh tổng quan có hệ thống về cơ sở lý thuyết:

• Điểm luận các khái niệm văn hóa, CSRs, và phân loại CSRs theo các học giả trong nước và quốc tế.
• Khảo cứu sâu về 3 nhóm CSRs:
  • Tên riêng: Đặc điểm tên người trong văn hóa Anh và Việt Nam (Lương Văn Hy, 1990; Nguyễn Tài Cẩn, 1975; Wilson, 1998; Fowler, 2012); phân loại loaded names (Fernandes, 2006); các chiến lược dịch tên riêng (nhập tịch hóa/naturalization, không dịch/non-translation, chú thích/notes, bảng giải nghĩa/glossary).
  • Hình thức xưng hô: So sánh hệ thống xưng hô trung tính của tiếng Anh với hệ thống biểu thị quan hệ tôn ty, thân sơ đa tầng của tiếng Việt theo mô hình của Lương Văn Hy (1990) và Nguyễn Quang (2018 - quan hệ vòng tròn, quan hệ ngang loại I & II, quan hệ động loại I, II, III).
  • Phương ngữ vùng miền: Khái niệm phương ngữ, phát âm chuẩn RP và phương ngữ West Country trong tiếng Anh; phương ngữ 3 miền trong tiếng Việt; các chiến lược trung hòa và từ vựng hóa (Newmark, 1988).
• Phê phán và so sánh các hướng tiếp cận TQA (tâm lý, phản hồi độc giả, ngôn ngữ học) và các mô hình TQA (Reiß, 1971; Newmark, 1988; House, 1997, 2015).
• Trình bày chi tiết mô hình chức năng - dụng học của House (2015) và sự cần thiết phải tích hợp tài nguyên Thái độ của Thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005) để phân tích các tầng nghĩa biểu thái ngầm ẩn.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu (Research Methodology)

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế và quy trình nghiên cứu:

• Xây dựng khung phân tích tích hợp dựa trên mô hình House (2015) và Appraisal Theory (Martin & White, 2005).
• Miêu tả chi tiết quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp (văn bản ST và TT) và dữ liệu thứ cấp (phỏng vấn tác giả, dịch giả Lý Lan, 2 dịch giả văn học và 1 chuyên gia).
• Trình bày thông tin nền của các đối tượng tham gia phỏng vấn và các chủ đề tiềm năng (potential themes) cùng mã hỗ trợ (supporting codes) trong phân tích dữ liệu phỏng vấn định tính.
• Xác lập quy trình phân tích đối chiếu hồ sơ văn bản ST - TT theo các biến số Ngữ vực, Thể loại và xác định mức độ tương đương chức năng.

Chương 4: Kết quả và Thảo luận (Findings and Discussion)

Chương 4 là chương thực nghiệm trọng tâm, trình bày các kết quả đánh giá chi tiết theo 3 nhóm CSRs:

1. Đánh giá dịch tên riêng mang nghĩa (Loaded Proper Names)

• Luận án phân tích 35 tên riêng mang nghĩa trong ST (như Draco Malfoy, Voldemort, Minerva McGonagall, Severus Snape, Quirrell, Dudley Dursley...).
• Kết quả thống kê: Dịch giả áp dụng chiến lược không dịch (non-translation/giữ nguyên dạng thức tiếng Anh) cho toàn bộ 35 tên riêng mang nghĩa này.
• Đánh giá chức năng - dụng học: Tên riêng trong nguyên tác chứa đựng các tài nguyên Phán đoán (Judgment) và Đánh giá (Appreciation) ngầm định nhằm khắc họa tính cách nhân vật (ví dụ: Draco gợi liên tưởng đến rồng/dragon và sự tàn bạo; Voldemort gốc tiếng Pháp gợi sự trốn chạy cái chết; Severus gợi sự nghiêm khắc, khắc nghiệt). Việc giữ nguyên dạng thức dẫn đến việc độc giả bản dịch không tiếp cận được các tầng nghĩa biểu thái này, tạo ra sự "tương đương chức năng một phần" (partially functional equivalence).
• Luận án đề xuất chiến lược bồi hoàn (compensation strategy): kết hợp không dịch với bảng chú giải thuật ngữ ở cuối sách (end-of-book glossary) để truyền tải đầy đủ giá trị dụng học.

2. Đánh giá dịch hình thức xưng hô (Person Reference Forms)

• Phân tích cách xử lý cặp đại từ nguyên tác "I-you" qua các trích đoạn đối thoại tiêu biểu: Draco - Harry, Harry - Ron, Dượng Vernon - Harry, Giáo sư McGonagall - Học sinh tại Lễ phân loại, Giáo sư Snape - Học sinh.
• Kết quả thống kê: Cặp đại từ trung tính "I-you" trong tiếng Anh được dịch giả Lý Lan chuyển dịch thành 50 biến thể tương đương trong tiếng Việt (như tôi - bồ, tao - mày, dượng - mày, ta - các trò, thầy - trò...).
• Đánh giá chức năng - dụng học: Bản dịch đạt được "sự tương đương chức năng" (functional equivalence) cao. Dịch giả đã sử dụng bộ lọc văn hóa (cultural filter) và chiến lược hướng đích (TL-oriented strategy) xuất sắc, tái tạo chính xác quan hệ vai xã hội (đối xứng/bất đối xứng), khoảng cách quyền lực, mức độ thân sơ và thái độ cảm xúc (Affect, Judgment) của các nhân vật phù hợp với ngữ cảnh tình huống và ngữ cảnh văn hóa Việt Nam.

3. Đánh giá dịch phương ngữ vùng miền (Regional Dialects)

• Phân tích các đặc trưng phương ngữ vùng West Country của nhân vật Rubeus Hagrid trong ST (các biến thể ngữ âm, rút gọn từ, cấu trúc cú pháp phi chuẩn như "I-yeh").
• Kết quả thống kê: Dịch giả hầu như trung hòa hóa (neutralization) toàn bộ các đặc trưng phương ngữ này sang tiếng Việt chuẩn.
• Đánh giá chức năng - dụng học: Việc trung hòa hóa giúp văn bản trôi chảy nhưng làm mất đi dấu ấn về nguồn gốc xuất thân, giai tầng xã hội và tính cách bộc trực, thân thiện của Hagrid, dẫn đến "tương đương chức năng một phần" (partially functional equivalence).
• Luận án đề xuất giải pháp bồi hoàn: kết hợp trung hòa hóa với việc gia tăng sử dụng ngôn ngữ khẩu ngữ, từ ngữ dân dã, thân mật (colloquial language) trong tiếng Việt.

Nhóm yếu tố văn hóa (CSRs)	Chiến lược dịch chính của dịch giả	Mức độ tương đương chức năng	Chiến lược đề xuất bồi hoàn
Tên riêng mang nghĩa (Loaded proper names, 35 đơn vị)	Không dịch (Non-translation, giữ nguyên chữ viết ST)	Tương đương chức năng một phần (Partially functional equivalence)	Không dịch kết hợp bảng giải nghĩa cuối sách (Non-translation + Glossary)
Hình thức xưng hô (I-you dyad, 50 biến thể dịch)	Hướng đích, chuyển đổi theo danh xưng/thân tộc tiếng Việt	Tương đương chức năng (Functional equivalence)	Tiếp tục phát huy chiến lược dịch hướng đích (TL-oriented translation)
Phương ngữ vùng miền (West Country dialect của Hagrid)	Trung hòa hóa (Neutralization sang tiếng Việt chuẩn)	Tương đương chức năng một phần (Partially functional equivalence)	Trung hòa hóa kết hợp ngôn ngữ khẩu ngữ, từ ngữ thân mật (Colloquialism)

4. Đề xuất bổ cứu cho mô hình của House

Trên cơ sở phân tích đối chiếu, luận án đề xuất tích hợp nhánh tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources) của Thuyết Đánh giá vào biến số Không khí (Tenor - cụ thể là Lập trường tác giả và Thái độ xã hội) trong mô hình House (2015), giúp mô hình có công cụ định lượng và định tính rõ ràng khi phân tích ngữ liệu văn học đa văn hóa.

Chương 5: Kết luận (Conclusion)

• Tóm tắt tổng thể các phát hiện nghiên cứu theo 3 nhóm CSRs.
• Nêu bật các đóng góp về mặt lý thuyết, phương pháp luận và thực tiễn.
• Thẳng thắn chỉ ra các hạn chế của đề tài và vạch ra các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical implications)

1. Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm về việc mở rộng và bổ cứu cho mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật chức năng - dụng học của House (2015) khi ứng dụng vào cặp ngôn ngữ Anh - Việt.
2. Việc tích hợp hệ thống tài nguyên Thái độ (Affect, Judgment, Appreciation) thuộc Thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005) vào biến số Tenor trong mô hình của House đã tạo ra một công cụ phân tích hữu hiệu để bóc tách các tầng nghĩa biểu thái và ý đồ dụng học của tác giả cài cắm trong các yếu tố văn hóa vi mô.

Đóng góp về mặt phương pháp luận (Methodological implications)

1. Đóng góp nổi bật về mặt phương pháp là việc thiết lập quy trình tam giác đạc dữ liệu (data triangulation): kết hợp chặt chẽ giữa phân tích văn bản đối chiếu (textual analysis) với dữ liệu phỏng vấn đa bên (tác giả nguyên tác, dịch giả bản dịch, 02 dịch giả văn học độc lập và 01 chuyên gia đầu ngành).
2. Quy trình này khắc phục tính trực giác, chủ quan trong phê bình dịch thuật truyền thống, đảm bảo độ giá trị và độ tin cậy khoa học của các kết luận đánh giá.

Đóng góp về mặt thực tiễn và kiến nghị (Practical implications)

1. Đối với tên riêng mang nghĩa: Kiến nghị áp dụng chiến lược bồi hoàn (compensation strategy) thông qua việc giữ nguyên tên gốc kết hợp lập bảng chú giải thuật ngữ/ngữ nghĩa ở cuối tác phẩm (glossary), giúp người đọc lĩnh hội được dụng ý nghệ thuật của tác giả mà không làm gián đoạn dòng đọc như cước chú (footnotes).
2. Đối với hình thức xưng hô: Khẳng định tính tất yếu của việc sử dụng bộ lọc văn hóa (cultural filter) và chiến lược hướng đích (TL-oriented) để chuyển dịch cặp từ xưng hô trung tính tiếng Anh sang hệ thống xưng hô phong phú của tiếng Việt, phản ánh đúng quan hệ xã hội và cảm xúc nhân vật.
3. Đối với phương ngữ vùng miền: Đề xuất chiến lược bồi hoàn kết hợp giữa trung hòa hóa (để tránh tạo cảm giác gượng gạo nếu gán ghép một phương ngữ địa phương cụ thể của Việt Nam) với việc tăng cường các yếu tố khẩu ngữ, từ ngữ dân dã, thân mật nhằm tái hiện tính cách và tầng lớp xã hội của nhân vật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi ngữ liệu: Nghiên cứu chỉ tập trung khảo sát trên một cặp tác phẩm văn học cụ thể (Harry Potter and the Philosopher’s Stone và bản dịch tiếng Việt của Lý Lan), chưa mở rộng ra toàn bộ bộ truyện hoặc các thể loại văn học khác.
• Phạm vi yếu tố văn hóa: Luận án giới hạn khảo sát ở 03 nhóm CSRs cấp độ từ vựng (tên riêng, xưng hô, phương ngữ), chưa bao quát các nhóm CSRs khác như văn hóa vật thể (ẩm thực, trang phục, đơn vị đo lường), thành ngữ hay các trò chơi chữ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng việc vận hành khung lý thuyết bổ cứu của mô hình House (2015) kết hợp Appraisal Theory sang các thể loại văn bản khác (như văn bản tin tức, văn bản học thuật, kịch bản phim ảnh).
• Mở rộng khảo sát trên các cặp ngôn ngữ khác hoặc áp dụng cho các bản dịch khác nhau của cùng một tác phẩm để so sánh phong cách dịch thuật của từng dịch giả.
• Nghiên cứu sâu hơn về các nhóm CSRs khác chưa được khảo sát trong luận án này.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ Anh và Dịch thuật học: Luận án là tài liệu tham khảo giá trị về cách thức vận hành một mô hình TQA phức hợp, cách kết hợp lý thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống với Thuyết Đánh giá, và phương pháp tam giác đạc dữ liệu định tính kết hợp định lượng.
• Đối với giảng viên giảng dạy dịch thuật: Cung cấp khung phân tích thực hành và hệ thống bài tập đối chiếu thực tế sinh động về các thách thức dịch thuật liên văn hóa (tên riêng, danh xưng, phương ngữ).
• Đối với dịch giả văn học và các nhà xuất bản: Cung cấp những gợi ý chiến lược cụ thể, khả thi (chiến lược bồi hoàn bằng glossary, kỹ thuật chuyển dịch đại từ xưng hô, xử lý phương ngữ) nhằm nâng cao chất lượng các ấn phẩm văn học dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng mô hình lý thuyết nền tảng nào để đánh giá chất lượng dịch thuật?

Luận án sử dụng mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật chức năng - dụng học (Functional-Pragmatic Model) của Juliane House (2015), đồng thời đề xuất bổ cứu mô hình này bằng cách tích hợp hệ thống tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources) thuộc Thuyết Đánh giá (Appraisal Theory) của Martin và White (2005).

2. Ba nhóm yếu tố mang đặc trưng văn hóa (CSRs) được luận án lựa chọn đánh giá là gì và tại sao?

Ba nhóm CSRs được lựa chọn gồm: (1) Tên riêng mang nghĩa (Loaded proper names), (2) Hình thức xưng hô (Person reference forms), và (3) Phương ngữ vùng miền (Regional dialects). Tác giả lựa chọn 3 nhóm này vì chúng chiếm tỷ lệ xuất hiện trên 50% tổng số CSRs trong tác phẩm khảo sát, là các bài toán dịch thuật nan giải, và gắn liền trực tiếp với nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật (characterization) của tác giả văn học.

3. Dịch giả Lý Lan đã xử lý cặp xưng hô "I-you" trong nguyên tác như thế nào và kết quả đánh giá ra sao?

Dịch giả Lý Lan đã chuyển dịch cặp đại từ trung tính "I-you" trong tiếng Anh thành 50 biến thể xưng hô khác nhau trong tiếng Việt tùy thuộc vào bối cảnh giao tiếp. Đánh giá cho thấy bản dịch đạt được sự tương đương chức năng trọn vẹn (functional equivalence), phản ánh chính xác tôn ti xã hội, khoảng cách quyền lực và thái độ tình cảm giữa các nhân vật theo chuẩn văn hóa Việt Nam.

4. Chiến lược dịch nào được dịch giả áp dụng cho 35 tên riêng mang nghĩa và luận án có đề xuất gì?

Dịch giả đã áp dụng chiến lược không dịch (giữ nguyên dạng chữ viết tiếng Anh) cho toàn bộ 35 tên riêng mang nghĩa, dẫn đến việc mất đi các tầng nghĩa biểu thái ngầm ẩn và chỉ đạt được sự tương đương chức năng một phần. Luận án kiến nghị áp dụng chiến lược bồi hoàn: giữ nguyên tên gốc kết hợp với bảng chú giải giải thích ý nghĩa tên nhân vật đặt ở cuối sách (end-of-book glossary).

5. Dữ liệu phỏng vấn trong luận án bao gồm những đối tượng nào?

Dữ liệu phỏng vấn (dữ liệu thứ cấp) được dùng để tam giác đạc bao gồm: bản ghi phỏng vấn tác giả nguyên tác (J.K. Rowling), dịch giả bản dịch tiếng Việt (Lý Lan), biên bản phỏng vấn sâu với 02 dịch giả văn học khác và 01 chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực ngôn ngữ và dịch thuật.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Triệu Thu Hằng là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đánh giá chất lượng dịch thuật các yếu tố mang đặc trưng văn hóa từ tiếng Anh sang tiếng Việt trên bình diện chức năng - dụng học. Thông qua việc phân tích đối chiếu tác phẩm Harry Potter and the Philosopher’s Stone và bản dịch của dịch giả Lý Lan, luận án đã làm sáng tỏ mức độ tương đương chức năng của 3 nhóm CSRs trọng yếu gồm tên riêng, xưng hô và phương ngữ. Đóng góp học thuật quan trọng của luận án là việc bổ cứu thành công Thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005) vào mô hình của House (2015) và đề xuất các chiến lược bồi hoàn dịch thuật có giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho văn học dịch Anh - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES ***** TRIỆU THU HẰNG ENGLISH-VIETNAMESE TRANSLATION ASSESSMENT OF CULTURE-SPECIFIC REFERENCES IN A LITERARY TEXT: A FUNCTIONAL-PRAGMATIC PERSPECTIVE (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trƣng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201.01 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics Supervisor: Assoc. LÊ HÙNG TIẾN HANOI – 2019 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES FACULTY OF POST-GRADUATE STUDIES ***** TRIỆU THU HẰNG ENGLISH-VIETNAMESE TRANSLATION ASSESSMENT OF CULTURE-SPECIFIC REFERENCES IN A LITERARY TEXT: A FUNCTIONAL-PRAGMATIC PERSPECTIVE (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trƣng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201.01 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics Supervisor: Assoc. LÊ HÙNG TIẾN HANOI – 2019 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] STATEMENT OF AUTHORSHIP The thesis entitled: “English-Vietnamese translation assessment of culture- specific references in a literary text: A functional-pragmatic perspective” has been submitted for the degree of Doctor of Philosophy. I, the undersigned, hereby declare that I am the sole author of this thesis, I have fully acknowledged and referenced the ideas and work of others, whether published or unpublished, in my thesis.

The thesis does not contain work extracted from a thesis, dissertation or research paper previously presented for another degree or diploma at this or any other university. Signature TRIỆU THU HẰNG i TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABSTRACT This descriptive, comparative, and evaluative study attempts to assess the English-Vietnamese translation of culture-specific references (CSRs) in a literary text from the functional-pragmatic perspective of House‟s model (2015). After operating House‟s model (2015) in the context of English- Vietnamese translation, the supplementation for the model in this context is drawn out. This study focuses on the three categories of CSRs, namely proper names, person reference forms, and regional dialects in a literary text.

The qualitative analysis approach, with descriptive and comparative procedures, was primarily adopted in this study. The quantitative analysis was employed to count the frequency of translation strategies adopted by the translator in translating the chosen CSRs. The primary sources of data include the Source Text (ST – “Harry Potter and the Philosopher‟s Stone”, 2014), the Target Text (TT – “Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ”, 2016), the three categories of proper names, person reference forms and regional dialects in the ST and their equivalents in the TT. The primary sources of data were analyzed and assessed from the functional-pragmatic perspective of House (2015).

The secondary sources of data, employed to triangulate with the textual analysis of the primary sources of data from the functional-pragmatic perspective, include the interview transcripts of the ST author, the translator, and interviews with two other literary translators and an expert in the field. Such triangulation was deployed to ensure the trustworthiness of the study. The study yields the following findings. As far as proper names are concerned, the non-translation strategy is adopted for 35 loaded proper names, which entails “partially functional equivalence” in the TT as compared to those in the ST.

Accordingly, compensation strategy (non- translation plus end-of-book glossary) is recommended to compensate the linguistic and cultural differences. Regarding person reference forms, the neutral “I-you” dyad has been translated into 50 equivalent variants in Vietnamese, which reveals functional equivalence in accordance with the ii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] examined situational and cultural contexts. Concerning regional dialects, regional dialects in the ST have virtually been neutralized in the TT, which results in “partially functional equivalence” in the TT as compared to those in the ST. Accordingly, compensation strategy is recommended with the choice of “neutralization” in combination with “colloquial language” to convey the social status and the friendliness of the protagonist.

It is revealed that cultural filter is inevitable in translating across cultures. Based on the findings of the three CSR groups, several reasons underlying the translation strategies adopted by the translator are also pointed out. Reflecting on the findings of three CSRs categories in relation to the theoretical framework, the supplementation for House‟s functional-pragmatic model is drawn out. This study offers evidence on the adoption of Attitudinal resources of Appraisal Theory (Martin & White, 2005) to uncover the author‟s attitudes embedded in CSRs in the text, which helps to fulfill the aim of translation assessment.

Besides, compensation strategy is recommended to compensate the linguistic and cultural differences in translating CSRs. Theoretically, this study provides evidence on the adoption of Attitudinal resources (Martin & White, 2005) to explore the author‟s attitudes embedded in CSRs in the text, which serves the translation assessment purpose. Methodologically, the contribution lies in the triangulation of textual analysis from the functional-pragmatic perspective with the interviews of the author, the translator, other translators, and an expert in the field. Practically, compensation strategy is recommended in dealing with CSRs from English to Vietnamese.

iii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ACKNOWLEDGEMENTS This thesis would not have been made possible without the guidance and the support of individuals who contributed and extended their valuable assistance in the preparation and completion of this study. I would like to express my heartfelt gratitude to my supervisor, Assoc. Lê Hùng Tiến who inflames the fervent passion inside me towards the research topic and research progress. Without his continuously constructive feedback and encouragement, the graduation paper could not come into being.

Besides, I am deeply grateful to Dr. Huỳnh Anh Tuấn whose guidance and insightful comments are of profound significance during my research journey. I also wish to extend my gratitude to Prof. Nguyễn Hoà and Prof.

Nguyễn Quang whose orientations and feedback are absolutely invaluable to me. My profound thanks extend to Prof. Hoàng Văn Vân, Assoc. Lâm Quang Đông, Assoc.

Phan Văn Hoà, Assoc. Nguyễn Văn Trào, Assoc. Trương Viên, Assoc. Phan Văn Quế, Assoc.

Hoàng Tuyết Minh, Assoc. Lê Văn Canh, Dr. Trương Bạch Lê, Dr. Trần Bá Tiến, Dr.

Nguyễn Đức Hoạt, Dr. Nguyễn Thu Hạnh, Dr. Đỗ Thanh Hà, Dr. Hoàng Thị Hạnh, Dr.

Đỗ Minh Hoàng, Dr. Phạm Thị Thuỷ who commented on my research proposal and presentations and provided me with many valuable ideas to develop my research from the beginning of my journey. My sincere thanks also go to the colleagues and friends at the Faculty of English Language Teacher Education, the University of Languages and International Studies (ULIS) - Vietnam National University (VNU) for their continuous motivation, support, and valuable advice for me throughout this journey. I will never forget strong support from Ms.

Linh, and Ms. They have always supported me through thick and thin of my PhD Journey. Last but not least, I wish to thank my warm-hearted parents, my husband and my son for their immense tenderness, deep empathy, inspiration, and support to guide me throughout upheavals and realize tremendous ambition. iv TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TABLE OF CONTENTS STATEMENT OF AUTHORSHIP ……………………………………………… i ABSTRACT …………………………………………………………………….

iv TABLE OF CONTENTS ……………………………………………………. v LIST OF ABBREVIATIONS …………………………………………………… ix LIST OF FIGURES AND TABLES ……………………………………………. Statement of the problem ……………. Research aim and question …………………………………………….

Scope of the study ……………………………………………………………. Contributions of the study ……………………………………………………. Organization of the thesis ……………………………………………………. 6 CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW …………………………………….1 Culture-specific references …………….1 Notion of culture-specific references ……………………………………… 7 2.3 Person reference forms …………………………………………………….2 Translation assessment approaches ……………………………………….1 Translation assessment approaches ……………………………………….1 Response-based approach …………………………………………… 23 2.2 Linguistics-based approach ………………………………………….2 Translation assessment models …………………………………………….4 Discussion on TQA models ………………………………………….

28 v TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 House’s functional-pragmatic model …………………………………….1 Theoretical bases of House‟s model (2015) ……………………………….2 Context of situation and context of culture …………………….3 Function of language and function of text …………………….2 Operation of House‟s model (2015) ……………………………….3 A functional-pragmatic model ……………………………………….4 Overt and covert translation ………………………………………….3 Strengths and limitations of House‟s model (2015) ……………………….4 Adaptation of House‟s model for the research aim ……………………….5 Attitudinal resources of Appraisal theory (2005) in House‟s model (2015) 48 2.4 Previous studies on translation assessment of culture-specific references 52 2.1 Previous studies on culture-specific references …………………………… 53 2.2 Previous studies on translation assessment ………………………………. 61 CHAPTER 3: RESEARCH METHODOLOGY …………………………….3 Analytical framework of the study ………………………………………….4 Data collection procedures ………………………………………………….2 Culture-specific references in the text ………………………………….3 Interview transcripts of author and translator ………………………….4 Interviews of two translators and an expert in the field ……………….2 Analysis of interview data ……………………………………………… 82 vi TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. 89 CHAPTER 4: FINDINGS AND DISCUSSION ……………………………… 91 4.1 Findings of English-Vietnamese translation assessment of proper names 92 4.2 Discussion of the findings ……….1 Revisiting the research question .2 Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework .2 Person reference forms …………………………….1 Findings of English-Vietnamese translation assessment of person 127 reference forms ……….2 Discussion of the findings .1 Revisiting the research question .2 Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework .1 Findings of English-Vietnamese translation assessment of regional 153 dialects …………….2 Discussion of the findings ……….1 Revisiting the research question .2 Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework .4 Supplementation for House’s model .1 Recapitulation of the study ….1 English-Vietnamese translation assessment of Proper names …………… 178 5.2 English-Vietnamese translation assessment of Person reference forms … 179 vii TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.3 English-Vietnamese translation assessment of Regional dialects ……….2 Contributions of the study …………………………….1 Implications for theory …………………….2 Implications for research …………………….3 Implications for practice ………………….4 Limitations and further research avenues. 188 RESEARCHER’S ARTICLES RELATED TO THE THESIS …………….

I APPENDIX A: Proper names in the ST and TT ………………………………… III APPENDIX B: Person reference forms in the ST and TT ………………………. XII APPENDIX C: Regional dialects in the ST and TT ……………………………. XXVI APPENDIX D: Interview scripts of the author of “HPPS” ……………………… XXXVII APPENDIX E: Interview scripts of the translator of “HPPS” …………………. LXIV APPENDIX F: Guided questions for interviewing other translators and an expert LXXVIII APPENDIX G: Minutes of interviewing other translators and an expert ……….

XCIII viii TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ABBREVIATIONS AND CONVENTIONS Source Language SL Target Language TL Source Text ST Target Text TT Culture-Specific References CSRs Translation Quality Assessment TQA Harry Potter and the Philosopher‟s Stone HPPS Positive (Attitude) + Negative (Attitude) - ix TIEU LUAN MOI download : [e-mail] FIGURES AND TABLES CHAPTER 1: INTRODUCTION Figure 1.1 Holmes‟ map of translation studies (cited in Toury, 1995, p.2 Applied branch in Holmes‟ map of translation studies 2 (cited in Toury, 1995, p. 10) CHAPTER 2: LITERATURE REVIEW Figure 2.1 Iceberg model of culture 8 (adapted from Hall, 1995; Katan, 2014, p.2 Iceberg model of culture (Nguyễn Quang, 2008, p.1 Circular relationship: Kinship terms in social addressing 16 (Nguyễn Quang, 2018, p.2 Horizontal relationship - Type I (Nguyễn Quang, 2018, p.3 Horizontal relationship - Type II (Nguyễn Quang, 2018, p.4 Dynamic relationship - Type I (Nguyễn Quang, 2018, p.5 Dynamic relationship - Type II (Nguyễn Quang, 2018, p.6 Dynamic relationship - Type III (Nguyễn Quang, 2018, p.3 Three levels of text analysis (adapted from Martin & Rose, 2008, p.4 Relation between language and social context 32 (Martin & Rose, 2008, p.5 House‟s TQA model (2015, p.6 Extent of equivalence of the study 42 Figure 2.7 Theoretical framework of the study (adapted from House‟s model, 2015) 44 Table 2.1 Affect of Attitudinal resources (Martin & White, 2005, p.2 Judgment - social esteem of Attitudinal resources 50 (Martin & White, 2005, p.3 Judgment - social sanction of Attitudinal resources 51 (Martin & White, 2005, p.4 Appreciation of Attitudinal resources 51 (Martin & White, 2005, p.1 Review of previous studies on CSRs 54 Table 2.2 Review of previous studies on TQA 61 CHAPTER 3: METHODOLOGY Table 3.1 Description of the ST and TT 73 Table 3.1 Background information of the author of “HPPS” 76 Table 3.2 Background information of the translator of “HPPS” 77 Table 3.