ĐẶT VẤN ĐỀ Chăn nuôi an toàn và bền vững là hướng nghiên cứu được quan tâm nhiều trong những năm qua. Để đảm bảo sản xuất bền vững, ít phụ thuộc thức ăn công nghiệp và các nông dược khác, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã khuyến cáo các tỉnh nên chủ động sử dụng các giống bản địa và khai thác nguồn thức ăn phong phú, rẻ tiền và sẵn có ở địa phương (Cục Chăn nuôi, 2007). Giống bản địa là những giống vật nuôi gắn bó lâu đời và thích nghi tốt với điều kiện sinh thái nông nghiệp cũng như tập quán sản xuất, bản sắc văn hóa của một vùng miền hay dân tộc nào đó (Lê Viết Ly và cs. Theo Hoàng Kim Giao (2006), các biện pháp phát triển chăn nuôi phải được khuyến khích theo cả hai hướng, đó là chăn nuôi thâm canh trong các trang trại tập trung quy mô lớn và chăn nuôi theo hướng truyền thống.
Hiện nay, Nhà nước khuyến khích người dân phát triển chăn nuôi theo hướng truyền thống do các giống nội địa rất phong phú, có khả năng thích ứng tốt với điều kiện và tập quán chăn nuôi theo các vùng khác nhau, đáp ứng được nhu cầu đa dạng về sản phẩm. Ngoài ra, việc sử dụng các giống bản địa vào thực tiễn sản xuất nhằm bảo tồn đa dạng sinh học cũng là một trong những nội dung quan trọng trong chính sách phát triển chăn nuôi hiện nay. Tuy nhiên một thực tế cho thấy chăn nuôi nhỏ lẻ theo kiểu nông hộ ở nước ta vẫn chiếm tỉ lệ trên 70% (theo điều tra Bộ NN 2015) và cung ứng 60% nhu cầu tiêu thụ của cả nước. Cơ cấu giống vẫn là một số giống nội, giống lai F1 cho năng suất thấp, thời gian nuôi kéo dài.
Dù cho năng suất thấp nhưng giống lợn nội vẫn được người chăn nuôi ưa chuộng do có nhiều ưu điểm như chịu được điều kiện nuôi tận dụng, đẻ sai, nuôi con khéo, chất lượng thịt thơm ngon, ít phải dùng thuốc kháng sinh, hóa chất trong quá trình nuôi, phù hợp với xu thế sản xuất thực phẩm sạch theo kiểu kinh tế gia đình tự cung tự cấp hiện nay. Huyện Hải Hậu - Nam Định là một vùng điển hình của những mô hình nuôi lợn theo kinh tế hộ gia đình, phần lớn các hộ chăn nuôi trong vùng đều nuôi giống lợn Móng Cái. Nhờ những ưu điểm như dễ nuôi, đẻ nhiều, dễ thích nghi mà trong những năm qua lợn Móng Cái không chỉ góp phần phát triển kinh tế nông thôn tại Hải Hậu mà còn được tham gia vào các chương trình dự án 30A của chính phủ về hỗ trợ đồng bào dân tộc các tỉnh miền núi các tỉnh phía bắc. 1 Song hiện nay lợn Móng Cái trên địa bàn huyện đang phải đối mặt với nguy cơ giảm đàn, thu hẹp vùng nuôi do sự chuyển đổi tập quán canh tác của bà con nông dân từ bón phân chuồng sang dùng NPK, sự đe dọa thường xuyên của yếu tố bệnh dịch như Lở Mồm Long Móng, TGE, PRRS…., sự cạnh tranh của các giống lợn ngoại nhập, chính quyền địa phương cũng chưa có nhiều chương trình dự án nhằm khuyến khích người chăn nuôi,cho tới nay cũng chưa có nhiều công trình nghiên cứu khoa học trên địa bàn huyện đi sâu nghiên cứu về lĩnh vực chăn nuôi giống lợn này.
Để góp một phần vào việc gìn giữ và phát triển giống lợn Móng Cái cùng người chăn nuôi địa phương, chúng tôi đã quyết định tiến hành đề tài: “Đánh giá một số chỉ tiêu sinh sản và huyết học của lợn nái Móng Cái nuôi tại huyện Hải Hậu tỉnh Nam Định”. MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI - Tìm hiểu và đánh giá tình hình chăn nuôi đàn nái Móng Cái huyện Hải Hậu tỉnh Nam Định. - Cung cấp dữ liệu về khả năng sinh sản và chỉ số huyết học của đàn nái Móng Cái, làm cơ sở cho chẩn đoán, phòng và trị bệnh; phát triển đàn Móng Cái cung cấp cho địa phương và các chương trình giống quốc gia. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI - Cung cấp dữ liệu về thực trạng nuôi lợn Móng Cái tại huyện Hải Hậu, làm cơ sở cho việc xây dựng các chương trình quy hoạch phát triển đàn lợn Móng Cái, góp phần phát triển kinh tế địa phương.
- Bổ sung dữ liệu về đặc điểm sinh học con lợn Móng Cái Việt Nam làm cơ sở cho việc chẩn đoán, điều trị bệnh trên lợn Móng Cái. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. SƠ LƯỢC VỀ CÁC GIỐNG LỢN NỘI Theo thống kê, Việt Nam có tới 20 giống lợn bản địa như lợn Ỉ, lợn Móng Cái, lợn Thuộc Nhiêu, lợn Hung (Hà Giang), lợn Vân Pa (Quảng Trị), lợn Mường Khương (Lào Cai), lợn Táp Ná (Cao Bằng), lợn Lửng Phú Thọ, lợn đen Mường Lay (Điện Biên), … Các giống lợn bản địa chủ yếu được bà con các dân tộc miền núi khắp các vùng từ Móng Cái (Quảng Ninh) qua dãy Trường Sơn đến Bình Phước lưu giữ và chăn nuôi ở quy mô nhỏ với phương thức thả rông. Các giống lợn bản địa ở nước ta có sự phân bố đa dạng và những đặc điểm ngoại hình rất riêng, đặc trưng cho từng giống và từng vùng khác nhau.
Lợn Lửng: Là giống lợn của một số thôn bản của các xã vùng sâu, vùng xa như Xuân Sơn, Vĩnh Tiền, Yên Sơn, Đông Cửu (Phú Thọ). Chúng có một số đặc điểm như tầm vóc nhỏ, toàn thân đen tuyền, trán nhô, mặt phẳng, mõm dài, tai chuột, chân nhỏ. Thịt lợn Lửng thơm và ngon như thịt lợn rừng. Lợn đen Mường Lay (Điện Biên): Đây là giống lợn đen phàm ăn, phát triển mạnh, thích nghi tốt với điều kiện khắc nghiệt, khả năng chống chịu bệnh cao.
Lợn đen Mường Lay có khả năng sinh sản tốt, mỗi lứa đẻ trung bình 12 - 15 con, thậm chí tới 20 con/lứa. Nuôi lợn đen Mường Lay ít tốn thức ăn nhưng chúng vẫn lớn đều, thịt săn chắc, thơm và ngọt. Do đó thịt của chúng được coi là thực phẩm sạch và được nhiều người ưa chuộng (Trịnh Phú Ngọc, 2009). Lợn Mường Khương: Là giống lợn địa phương có từ lâu đời, gắn liền với đời sống người H’Mông và được nuôi nhiều nhất ở huyện Mường Khương, tỉnh Lào Cai.
Lợn có màu lông đen tuyền hoặc đen có đốm trắng ở đầu đuôi và ở chân, lông thưa và mềm. Đa số lợn có tầm vóc to cao, bốn chân khỏe, lưng ít võng, mõm thẳng và dài. Ở các lứa tuổi khác nhau, tỉ lệ thịt và mỡ của lợn cũng khác nhau. Đặc điểm nổi bật của giống lợn này là có khả năng chống chịu tốt với các điều kiện chăn thả ở các vùng núi cao.
Có thể sử dụng các ưu điểm này để lai tạo nhằm nâng cao tầm vóc của lợn địa phương có trọng lượng nhỏ. Lợn Ỉ: Có nguồn gốc ở miền Bắc Nam Định, hiện giống lợn này đang ở trong tình trạng nguy kịch và chỉ còn sót lại ở một số xã của tỉnh Thanh Hoá. Qua một thời gian dài, giống lợn Ỉ mỡ đã tạp giao với các nhóm giống lợn khác và trở thành giống lợn Ỉ ngày nay với hai loại hình chính là Ỉ mỡ và Ỉ pha. Chúng 3 có một số đặc điểm ngoại hình chung như da đen, lông ngắn và thưa, đầu to, lưng thẳng, bụng xệ và chân thấp.
Lợn Ỉ có những đặc điểm di truyền quý giá như thành thục sớm, mắn đẻ, khéo nuôi con, khả năng sử dụng tốt các loại thức ăn thô xanh, khả năng chống chịu bệnh tốt. Lợn Cỏ: Đây là giống lợn đặc trưng của một số vùng đất nghèo ở miền Trung, chủ yếu ở các tỉnh khu Bốn cũ. Trước những năm 60, giống lợn này thấy nhiều ở các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, khu vực Bình Trị Thiên. Do lợi ích kinh tế thấp và nhất là sau khi có chủ trương phổ biến rộng giống lợn Móng Cái ra các tỉnh miền Trung thì đàn lợn này bị thu hẹp nhanh và gần như tuyệt chủng.
Lợn Cỏ có tầm vóc nhỏ, nhỏ hơn so với các giống lợn nội như lợn Móng Cái, lợn Ỉ. Đại đa số là lợn lang trắng đen, mõm dài, xương nhỏ, bụng xệ. Đây là loại lợn mini. Có lúc người chăn nuôi định giữ lại để tạo lợn địa phương mini do có chất lượng thịt thơm ngon.
Tuy nhiên do giá trị kinh tế thấp nên con người đã bỏ giống lợn này trước khi có ý đồ bảo tồn chúng. Lợn Sóc: Là giống lợn thuần rất lâu đời và duy nhất được dân địa phương nuôi, gắn bó với đời sống kinh tế và văn hoá của đồng bào Tây Nguyên. Hình dáng lợn Sóc rất gần với lợn rừng, tầm vóc nhỏ, mõm dài, hơi nhọn và chắc, thích hợp với đào bới kiếm thức ăn. Da thường dày, lông đen, dài, có bườm dài và dựng đứng.
Chân nhỏ nhưng rất nhanh nhẹn. Ưu điểm của lợn Sóc là có khả năng tự kiếm thức ăn trên các loại địa hình khác nhau, khả năng làm tổ, đẻ con và nuôi con nơi hoang dã không cần sự can thiệp của con người. Thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên ở Cao Nguyên với độ cao > 500m so với mặt biển, khả năng chống chịu bệnh tật cao, nhanh nhẹn, sống thả, ít phụ thuộc vào sự cung cấp của con người. Lợn Mẹo (Lợn Mèo Nghệ An): Lợn Mẹo được nuôi trong điều kiện thả rông quanh năm, ít được sự chăm sóc của con người, chủ yếu ở vùng núi tỉnh Nghệ An, tập trung nhiều ở hai huyện Kỳ Sơn và Tương Dương.
Sau các cuộc điều tra giống những năm 60 lợn Mẹo được phổ biến dần xuống các huyện đồng bằng Nghệ An (Anh Sơn, Đô Lương, Nam Đàn) và con đực được lai với các giống địa phương để nuôi kinh tế. Tầm vóc to, thể hình cứng cáp, bốn chân đứng thẳng, khả năng chống chịu bệnh tốt, đó là những đặc điểm nổi bật của giống lợn này. Đây là những đặc điểm rất hiếm thấy ở các giống lợn bản địa ở nước ta. Lợn Lang Hồng: Được nuôi nhiều ở vùng đồng bằng và thung lũng hạ lưu 4 sông Cầu, sông Thương và sông Lục Nam.
Lợn Lang Hồng có ngoại hình tương đối giống lợn Móng Cái. Giống lợn này vốn là loại lợn hướng mỡ nên càng béo càng di chuyển khó khăn, chân đi cả bàn, vú quét đất. Đây là giống lợn thành thục về tính sớm, chịu đựng kham khổ và có khả năng sinh sản tốt. Lợn Thuộc Nhiêu: Lợn Thuộc Nhiêu một thời là giống lợn nổi tiếng ở vùng Tiền Giang, Long An và vùng phụ cận thành phố Hồ Chí Minh.
Lợn Thuộc Nhiêu là giống lợn lai giữa lợn ngoại với lợn nội được hình thành từ hằng trăm năm trước đây và được phát triển trong sản xuất ở nhiều vùng.